تمرکز بر پسماند «تر»، علاج مدیریت پسماند در ایران
روزانه حدود 600 تُن پسماند در همدان تولید میشود که بخش مهمی از مدیریت این حجم عظیم بر بازیافت پسماند خشک قرار گرفته است؛ اما دبیر انجمن پسماند ایران تأکید کرد که راهکار پایدار مدیریت زباله، عبور از نسخههای مقطعی و حرکت به سمت برنامهای جامع برای پسماند تر است. بخشی که میتواند سهم قابل توجهی در کاهش حجم پسماند دفنی، کنترل آلودگی و بازگشت مواد به چرخه مصرف داشته باشد.
مدیریت پسماند در شهری مانند همدان که روزانه صدها تُن زباله در آن تولید میشود، دیگر صرفاً به جمعآوری و انتقال پسماند محدود نمیشود و نیازمند زنجیرهای کامل از کاهش تولید، تفکیک از مبدأ، جمعآوری، پردازش، بازیافت و دفع اصولی است؛ زنجیرهای که هر حلقه آن میتواند بر عملکرد حلقههای دیگر اثر بگذارد. بر این اساس، در این شماره گفتوگویی را با امیرحسین اسکندریان، رئیس سازمان مدیریت پسماند ایران و نیز علیرضا عسگری، دبیر انجمن پسماند ایران ترتیب دادهایم که در ادامه میخوانید:
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان با تشریح آخرین وضعیت مدیریت پسماند در این شهر، از جمعآوری روزانه حدود 550 تا 600 تُن پسماند و فعالیت حدود 50 دستگاه خودرو در این حوزه خبر داد.
امیرحسین اسکندریان با اشاره به انتقال پسماندهای جمعآوریشده به سایت پسماند همدان، اظهار کرد: درحال حاضر یک خط پردازش در این سایت وجود دارد که قدیمی است و مدتی نیز با ایراد مواجه شده؛ شهرداری برای ایجاد یک خط جدید پردازش، پیگیر دریافت 80 میلیارد تومان اعتبار است.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان افزود: با ایجاد خط جدید، بحث تفکیک و پردازش پسماند در محل سایت با شرایط مناسبتری دنبال خواهد شد و بخشی از اقلامی که درنهایت به مرحله دفن پسماند میرسند، امکان تفکیک و پردازش پیدا خواهند کرد.
اسکندریان با اشاره به اجرای طرح تفکیک از مبدأ در همدان، گفت: این طرح از دو مسیر دنبال میشود که یکی از آنها سامانه «بهروب» است و بیش از 12 تا 13 هزار خانوار در آن ثبتنام کردهاند.
وی ادامه داد: شهروندانی که پسماند خشک در منزل دارند، میتوانند از طریق این سامانه درخواست جمعآوری ثبت کنند و پیمانکار مربوطه در زمان مشخص به درب منزل مراجعه کرده و پسماند خشک را خریداری میکند تا این مواد دوباره وارد چرخه بازیافت شوند.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان اضافه کرد: علاوهبر سامانه بهروب، 10 کانکس در سطح شهر همدان مستقر شدهاند که شهروندان میتوانند در ساعات فعالیت آنها، پسماندهای خشک قابل بازیافت مانند کتاب، دفتر، پلاستیک و سایر اقلام قابل بازیافت را تحویل دهند.
به گفته وی، شهرداری برای تقویت مشارکت شهروندان در تفکیک از مبدأ، مشوقهایی نیز درنظر گرفته است و شهروندانی که در طول سال حداقل 10 مرتبه از طریق سامانه بهروب یا کانکسها پسماند خشک خود را تحویل دهند، از تخفیف 20 درصدی عوارض پسماند سالانه برای ملک مسکونی بهنام خود، برخوردار خواهند شد.
