کاهش فرزندآوری؛ پیامد کمرنگ شدن مسئولیتپذیری در خانواده
یک مشاور خانواده، با تأکید بر اینکه کاهش فرزندآوری و فاصله گرفتن فرزندان از کمرنگ شدن مسئولیت مراقبت از والدین سالمند را نمیتوان صرفاً به مشکلات اقتصادی نسبت داد، گفت: تغییر نگرش جامعه از زوجیت به فردیت و اولویت یافتن خواستههای شخصی بر تعهد در برابر دیگران، از عوامل اصلی تضعیف بنیان خانواده و کاهش تمایل به فرزندآوری است.
خانواده در سالهای اخیر با تغییراتی روبهرو شده است که علاوه بر ساختار، شکل روابط، میزان ارتباط میان اعضا و مسئولیتپذیری افراد در قبال یکدیگر را نیز تحت تأثیر قرار داده است. بررسی این تحولات نشان میدهد که برای شناخت ریشه برخی تغییرات خانوادگی، باید به نگرش افراد نسبت به خود و دیگران نیز توجه کرد.
در این میان، دو نگاه زوجیتی و فردگرایانه اهمیت ویژهای دارند. در نگاه زوجیتی، زندگی بر پایه تعهد، توجه به دیگری و مسئولیت متقابل شکل میگیرد؛ در حالی که در نگاه فردگرایانه، خواستهها و انتخابهای شخصی در اولویت قرار دارند. این تفاوت نگرش میتواند علاوه بر روابط خانوادگی، بر تربیت فرزندان، پیوندهای بیننسلی و تعاملات اجتماعی نیز اثرگذار باشد.
اگرچه استقلال فردی و حق انتخاب از اهمیت برخوردارند، اما پرسش این است که مرز میان استقلال سالم و بیتفاوتی نسبت به مسئولیتهای انسانی کجاست؟ از آنجا که خانواده نخستین بستر شکلگیری همدلی و مسئولیتپذیری است، شناخت عوامل مؤثر بر این تغییر نگرش اهمیت دارد. در همین راستا، برای بررسی تفاوت استقلال فردی با فردگرایی افراطی و تأثیر آن بر روابط انسانی، با یک مشاور خانواده به گفتوگو پرداختهایم.
دکتر حمید حبشی با بیان اینکه ریشه بخشی از مشکلات امروز خانوادهها را باید در تغییر نگرش از «زوجیت به فردیت» جستوجو کرد، گفت: کاهش تمایل به ازدواج و فرزندآوری و حتی واگذاری سالمندان به مراکز نگهداری، بیش از آنکه صرفاً ناشی از مشکلات اقتصادی باشد، از کمرنگ شدن روحیه تعهد، مسئولیتپذیری و توجه به دیگری در سبک زندگی افراد نشأت میگیرد.
وی با اشاره به کوچکتر شدن خانوادهها اظهار کرد: برای تحلیل مسائلی مانند کاهش ازدواج و فرزندآوری یا تغییر شیوه مراقبت از والدین سالمند، باید میان علت اصلی یک پدیده و پیامدهای آن تفاوت قائل شد؛ زیرا گاهی در تحلیل مسائل اجتماعی، جای علت و معلول با یکدیگر اشتباه گرفته میشود.
وی افزود: ممکن است فردی با هدف دستیابی به آرامش عاطفی، تجربه پدر یا مادر شدن و برخورداری از محبت و همراهی ازدواج کند، اما این موارد از آثار ازدواج هستند و لزوماً علت اصلی تصمیم او محسوب نمیشوند. در بررسی پدیدههای اجتماعی نیز نباید پیامدها را با عوامل اصلی شکلگیری آنها اشتباه گرفت.
