آبخوانهای تشنه، سیلابهای رهاشده
در کشوری که فرونشست زمین، اُفت ذخایر آب زیرزمینی و فرسایش خاک به چالشهایی جدی تبدیل شدهاند، روانابهای ناشی از بارشهای شدید میتوانند فرصتی برای احیای آبخوانها و تقویت کشاورزی باشند؛ فرصتی که به اعتقاد یک متخصص مدیریت منابع آب، بهدلیل فقدان فرماندهی واحد در مدیریت سیلاب و بهرهگیری ناکافی از روشهای علمی و بومی استحصال آب، آنگونه که باید، به ثروتی پایدار تبدیل نمیشود. میرمسعود خیرخواه زرکش در گفتوگو با سپهرغرب، با انتقاد از چندگانگی مدیریت آب و خاک در کشور، خواستار استقرار نظام جامع مدیریت سیلاب در سطحی فراتر از وزارتخانهها شد.
در شرایطی که کشور همزمان با خشکسالیهای طولانی، افت سطح آبهای زیرزمینی، کاهش ذخایر آبخوانها، فرسایش خاک و کاهش ظرفیت تولید اراضی کشاورزی مواجه است، هر موج بارشی میتواند علاوه بر تهدید، یک فرصت مهم برای بازگرداندن بخشی از آب به چرخه طبیعی باشد.
بهویژه در سالهایی که پدیدههایی مانند النینو میتوانند الگوی بارش را تحت تأثیر قرار دهند، اهمیت آمادگی برای بارشهای شدید و مدیریت آب حاصل از آن دوچندان میشود. در چنین شرایطی، هدف نباید جلوگیری مطلق از وقوع سیلاب باشد، چراکه سیلاب بخشی از چرخه طبیعی آب و در بسیاری از زیستبومها حتی یک عامل ضروری برای تداوم حیات است؛ بلکه باید با برنامهریزی، زیرساخت، هشدار سریع و استفاده از روشهای بومی و علمی، خسارت آن را کاهش داد و از ظرفیت آبی آن برای تقویت منابع آب و خاک بهره گرفت.
بر این اساس برآن شدیم تا درخصوص چگونگی بهرهمندی از این فرصت گفتوگویی با استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات و متخصص مدیریت منابع آب ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
میرمسعود خیرخواه زرکش با اشاره به ضرورت تغییر نگاه نسبت به سیلاب اظهار کرد: اگر اثر سیلاب را برای کشور در نظر بگیریم، این پدیده میتواند خسارتبار و آسیبزا باشد؛ اما باید از این موقعیت بهره برد و سیلاب را از یک تهدید صرف، به فرصتی برای مدیریت آب و خاک تبدیل کرد.
*مدیریت سیلاب نیازمند فرماندهی واحد است
وی با تأکید بر اینکه نخستین مشکل کشور در این زمینه نبود مدیریت یکپارچه است، گفت: متأسفانه در بحث سیل، خشکسالی و مسائلی که به مدیریت آب و خاک مربوط میشود، چندگانگی وجود دارد.
وی ادامه داد: وقتی وزارت نیرو مسئول این حوزه باشد و از طرف دیگر وزارت جهاد کشاورزی که بیشترین فعالیت را در زمینه آب و خاک دارد، مسئولیت مشابهی نداشته باشد، همکاری میان این دو نهاد بسیار ضعیف میشود.
این متخصص مدیریت منابع آب با بیان اینکه مدیریت سیلاب باید در سطحی بالاتر از وزارتخانهها قرار گیرد، تصریح کرد: بهترین کار این است که مدیریت جامع سیل، همانند کشورهای پیشرفته، در سطحی بالاتر و با مسئولیت رئیسجمهور یا معاونان وی دنبال شود؛ توصیهای چندینساله که متأسفانه مورد توجه قرار نگرفته است.
خیرخواه زرکش افزود: با قرار گرفتن مدیریت در این سطح، هماهنگی میان دستگاههای مختلف برقرار میشود و میتوان سیلاب و عواقب آن را بهمراتب بهتر مدیریت کرد.
*مدیریت سیلاب از قبل از وقوع آغاز میشود
وی گفت: مدیریت سیلاب شامل سه مرحله است؛ پیش از سیل، هنگام وقوع و پس از آن (مدیریت پساسیل) که باید برای هر سه مرحله برنامه مدون داشت.
استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات با تأکید بر ضرورت ایجاد سامانه هشدار سریع در کشور اظهار کرد: پیش از وقوع سیل، یکی از نیازهای قطعی کشور داشتن یک سیستم هشدار سریع یکپارچه است تا بتوان پیش از وقوع حادثه، آن را پیشبینی کرد.
خیرخواه زرکش افزود: سازمان هواشناسی اکنون هشدارهایی صادر میکند، اما کشور به یک سامانه جامع نیاز دارد؛ در دنیا سیستمهای پیشرفتهای وجود دارد که از یک هفته قبل، وقوع سیل، مناطق تحت تأثیر، میزان خسارت احتمالی، تابآوری جامعه و سایر مؤلفهها را پایش و ارزیابی میکنند.
وی تأکید کرد: اینکه تصور کنیم اصلاً نباید سیلی جاری شود اشتباه است؛ سیل در بسیاری از مناطق دنیا و حتی در ایران یک نعمت بهشمار میرود و نبود آن زیستبوم برخی مناطق را بر هم میزند؛ بنابراین مسئله این نیست که سیل جاری نشود، بلکه باید خسارات را کاهش داد و با آن سازگار شد.
وی با اشاره به تجارب جهانی تصریح کرد: کشورهایی مانند ژاپن، کانادا و آمریکا الگوهای موفقی در این زمینه دارند و پیادهسازی چنین سامانههایی در ایران نیز کاملاً امکانپذیر است؛ هماکنون پروژههایی در این حوزه در دست پیگیری است که باید در سراسر کشور مستقر شود و بهمرور توسعه یابد.
*هشدارهای سیلاب باید عملیاتی و قابل فهم باشد
یک متخصص مدیریت منابع آب با اشاره به ضرورت برنامهریزی برای زمان وقوع سیلاب تأکید کرد: در هنگام سیل باید توصیهها و پروتکلهای مشخصی وجود داشته باشد؛ وزارت نیرو بهعنوان یکی از متولیان اصلی این حوزه نقش مشخصی دارد و مردم نیز باید بدانند چگونه رفتار کنند.
وی افزود: پیش از وقوع سیل، موضوع دستورهای تخلیه مطرح است، اما این کار پیچیدگیهای خاص خود را دارد. یکی از مشکلات کشور این است که هشدارها و اقدامات پس از آن، فرآیند پیچیدهای است و هر کسی از عهده آن برنمیآید.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه میان ارگانهای مختلف در این زمینه اختلافنظر وجود دارد، گفت: مسائل امنیتی و موضوعات دیگری نیز مطرح است و این روند باید اصلاح شود تا بهترین عملکرد را داشته باشیم.
خیرخواه زرکش بر نقش مردم در مدیریت سیلاب تأکید کرد و افزود: مردم باید در این فرآیند مشارکت داشته باشند و لازم است از ظرفیت رسانههای اجتماعی و پیامرسانهای داخلی برای حساسسازی جامعه استفاده کنیم؛ در حالی که برنامهریزی ما در این زمینه بسیار ضعیف است.
وی با اشاره به ضعف آموزش عمومی در مواجهه با سیلاب تصریح کرد: در کشور برای چنین مسئله مهمی واقعاً نقص آموزش داریم و باید آموزشهای لازم را به مردم ارائه کنیم.
وی ادامه داد: با چند اقدام ابتدایی و موقت، مانند چیدن چند گونی یا بستن موقتی یک منطقه، نمیتوان از خسارتهای وحشتناکی مانند سیلابهای گذشته در گرگانرود جلوگیری کرد؛ سیلابهایی که هزینههای سنگینی تحمیل کردند و بدتر از همه، جان انسانها را گرفتند که دیگر قابل جبران نیست.
*سیلاب همیشه مخرب نیست؛ فرصتی برای احیای خاک کشاورزی
این متخصص مدیریت منابع آب با اشاره به مرحله پساسیل گفت: در این مرحله نیز باید برنامه داشته باشیم، چرا که بسیاری از مواقع سیل موجب احیای خاک و زمینهای کشاورزی میشود.
خیرخواه زرکش با اشاره به تجربه سیلاب در سیستان و بلوچستان اظهار کرد: چندی پیش با یکی از مسئولان سابق و بومی این استان درباره هشدار سیلاب گفتوگو میکردم. بهجای اینکه فقط به دنبال کنترل خشکسالی باشیم، باید شرایط اقلیمی را هم در نظر بگیریم؛ در سیستان و بلوچستان، اگرچه سیل ممکن است خطراتی به همراه داشته باشد، اما مواد غنی و خاکهای حاصلخیز ارتفاعات را وارد زمینهای کشاورزی کرده و بسیاری از مناطق را احیا میکند.