اسکندریان با تأکید بر نقش آموزش در توسعه تفکیک از مبدأ، بیان کرد: آموزش در مدارس، مساجد، دانشگاهها و سایر فضاهای اجتماعی دنبال میشود و جشنوارهها و برنامههای مختلفی نیز برای آگاهیبخشی و تشویق مردم به تفکیک پسماند برگزار شده است.
وی تأکید کرد: اگر تفکیک از مبدأ بهدرستی انجام شود، مواد قابل بازیافت کمتر آلوده میشوند و کیفیت آنها در چرخه بازیافت افزایش پیدا میکند؛ از سوی دیگر، آلودگیهای زیستمحیطی نیز کاهش مییابد.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان همچنین خواستار کاهش تولید پسماند از سوی شهروندان شد و گفت: مردم باید تا حد امکان استفاده از موادی مانند پلاستیک را کاهش دهند؛ چراکه هرچه تولید زباله از مبدأ کمتر شود، آثار و تبعات زیستمحیطی آن نیز کاهش خواهد یافت.
* عسگری: تفکیک زباله به معنای بازیافت نیست
در ادامه دبیر انجمن پسماند ایران نیز با تأکید بر ضرورت بازنگری در سیاستهای مدیریت پسماند، اظهار کرد: باید میان تفکیک زباله در منزل و بازیافت واقعی تفاوت قائل شد؛ چراکه صرفاً جدا کردن مواد در مبدأ به معنای تحقق بازیافت نیست و کیفیت مواد جداشده نقش مهمی در ادامه فرآیند دارد.
علیرضا عسگری با بیان اینکه هرچه تفکیک در مبدأ بهدرستی انجام شود و آلودگی مواد کاهش پیدا کند کیفیت مواد در چرخه بازیافت افزایش مییابد، افزود: تفکیک صحیح در مبدأ میتواند به ایجاد یک فرآیند بازیافت با کیفیتتر، کمک کند.
وی با اشاره به تجربههای مختلف در کشورهای دیگر و حتی نمونههای موفق داخلی، گفت: لازم نیست هربار چرخ را از ابتدا اختراع کنیم؛ میتوان تجربههای موفق را بررسی کرد و دید چه اتفاقی باعث موفقیت آنها شده است، اما درنهایت فرآیند باید متناسب با شرایط هر منطقه، طراحی شود.
عسگری هشدار داد: اگر همچنان با رویکردهای ضربتی، سلیقهای و مقطعی پیش برویم، این وضعیت ادامه خواهد داشت و حتی 20 سال دیگر نیز ممکن است با همین مشکلات مواجه باشیم.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش قوانین و مدیریت شهری، گفت: اصلاح قوانین در این حوزه ضروری است، اما در کنار اصلاح قوانین باید مقرراتزدایی نیز مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه بخشی از قوانین و مقررات موجود ممکن است اضافه باشند و بهجای حل مسئله، فرآیندها را پیچیدهتر کنند.
عسگری شهرداریها را عامل اجرایی مدیریت پسماند دانست و افزود: شهرداریها نیز مشکلات و گرفتاریهای خاص خود را دارند و باید صدای آنها را هم شنید تا مشخص شود در فرآیند اجرا با چه موانعی مواجه هستند.
وی درنهایت تأکید کرد: مدیریت پسماند نیازمند خرد جمعی است؛ موضوعی که فقط به یک شهر یا کشور محدود نمیشود و یک مسئله جهانی است و اگر برای آن برنامهریزی نشود، آلودگی محیط زیست درنهایت گریبان همه را خواهد گرفت.
دبیر انجمن پسماند ایران در پاسخ به چرایی پایین بودن مشارکت پایدار مردم در برخی شهرها نیز گفت: مشکل فقط به نبود تبلیغات و آموزش محدود نمیشود، بلکه آموزشهای موجود در بسیاری از موارد به اصلاح و ارتقای فرهنگ، منجر نشده است.