این مشاور خانواده با بیان اینکه یکی از تغییرات اساسی در جامعه امروز، حرکت از نگاه زوجیت به سمت فردیت است، گفت: زوجیت به معنای توجه به دیگری، درک نیازهای او، مراقبت و پذیرفتن مسئولیت در قبال اوست. فرد در ازدواج میپذیرد نیازهای جسمی، عاطفی و روانی انسان دیگری را در سایه حمایت و همراهی خود قرار دهد؛ اما در نگاه فردگرایانه، خواستهها و منافع شخصی در اولویت قرار میگیرند و توجه به دیگری به حاشیه میرود.
حبشی با اشاره به اینکه برخی افراد فشارهای اقتصادی را علت اصلی کاهش ازدواج میدانند، تصریح کرد: اگر مشکلات اقتصادی عامل اصلی کاهش ازدواج بود، باید آمار ازدواج در طبقات مرفه بیشتر و در طبقات متوسط و کمدرآمد کمتر میشد؛ در حالی که الگوی مشاهدهشده عکس این موضوع را نشان میدهد و کاهش ازدواج در مناطق برخوردار و شهرهای بزرگی مانند تهران بیشتر است.
وی خاطرنشان کرد: البته مسائل اقتصادی میتواند در تصمیمگیری برخی افراد برای ازدواج تأثیرگذار باشد، اما نمیتوان فشارهای اقتصادی را علت عمده کاهش ازدواج دانست. مسئله اصلی، تغییر نگرش افراد از مسئولیتپذیری در برابر دیگری به سمت اولویت دادن به خواستهها و منافع فردی است؛ تغییری که برای جامعهای با حیات مشترک و باورهای دینی آسیبزاست.
وی با تعمیم این موضوع به مسئله سالمندی اظهار کرد: قرار دادن سالمندان در خانههای سالمندان را نیز نمیتوان صرفاً به دشواری مراقبت یا هزینههای نگهداری نسبت داد. در بسیاری از موارد، مسئله اصلی این است که افراد از پذیرش مسئولیت مراقبت از دیگری فاصله گرفتهاند و به جای توجه به نیاز او، به تأثیر این مسئولیت بر آسایش و زندگی شخصی خود فکر میکنند.
این مشاور خانواده ادامه داد: اگر کاهش فرزندآوری صرفاً ناشی از هزینههای نگهداری و تربیت فرزند بود، انتظار میرفت خانوادههای مرفه فرزندان بیشتری داشته باشند؛ در حالی که واقعیت، عکس این موضوع را نشان میدهد؛ بنابراین در مسئله فرزندآوری نیز باید به تغییر نگرش از زوجیت به فردیت توجه کرد.
حبشی یکی از عوامل مؤثر در گسترش این نگرش را نفوذ الگوهای فرهنگی مغایر با مفهوم زوجیت دانست و گفت: در بخشهایی از فرهنگ غربی، فردیت و لذت شخصی به معیار اصلی تبدیل شده و این نگرش در شکلگیری روابط نیز تأثیر گذاشته؛ بهگونهای که ازدواج در برخی موارد جای خود را به همخانگی و روابط بدون تعهد داده است.
وی افزود: اگر علت دوری جوانان از ازدواج، نداشتن نیاز به رابطه عاطفی و جسمی بود، باید شاهد کاهش این روابط نیز میبودیم؛ در حالی که روابط همچنان وجود دارند، اما افراد تمایل کمتری به پذیرش مسئولیت و دشواریهای ناشی از تعهد دارند. در این نگاه، تا زمانی که حضور فرد دیگری برای منافع و لذت شخصی سودمند باشد، پذیرفته میشود، اما به محض آنکه رابطه مستلزم تحمل زحمت و مسئولیت شود، فرد از آن فاصله میگیرد.
وی با اشاره به تأثیر برخی جریانهای فکری بر روابط خانوادگی بیان کرد: حتی در رابطه زن و شوهر که سرشار از رسالت و مسئولیت متقابل است، برخی برداشتها از جریانهایی مانند فمینیسم این پرسش را مطرح میکنند که چرا زن باید بخشی از عمر و توان خود را صرف دیگری کند. همین نوع نگاه میتواند در رابطه والدین و فرزندان نیز شکل بگیرد و این پرسش را ایجاد کند که چرا باید برای فرزند وقت و انرژی صرف کرد و مسئولیت او را پذیرفت.
