اقتصاد ایران در سال‌های اخیر بارها با شوک‌های بیرونی و درونی روبه‌رو شده است؛ از تحریم و اختلال در زنجیره تأمین گرفته تا شروع دو جنگ در سال‌های اخیر، ادامه تنش‌های نظامی، خشک‌سالی‌های پیاپی و محاصره دریایی و هوایی. در چنین فضایی، بحث تاب‌آوری اقتصادی دیگر نمی‌تواند صرفاً در سطح ملی باقی بماند و استان‌ها باید خود را برای شرایط بحران آماده کنند. تاب‌آوری واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که یک استان بتواند در تأمین مواد غذایی، ذخیره کالاهای اساسی، سوخت، دارو و استمرار فعالیت واحدهای تولیدی، با کمترین اختلال به کار خود ادامه دهد. در این میان، بررسی مقایسه‌ای استان‌ها نشان می‌دهد که برخی مناطق به‌دلیل تنوع اقتصادی، ظرفیت غذایی و زیرساخت‌های قوی‌تر، موقعیت بهتری دارند. همدان به‌عنوان نمونه‌ای از استان‌های میانی، ظرفیت‌های قابل توجهی دارد، اما آسیب‌پذیری‌های ساختاری نیز در آن مشهود است.
* رتبه‌بندی تاب‌آوری استان‌ها
مطالعات علمی داخلی که با استفاده از شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی و زیست‌محیطی انجام شده‌اند، تصویر روشنی از وضعیت تاب‌آوری استان‌ها ارائه می‌دهند. یکی از مهم‌ترین این پژوهش‌ها با به‌کارگیری 21 شاخص و روش سلسله‌مراتبی فازی، شاخص ترکیبی تاب‌آوری را برای 31 استان محاسبه کرده است. براساس نتایج این مطالعه، استان‌های تهران (امتیاز 0٫731)، خوزستان (0٫498)، اصفهان (0٫445)، فارس (0٫439)، گیلان (0٫420) و مازندران (0٫375) بیشترین تاب‌آوری را دارند. در مقابل، سیستان و بلوچستان، قم، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، هرمزگان، اردبیل و زنجان، آسیب‌پذیرترین استان‌ها شناخته شده‌اند (نصرنیا، اشک‌تراب و شیخ‌زین‌الدین، جغرافیا و مخاطرات محیطی، 1400).
دلایل این رتبه‌بندی روشن است؛ تهران به‌دلیل تمرکز زیرساخت‌های لجستیکی، مالی، صنعتی و نیروی انسانی متخصص، در بازیابی سریع پس از شوک‌ها، برتری دارد. خوزستان ترکیبی از منابع انرژی (تولید حدود 80 درصد نفت کشور) و ظرفیت کشاورزی قوی (سهم نزدیک به 15 درصد از تولید محصولات کشاورزی کشور) را در اختیار دارد (باشگاه خبرنگاران جوان، خرداد 1405). اصفهان از تنوع صنعتی بالا و زیرساخت‌های نسبتاً پیشرفته بهره می‌برد. فارس با داشتن رتبه نخست صنایع تبدیلی و غذایی کشور (بیش از یک‌هزار و 100 واحد با ظرفیت حدود پنج میلیون تُن) و تنوع بالای محصولات کشاورزی، در زنجیره ارزش غذایی قوی عمل می‌کند (رئیس سازمان جهاد کشاورزی فارس، 1403 و 1404). گیلان و مازندران نیز به‌دلیل منابع آبی بهتر و تمرکز بر محصولات استراتژیک مانند برنج، چای و آبزیان، در شاخص‌های امنیت غذایی امتیاز بیشتری دارند. مطالعات تخصصی تاب‌آوری کشاورزی نیز گیلان را در رتبه‌های نخست قرار داده‌اند (احسانی و شکوهی، 1401).
* جایگاه و ظرفیت‌های همدان
همدان در این رتبه‌بندی در گروه استان‌های میانی قرار می‌گیرد. این استان سالانه حدود 4٫6 میلیون تُن انواع محصولات کشاورزی تولید می‌کند؛ حدود 3٫2 میلیون تُن تولیدات زراعی، یک میلیون تُن محصولات باغی و بیش از 520 هزار تُن تولیدات دامی (ایرنا به نقل از رئیس سازمان جهاد کشاورزی همدان، مرداد 1405). ارزش این تولیدات از مرز 150 هزار میلیارد تومان گذشته و سهم بخش کشاورزی از ارزش‌افزوده استان به حدود 27 درصد رسیده است (ایرنا، مرداد 1405). همدان در تولید سیب‌ زمینی رتبه نخست کشور را دارد و سالانه نزدیک به 900 هزار تُن از این محصول را روانه بازار می‌کند (اظهارات استاندار همدان، اسفند 1403). سهم استان از تولید انگور کشور حدود 15 درصد است (مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی همدان، شهریور 1405) و در گردو، سیر، گشنیز و گیاهان دارویی نیز جایگاه ممتازی دارد.
این ظرفیت تولید خام با توسعه صنایع تبدیلی تکمیل شده است. بیش از 450 واحد فعال صنایع تبدیلی با ظرفیت فرآوری حدود چهار تا پنج میلیون تُن محصول در استان فعالیت می‌کنند (ایلنا و مهر به نقل از رئیس سازمان جهاد کشاورزی همدان، خرداد 1405). تعداد سردخانه‌های فعال به 107 واحد رسیده و ظرفیت نگهداری آن‌ها از 300 هزار تُن، فراتر رفته است (ایرنا، شهریور 1405). موقعیت جغرافیایی همدان نیز مزیت مهمی است؛ فاصله کوتاه با تهران و دسترسی به 6 استان هم‌جوار، دو خط ریلی و فرودگاه، این استان را به نقطه ترانزیتی غرب کشور تبدیل کرده است (اظهارات استاندار همدان). تجربه شرایط بحرانی اخیر نیز نشان داد که زنجیره تأمین مواد غذایی استان دچار کمبود جدی نشد و بازار کالاهای اساسی با مدیریت نسبتاً موفق، کنترل شد (معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار همدان، فروردین 1405).