وی تأکید کرد: در اینجا مسائل فرهنگی و نقش وزارت جهاد کشاورزی اهمیت مییابد. جهاد کشاورزی وظیفه دارد کشاورزانی را که زمینهایشان تحتتأثیر سیلاب قرار گرفته، راهنمایی کرده و روشهای مختلف احیای زمین را به آنها آموزش دهد.
وی خاطرنشان کرد: اگر سیلاب جنبه مثبتی برای خاک دارد، باید مشخص شود چگونه میتوان از این ظرفیت برای آب و خاک به بهترین شکل استفاده کرد.
*پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی؛ راهی برای کاهش خسارت و تقویت آبخوانها
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به روشهای علمی مدیریت و ذخیره آب سیلاب اظهار کرد: سالهاست بر استفاده از سیستمهای پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی تأکید میکنیم. بررسیهای حدود 40 ایستگاه پژوهشکده خاک و آب در کشور نشان میدهد در حالی که مناطق فاقد این سیستمها دچار خسارت شدهاند، وجود آنها موجب جمعآوری آب، کاهش پیک سیلاب و خسارت در پاییندست و همچنین تغذیه آبخوانها و چاههای مردم شده است.
خیرخواه زرکش افزود: یکی دیگر از روشهای موجود، سیستمهای استحصال آب باران و سیلاب است که سابقه دیرینهای در کشور دارد.
*ایران؛ پیشینهای هزاران ساله در مدیریت آب سیلاب
وی با اشاره به قدمت روشهای سنتی مدیریت آب در ایران تصریح کرد: ما در این زمینه سابقه بسیار طولانی داریم؛ روشهایی که هزاران سال قدمت دارند و حتی در خراسان، سیستمهای سنتی استحصال آب همچون آبانبارها به حدود هفت هزار سال پیش بازمیگردند.
این متخصص مدیریت منابع آب ادامه داد: اساس این روشها این است که با جمعآوری آب سیلاب و کاهش خسارتهای آن، از این ظرفیت برای بهبود کشاورزی، تولید محصولات دامی و تأمین امنیت غذایی استفاده کنیم. بسیاری از این روشها، همچون آبیاری سیلابی، حاصل تجربه و ابتکار هوشمندانه پیشینیان ماست.
خیرخواه زرکش با اشاره به ظرفیتهای سیستان و بلوچستان در این زمینه بیان کرد: این استان مجموعهای از سازههای بینظیر جمعآوری و مدیریت سیلاب را در خود دارد که هم از آسیبهای سیل جلوگیری کردهاند و هم آب را برای استفادههای بعدی ذخیره نمودهاند.
وی افزود: بسیاری از سازههای سنتی مانند «هوتکها» ازجمله راهکارهای جمعآوری آب سیلاب بودهاند و هماکنون نیز حدود 300 تا 400 روستا در سیستان و بلوچستان از این سازهها برای تأمین آب کشاورزی استفاده میکنند.
*به جای تقلید، میراث آبی خودمان را احیا و مدرن کنیم
این استاد دانشگاه با بیان اینکه ایران برای مدیریت سیلاب الزاماً نیازمند الگوبرداری صرف از کشورهای دیگر نیست، تصریح کرد: ما این روشها را در ایران داشتهایم و حتی بخشی از این دانش را به جهان صادر کردهایم؛ بنابراین لازم نیست برای مدیریت سیلاب فقط به سراغ روشهای دیگران برویم.
خیرخواه زرکش تأکید کرد: بسیاری از روشهای بومی و سنتی کشور میتوانند الگوهای مناسبی برای ما باشند. باید برای توسعه این روشها هزینه کنیم، آنها را مدرنسازی و در کشور ترویج کنیم.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به سازههای زیرسطحی گفت: نکته دیگری که نباید فراموش کنیم، توجه به سازههای سطحی و زیرزمینی است که باید در این زمینه توسعه پیدا کنند.
وی خاطرنشان کرد: سه روشی که مطرح کردم، یعنی سیستمهای پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی، سیستمهای استحصال آب باران و سیلاب و همچنین استفاده از سازههای سطحی و زیرزمینی، میتوانند راهکارهای مؤثری برای کنترل و مدیریت سیلاب و تأمین آب پایدار در کشور باشند.