عسگری ادامه داد: اگر قرار باشد فرهنگ تفکیک و کاهش تولید پسماند در جامعه شکل بگیرد، باید آموزشهای ریشهای از مقاطع پایینتر آغاز و برای اثرگذاری آن نیز زمان کافی درنظر گرفته شود؛ چراکه شکلگیری نسلی که بتواند پسماند تولیدی خود را کاهش دهد و تفکیک کند، یک فرآیند چندساله است.
وی یکی دیگر از مشکلات را نبود جایگاه واقعی مردم در زنجیره مدیریت پسماند عنوان کرد و گفت: وقتی مردم در این زنجیره جای مشخصی نداشته باشند، طبیعتاً دلیلی نمیبینند که بخواهند با شهرداری همکاری کنند؛ بنابراین مشارکت مردم زمانی شکل میگیرد که منافع و نقش آنها در این فرآیند بهدرستی تعریف شود.
عسگری با انتقاد از رویکرد غالب در مدیریت پسماند کشور، تصریح کرد: بهجای اینکه برای بخش اعظم پسماند، یعنی حدود 60 تا 70 درصد آن، برنامهریزی اصولی انجام شود، در بسیاری از موارد تمرکز به سمت پسماند خشک و درآمدزایی از این بخش رفته است.
وی گفت: نگاه کردن به پسماند صرفاً بهعنوان یک منبع درآمد، نگاه صحیحی نیست و همین دیدگاه باعث شده وضعیت پسماند در کشور در مواردی به بیراهه برود.
دبیر انجمن پسماند ایران با تأکید بر ضرورت برنامهریزی برای پسماند تر، افزود: اگر برای پسماند تر برنامهریزی شود، از یکسو حجم پسماند کاهش پیدا میکند و از سوی دیگر، پسماند خشک باکیفیتتری خواهیم داشت و میتوان برای خودِ پسماند تر نیز در فرآیندهای بعدی برنامهریزی کرد.
وی ادامه داد: باید مشخص شود بخش حاکمیتی در کدام قسمت از زنجیره پسماند باید مداخله کند؛ برای نمونه، موادی مانند شیشه، کاغذ و مقوا دارای ارزش اقتصادی هستند و در بسیاری از موارد نیازی به مداخله مستقیم حاکمیت ندارند؛ بنابراین باید تمرکز حاکمیت و مدیریت شهری بر بخشهایی باشد که نیاز واقعی به ساماندهی دارند.
عسگری در همین زمینه بر ضرورت توجه جدیتر به پسماندهای خطرناک خانگی تأکید کرد و گفت: این مواد میتوانند موجب آلودگی سایر پسماندها شوند و باید برای مدیریت آنها برنامه مشخصی وجود داشته باشد.
* نسخه مدیریت پسماند همدان باید بومی باشد
دبیر انجمن پسماند ایران با تأکید بر اینکه نمیتوان یک نسخه واحد برای تمام شهرها تجویز کرد، اظهار کرد: پسماند مانند یک موجود زنده رفتار میکند و از طریق آن میتوان فهمید در یک جامعه چه شرایطی وجود دارد و رفتار مردم چگونه است.
وی افزود: اگر قرار باشد برای شهری مانند همدان نظام مناسب جمعآوری پسماند طراحی شود، این نظام باید براساس مطالعات صحیح و شناخت نیاز واقعی جامعه شکل بگیرد و شرایط محلهها، مناطق شهری، زیرساختهای موجود و زیرساختهای درحال ایجاد، همچنین شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی، مورد توجه قرار گیرد.
عسگری تأکید کرد: اینکه یک مدل در مشهد اجرا شده و موفق بوده، به این معنا نیست که همان مدل در همدان نیز موفق خواهد شد؛ همانطور که مدل اجراشده در کرمانشاه نیز الزاماً پاسخگوی نیازهای همدان نیست.