این مشاور خانواده تصریح کرد: سالمندی که سالها از عمر خود را صرف خدمت به فرزندان و نوههایش کرده و زندگی خود را برای آنان گذاشته، در دوران سالمندی به مراقبت و همراهی نیاز دارد؛ اما در نگاه فردگرایانه، این نیاز بهعنوان هزینه، زحمت و مسئولیتی اضافی تلقی میشود.
حبشی با اشاره به اینکه هزینه مالی نمیتواند بهتنهایی علت واگذاری سالمندان به مراکز نگهداری باشد، گفت: هزینه نگهداری سالمند در مرکز معمولاً بیشتر از نگهداری او در خانه است؛ زیرا علاوه بر خوراک و نیازهای روزمره، هزینه پرستاری، مراقبت و اقامت نیز به آن اضافه میشود؛ بنابراین در بسیاری از موارد، مسئله اصلی نداشتن حوصله و آمادگی برای پذیرش مسئولیت مراقبت از سالمندان است.
وی با تأکید بر اهمیت آموزشِ جایگاه اعضای خانواده از دوران کودکی اظهار کرد: باید از همان ابتدا به فرزندان آموخت که پدر، مادر و سایر اعضای خانواده جایگاه باارزشی دارند و در قبال آنان مسئولیت داریم؛ البته این آموزش زمانی اثربخش است که فرد از اساس، نگاهی مسئولیتپذیرانه به روابط خانوادگی داشته باشد.
وی ادامه داد: وقتی فرد با این نگرش بزرگ میشود که «نیاز و خواسته دیگران به من ارتباطی ندارد»، صرفاً با یادآوری زحمات والدین نمیتوان انتظار مسئولیتپذیری داشت. چنین فردی ممکن است توقع داشته باشد تمام امکانات، از تلفن همراه و پوشاک گرفته تا نیازهای مادیاش، کاملاً تأمین شود؛ اما در مقابل، برای والدین حق اظهارنظر قائل نباشد.
این مشاور خانواده افزود: گاهی فرد میگوید پوشش و انتخابهای شخصیام به خودم مربوط است، اما همزمان انتظار دارد والدین تمام هزینههای زندگیاش را بپردازند. نمیتوان در یک بخش، استقلال مطلق مطالبه کرد و در بخش دیگر، تأمین نیازها را وظیفه دیگران دانست.
حبشی خاطرنشان کرد: این تناقض نشاندهنده تضعیف تعهد در روابط خانوادگی است. در چنین شرایطی، حتی وقتی پدر و مادر از رفتار فرزند ناراحت میشوند، ممکن است او بگوید «این موضوع به من ربطی ندارد»، در حالی که همچنان مخارج خود را از والدین مطالبه میکند.
وی یکی دیگر از عوامل تضعیف روابط خانوادگی را گسترش استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی دانست و گفت: موبایل حتی در محیط خانه نیز اعضا را از هم جدا کرده است؛ افراد در یک فضای مشترک حضور دارند، اما بهجای توجه به یکدیگر، سرگرم گوشیهای خود هستند.
وی افزود: اعضای خانواده بهجای گفتوگو، ابراز محبت و احوالپرسی، بیشتر وقت خود را در فضای مجازی میگذرانند؛ به همین دلیل، ارتباط واقعی و عاطفی میان آنان بهشدت کاهش یافته است.
این مشاور خانواده با اشاره به کارکرد شبکههای اجتماعی اظهار کرد: گاهی میگویم بهجای «شبکههای اجتماعی» باید از عنوان «شبکههای تنهایی» استفاده کنیم؛ زیرا اجتماع یعنی کنار هم بودن و پیوند خوردن، اما امروز تلفن همراه حتی اعضای یک خانه را از یکدیگر جدا کرده است.