در حوزه انرژی، بیش از 110 مگاوات ظرفیت نیروگاه خورشیدی وارد مدار شده و سرمایه‌گذاری خارجی استان به حدود 190 میلیون دلار رسیده است (ایسکانیوز، شهریور 1405 و خبرگزاری آنا، بهمن 1404). همچنین سهم اشتغال بخش کشاورزی حدود 27٫5 درصد، صنعت 31 درصد و خدمات 41 درصد برآورد شده است (داده‌های منتشرشده در منابع استانی).
* آسیب‌پذیری‌های ساختاری
با وجود این ظرفیت‌ها، همدان با چالش‌های جدی روبه‌رو است. بیش از 80 درصد تولیدات کشاورزی استان به اراضی آبی وابسته بوده، درحالی که سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌های کلیدی مانند کبودراهنگ، رزن و اسدآباد، به‌شدت اُفت کرده و چندین دشت در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارند (گزارش‌های شرکت آب منطقه‌ای و سازمان جهاد کشاورزی همدان). مطالعات دانشگاهی نشان می‌دهد تاب‌آوری مزارع کوچک‌مقیاس همدان بیش از هر چیز به پیوند آب، انرژی و غذا وابسته است (مقالات منتشرشده در Regional Environmental Change و Sustainable Water Resources Management). بنابراین بدون اصلاح الگوی کشت و افزایش بهره‌وری آبیاری، حتی ظرفیت خوب صنایع تبدیلی نیز نمی‌تواند تاب‌آوری پایدار ایجاد کند.
در حوزه دارو، تجربه اخیر هشدارآمیز بود. تخریب یک انبار دارویی نشان داد که تمرکز ذخایر می‌تواند خطر ایجاد کند، هرچند شبکه توزیع ملی و ذخایر استانی (با پوشش حداقل 6 ماهه) توانستند خلأ را جبران کنند (اظهارات رئیس دانشگاه علوم پزشکی همدان و سخنگوی سازمان غذا و دارو، اسفند 1404 و فروردین 1405). وابستگی واحدهای تولیدی به برق و سوخت فسیلی نیز نقطه آسیب دیگری است؛ هرچند مدیریت سوخت در بحران‌های اخیر نسبتاً موفق بود، اولویت‌بندی تأمین انرژی پایدار برای واحدهای حیاتی هنوز کامل نشده است.
مقایسه با استان‌های پیشرو نشان می‌دهد که همدان ازنظر تنوع صنعتی و زیرساخت‌های بزرگ‌‌مقیاس، ضعیف‌تر از اصفهان و تهران عمل می‌کند و ازنظر منابع آبی پایدار، فاصله معناداری با گیلان و مازندران دارد؛ درعین‌حال، نسبت به استان‌های شرقی و جنوبی آسیب‌پذیرتر، دارای موقعیت بهتری است.
* مسیر تقویت تاب‌آوری
برای ارتقای جایگاه همدان، چند محور کلیدی ضروری است. نخست، تکمیل زنجیره ارزش کشاورزی از طریق ایجاد شهرک‌های تخصصی برای محصولات راهبردی و راه‌اندازی پایانه صادراتی. دوم، اولویت‌ دادن به امنیت آبی با تقویت حکمرانی آب، توسعه آبیاری هوشمند و تغییر الگوی کشت. سوم، تقویت ذخایر راهبردی غیر متمرکز کالاهای اساسی، سوخت و دارو. چهارم، توسعه انرژی پایدار با اولویت واحدهای صنایع تبدیلی و سردخانه‌ها. پنجم، مردمی‌سازی اقتصاد از طریق توانمندسازی تعاونی‌ها و بیمه کشاورزی شاخص‌محور.
در سطح ملی نیز الگوی استان‌هایی مانند فارس (در صنایع تبدیلی) و خوزستان (در ترکیب انرژی و کشاورزی) می‌تواند الهام‌بخش باشد. تاب‌آوری واقعی زمانی حاصل می‌شود که ظرفیت‌های محلی با حکمرانی کارآمد، تنوع اقتصادی و مدیریت منابع حیاتی، ترکیب شوند.
* جمع‌بندی
بررسی مقایسه‌ای نشان می‌دهد تهران، خوزستان، اصفهان، فارس، گیلان و مازندران به دلایل ساختاری، از تاب‌آوری بالاتری برخوردارند. همدان با ظرفیت‌های قابل توجه کشاورزی و صنایع تبدیلی، در گروه میانی قرار دارد و تجربه بحران‌های اخیر نشان داد که مدیریت کوتاه‌مدت بازار در آن امکان‌پذیر است. بااین‌حال، وابستگی شدید به منابع آب محدود و ضعف نسبی بخش صنعت، تاب‌آوری بلندمدت آن را تهدید می‌کند. اقتصاد استان‌ها در شرایط بحران دیگر موضوعی حاشیه‌ای نیست؛ آزمونی است برای سنجش آمادگی واقعی کشور. تقویت همدان و استان‌های مشابه، نیازمند حرکت از ظرفیت‌های موجود به سمت ساختارهای پایدارتر است.