وی نبود دادههای دقیق را یکی از مشکلات اصلی مدیریت پسماند دانست و گفت: در بسیاری از نقاط کشور اطلاعات دقیق و قابل اتکایی درباره کمیت و کیفیت پسماند وجود ندارد و نمیتوان صرفاً با راهاندازی یک نرمافزار، انتظار داشت مشکل مدیریت پسماند حل شود.
دبیر انجمن پسماند ایران تصریح کرد: ابتدا باید بانک اطلاعاتی صحیح، قابل راستیآزمایی و واقعی درباره تولید پسماند ایجاد و سپس براساس این اطلاعات، سناریوهای مختلف با توجه به شرایط اقلیمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه، طراحی شود.
* مردم باید از مخاطب به شریک مدیریت پسماند تبدیل شوند
عسگری با تأکید بر ضرورت جلب سرمایه اجتماعی در مدیریت پسماند، گفت: مردم بزرگترین سرمایه اجتماعی هستند و اگر بتوان آنها را با خود همراه کرد، بخش مهمی از مشکلات حل خواهد شد.
وی افزود: امروز در بسیاری از موارد مردم حتی جلوتر از سیستمهای حاکمیتی و مدیریتی نسبت به مسائل محیط زیستی حساس هستند؛ بنابراین باید زمینهای فراهم شود که مردم در تصمیمگیریها حضور داشته باشند و خود را ذینفع این فرآیند بدانند.
دبیر انجمن پسماند ایران همچنین حضور بخش خصوصی واقعی در این زنجیره را ضروری دانست و اظهار کرد: مردم، بخش خصوصی و حاکمیت باید هرکدام نقش مشخصی در مدیریت پسماند داشته باشند و این موضوع نیازمند خرد جمعی است.
معالوصف؛ مدیریت زباله در همدان امروز با تولید روزانه حدود 550 تا 600 تُن پسماند، در نقطهای قرار گرفته که ادامه مدیریت زباله با روشهای مقطعی، نمیتواند پاسخگوی نیازهای آینده شهر باشد. ایجاد خط جدید پردازش با اعتبار 80 میلیارد تومان، توسعه تفکیک از مبدأ، سامانه بهروب، کانکسهای دریافت پسماند خشک و مشوقهای شهروندی، هرکدام بخشی از زنجیره مدیریت پسماند هستند، اما هیچکدام بهتنهایی مسئله را حل نمیکنند.
مسئله اصلی این است که اگر بخش عمده پسماند تولیدی همچنان بدون برنامه مشخص برای پردازش و بازیافت وارد چرخه دفن شود، حتی توسعه زیرساختهای تفکیک خشک نیز نمیتواند به یک تحول پایدار منجر شود؛ از همین رو، آنچه اکنون بیش از هر چیز مورد مطالبه است، تدوین یک برنامه جامع و بومی برای مدیریت کل چرخه پسماند در همدان، بهویژه پسماند تر است. برنامهای که باید بر پایه آمار واقعی، شناخت ترکیب پسماند، شرایط محلههای شهر، ظرفیتهای اقتصادی و زیستمحیطی و مشارکت واقعی شهروندان، تدوین شود.
همدان بهجای تداوم آزمون و خطا، نیازمند نقشه راهی است که مشخص کند از 600 تُن پسماند روزانه، چه میزان باید کاهش یابد، چه سهمی در مبدأ تفکیک شود، چه مقدار قابلیت بازیافت دارد، پسماند تر چگونه پردازش و به چرخه مصرف بازگردد و درنهایت، چه میزان دفن شود؟ بدون چنین برنامهای، سرمایهگذاریهای جدید نیز ممکن است تنها بخشی از مسئله را پوشش دهند؛ بنابراین اکنون زمان آن رسیده است که مدیریت پسماند همدان از رویکرد «جمعآوری زباله» عبور کرده و به سمت مدیریت علمی، اقتصادی و زیستمحیطی کل پسماند، با اولویت بازیافت و پردازش پسماند تر، حرکت کند.