حبشی یادآور شد: این جدایی تنها فاصله جسمی نیست؛ بلکه افکار، سبک زندگی و شیوه تربیت اعضا را هم از هم دور میکند؛ بهطوریکه ممکن است والدین باورهای مشخصی داشته باشند، اما فرزندان در مسیری کاملاً متفاوت حرکت کنند.
وی افزود: در چنین شرایطی، زن و شوهر هرکدام در دنیای فردی خود فرو میروند و زندگی مشترک به حاشیه میرود؛ تا جایی که ممکن است یکی از طرفین از بیتوجهی همسرش گلایه کند؛ مثلاً زمانی که بیمار بوده، همسرش حتی احوال او را نپرسیده است. این اتفاق نشاندهنده کاهش توجه و مراقبت متقابل در خانواده است.
این مشاور خانواده در پاسخ به این دیدگاه که کاهش تعداد فرزندان، بار مراقبت از والدین سالمند را بر دوش افراد کمتری میگذارد، توضیح داد: مسئله را نباید صرفاً از زاویه تعداد فرزندان دید. ممکن است خانوادهای هفت یا هشت فرزند داشته باشد، اما هیچکدام مسئولیت واقعی مراقبت از والدین را نپذیرند؛ در مقابل، خانوادهای تنها یک فرزند داشته باشد و همان فرزند تمام زندگی خود را وقف مراقبت از پدر یا پدربزرگش کند. پس تعداد فرزندان بهتنهایی معیار میزان حمایت از سالمندان نیست؛ چراکه ممکن است در خانوادهای پرجمعیت، بهدلیل نبود نگاه زوجیتی، اعضا از پذیرش مسئولیت یکدیگر فاصله گرفته باشند و در خانوادهای کمجمعیت، پیوند عاطفی و مسئولیتپذیری چنان قوی باشد که فرزند با تمام وجود از والدین خود مراقبت کند.
حبشی با تأکید بر اینکه مسئله اصلی، دور شدن خانوادهها از گسترش روابط و پذیرش دیگری است، گفت: وقتی فرد نگاه فردگرایانه داشته باشد، حتی از داشتن فرزند دوم هم احساس نگرانی و رقابت میکند؛ زیرا تصور میکند بخشی از محبت، توجه و امکانات پدر و مادر که پیش از این در اختیار او بود، باید با فرزند دیگری تقسیم شود. در چنین شرایطی، فرزند دوم بهجای آنکه عضوی از خانواده و بخشی از هویت و آینده فرد باشد، رقیب دیده میشود؛ اما با نگاه زوجیتی، فرد خواهر یا برادر خود را رقیب نمیبیند، بلکه او را بخشی از هستی، آینده، پناهگاه و پشتوانه خود میداند.
وی افزود: داشتن خواهر و برادر تنها به معنای افزایش تعداد اعضای خانواده نیست، بلکه زمینهساز شکلگیری پیوندهای عاطفی و جایگاههای جدید در زندگی است؛ فرد با تولد فرزند خواهر یا برادرش، نسبتهای تازهای مانند خاله و دایی را تجربه میکند و دایره محبت و ارتباطات خانوادگیاش گستردهتر میشود. این روابط را نباید صرفاً با معیار هزینه سنجید، بلکه باید به برکت و منافعی که در پیوندهای خانوادگی نهفته است نیز توجه کرد.
وی با اشاره به ارتباط میان نگاه زوجیتی و تربیت دینی اظهار کرد: هرچه تمایل به فرزندآوری و شکلگیری خانواده کمتر شود و افراد از پذیرش تعهد در روابط خود فاصله بگیرند، زمینه دوری آنان از ارزشهای دینی نیز بیشتر میشود؛ زیرا اساس دین بر توجه به دیگری و مسئولیتپذیری در برابر او استوار است.
این مشاور خانواده با بیان اینکه بسیاری از احکام و آموزههای دینی بر مبنای توجه به دیگران شکل گرفتهاند، گفت: در نماز، انسان به بندگان صالح خداوند سلام میدهد و نماز جماعت از فضیلت بیشتری نسبت به نماز فرادا برخوردار است. در روزه نیز تنها امساک فردی مطرح نیست، بلکه پرداخت زکات فطره و توجه به نیازمندان بخشی از این تکلیف است. امر به معروف و نهی از منکر نیز با هدف جلوگیری از گسترش آسیبها و خطاها در جامعه مطرح شده است.
حبشی ادامه داد: جهاد نیز در بسیاری از مصادیق خود به معنای فداکاری و جانفشانی برای حفظ امنیت و آسایش دیگران است؛ شهیدی که جان خود را فدا میکند، برای آن است که دیگران بتوانند بهتر و بدون ستم زندگی کنند.
وی با اشاره به سیره امیرالمؤمنین(ع) در توجه به وضعیت دیگران بیان کرد: انسان مؤمن نمیتواند نسبت به رنج و گرفتاری دیگران بیتفاوت باشد. وقتی فرد هویت دینی و اسلامی را میپذیرد، در برابر نیاز و درد دیگر مسلمانان نیز احساس تکلیف میکند و نمیتواند بگوید مشکلات آنان به او ارتباطی ندارد.
این مشاور خانواده با اشاره به نامه سردار شهید قاسم سلیمانی به دخترش زینب گفت: شهید سلیمانی به این مضمون اشاره میکند که چگونه میتوان در کنار خانواده و فرزند خود آسوده بود، در حالی که دختر ایزدی در عراق در معرض اسارت و خشونت داعش قرار دارد. آن دختر نه ایرانی بود و نه هموطن او؛ اما نگاه انسانی و مسئولیتپذیرانه باعث میشد خود را در برابر رنج او مسئول بداند.
حبشی با تعمیم این نگاه به عرصههای اجتماعی و اقتصادی اظهار کرد: در زمان جنگ و بحران نیز نباید عدهای با احتکار کالا و سودجویی، از شرایط دشوار دیگران برای منافع شخصی بهره ببرند. هر فرد باید به این فکر کند که چگونه میتواند با افزایش تولید و عرضه محصولات، مانع از وارد شدن فشار بیشتر به هموطنان و دیگر اعضای جامعه شود.
وی با اشاره به برخی تجمعات شبانه و حضور مردم در حمایت از کشور و رزمندگان، این اتفاقات را نمونهای از بازگشت نگاه زوجیتی در جامعه دانست و گفت: یکی از جلوههای ارزشمند این تجمعات، زنده شدن احساس ارتباط و مسئولیت متقابل میان مردم است؛ فردی که زیر باران پرچم را در دست میگیرد، با این نگاه در صحنه حاضر میشود که رزمنده میدان با مشاهده همراهی و حمایت مردم، احساس آرامش و پشتوانه بیشتری داشته باشد.
وی ادامه داد: این احساس تعلق و مسئولیت متقابل را میتوان در دوران دفاع مقدس نیز مشاهده کرد؛ دورهای که یکی از جلوههای برجسته همبستگی اجتماعی بود. برای نمونه، بنا بر آنچه گفته میشود، شمار شهدای استان خراسان حتی از خوزستان که منطقه اصلی جنگ بود بیشتر گزارش شده است؛ در حالی که خراسان فاصله جغرافیایی زیادی با منطقه جنگ داشت. این موضوع نشان میدهد احساس مسئولیت و تعلق به دیگری میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل کند.
این مشاور خانواده در پایان تأکید کرد: اگر جامعه بار دیگر به نگاه زوجیتی بازگردد و افراد خود را در برابر یکدیگر مسئول بدانند، بسیاری از آسیبهای مربوط به خانواده، ازدواج، فرزندآوری، مراقبت از سالمندان و حتی مسائل اجتماعی قابل اصلاح خواهد بود؛ چراکه ریشه بسیاری از این مشکلات را باید در تغییر نگرش انسانها نسبت به دیگری و کمرنگ شدن مسئولیتپذیری متقابل جستوجو کرد.