«پیشدیابت»، فرصت طلایی درمان با اصلاح تغذیه و ورزش
مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر اینکه دیابت نوع دو در مراحل اولیه هیچگونه علامت هشداردهندهای ندارد، گفت: مرحله «پیشدیابت» بهترین فرصت برای مداخله بدون دارو است؛ چراکه با اصلاح سبک زندگی، رژیم غذایی و فعالیت بدنی، میتوان از ورود بیمار به چرخه دیابت قطعی جلوگیری کرد.
«قاتل خاموش»؛ این تعبیری است که پزشکان برای یکی از شایعترین و درعینحال پنهانکارترین معضلات متابولیک قرن بیستم و بیستویکم بهکار میبرند؛ عارضهای که پیش از آنکه با درد یا نشانهای آشکار زنگ خطر را به صدا درآورد، سلولهای بدن را در سکوتِ مرگبار قند، فرسوده میکند.
دیابت نوع دو، برخلاف بسیاری از بیماریهای حاد، نمایشی دراماتیک از روزهای نخست ندارد؛ بلکه در سالهای طلایی درمان در ابتدای ابتلا، پشت نقابِ بیعلامتی پنهان میشود تا زمانی که عملکرد حیاتیترین ارگانهای بدن یعنی کلیهها، عروق قلبی و سیستم عصبی را هدف تخریبهای جبرانناپذیر قرار دهد.
در این میان، مفهوم «پیشدیابت» نه یک بیماری، بلکه آخرین فرصت طلایی و مرز باریکی است که طبیعت برای انسان فراهم کرده تا با سلاح قدرتمند تغذیه، مسیر تباهی ارگانها را معکوس کند.
آیا میدانید بسیاری از مبتلایان به این عارضه تا زمانی که عوارض جبرانناپذیر و سکتههای خاموش به سراغشان نیاید، از طوفان پنهان درون خون خود بیخبرند؟
در عصر فستفودها، کمتحرکی مفرط و سلطه ریزهخواریهای مدرن، مرز میان سلامتی و سقوط به چرخه دارودرمانی مادامالعمر، تنها چند گامِ آگاهانه و مداخلهای زودهنگام است.
برای واکاوی مکانیسمهای بالینی، پروتکلهای استاندارد تشخیص آزمایشگاهی، معیارهای تشخیص پیشدیابت از دیابت آشکار و نقش حیاتی رژیمهای درمانی و فعالیتهای بدنی در مواجهه با این چالش بزرگ سلامت، با دکتر طوس کیانی، متخصص بیماریهای داخلی و آندوسکوپی و مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی همدان گفتوگو کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
این متخصص بیماریهای داخلی و آندوسکوپی درخصوص ماهیت بالینی دیابت نوع دو اظهار کرد: بیماری دیابت نوع دو معمولاً در سنین بالاتر و بزرگسالی آغاز میشود؛ در مراحل اولیه که میزان قند خون هنوز زیاد افزایش نیافته، ممکن است بیمار هیچگونه علامت مشخصی نداشته باشد.
وی ادامه داد: علائم بارز و بالینی بیماری زمانی ظاهر میشوند که قند خون به سطح بالاتر برسد؛ بهطوری که اگر قند ناشتای بیمار از حدود 150 میلیگرم در دسیلیتر فراتر رود، نشانههایی همچون پُرادراری (بهویژه تکرر ادرار در شب)، پُرنوشی، احساس تشنگی، خشکی دهان، خستگی و کاهش وزن ناخواسته، بروز پیدا میکند.
این پزشک متخصص با اشاره به معیارهای تشخیصی، ادامه داد: براساس تعریف علمی دیابت، قند ناشتای بالاتر و مساوی 126 میلیگرم در دسیلیتر است و HbA1c که میانگین قند 90 روز اخیر (سه ماه گذشته) را نشان میدهد، باید زیر 6.5 و حداکثر زیر 7 درصد باشد. این تستها هرکدام شرایط خاص خود را دارند؛ برخی از آنها باید تکرار شوند و برخی دیگر باید در کنار هم و بهصورت تجمیعی مورد ارزیابی قرار گیرند تا تشخص دیابت مسجل شود.
مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی همدان در تشریح علت کاهش وزن بیماران افزود: در این حالت، بدن قند مصرفی را بهدلیل بالا رفتن از حد آستانه کلیه، از طریق ادرار دفع میکند و همین امر موجب میشود وزن بیمار طی چند ماه 5 تا 10 کیلوگرم کاهش یابد؛ بهطوری که گاه بیمار با شکایت از کاهش وزن شدید، تکرر ادرار شبانه یا خشکی دهان، به پزشک مراجعه میکند، درحالی که اینها همگی علائم مراحل پیشرفتهتر بیماری است و مراحل اولیه هیچ نشانهای ندارد.
* مرز میان پیشدیابت و دیابت
متخصص بیماریهای داخلی با تفکیک دقیق وضعیت پیشدیابت از دیابت کامل، عنوان کرد: در پیشدیابت، بیمار در وضعیتی قرار دارد که نیازی به تجویز داروی کاهنده قند خون نیست، بلکه کاهش وزن و سبک زندگی او (شامل فعالیت فیزیکی، تغذیه و توجه به سوابق ارثی و ژنتیکی) با مداخلات اصلاحی، مدیریت میشود.
وی در پاسخ به این سؤال که آیا تمام کسانی که دچار پیشدیابت هستند درنهایت به دیابت مبتلا میشوند؟ گفت: خیر؛ با مداخله بهموقع، اصلاح سبک زندگی، رژیم غذایی مناسب، کاهش وزن و ورزش، میتوان این افراد را کاملاً درمان کرد. بهطوری که هرگز به دیابت مبتلا نشوند. درست است که سابقه ژنتیکی در نوع دیابت نوع دو نقش دارد، اما ژنتیک تنها یکی از مؤلفهها است و با رعایت سایر عوامل، میتوان بیماران را بدون دارو درمان کرد.
* گروههای در معرض خطر و لزوم پایش مداوم
کیانی گروههای نیازمند به غربالگری و بررسی قند خون را دستهبندی کرد و خاطرنشان کرد: نخستین گروه، افراد دارای اضافهوزن و چاقی مفرط هستند؛ چراکه چاقی از مهمترین عوامل خطر محسوب میشود.
وی افزود: همچنین کسانی که سابقه ژنتیکی مثبت دارند (پدر، مادر یا سایر نزدیکان درجهیک مبتلا به دیابت)، افرادی که بهدلیل نوع کار و روش زندگی جنبوجوش و فعالیت بدنی کمی دارند و کسانی که از رژیمهای سرشار از شیرینیجات، چربی و فستفود استفاده میکنند یا عادت به «ریزهخواری» و مصرف مداوم وعدههای کوچک در فاصله بین غذاها دارند، حتماً باید قند خون خود را بررسی کنند.
این متخصص داخلی و آندوسکوپی گروه مهم و حساس دیگری را نیز برشمرد و ابراز کرد: گروه دیگری که حتماً باید مد نظر قرار گیرند، بیمارانیاند که داروهای خاصی برای درمان بیماریهای دیگر مصرف میکنند؛ ازجمله مبتلایان به بیماریهای روماتیسمی که ناچار به مصرف کورتون هستند.
وی ادامه داد: این داروها ذاتاً «دیابتزا» هستند و میتوانند بیمار را به سوی دیابت سوق دهند؛ بنابراین این افراد حتماً باید زیر نظر پزشک آزمایش دهند و پیگیری شوند تا اگر مشکلی ایجاد شد و به محدوده تعریف دیابت رسیدند، بلافاصله درمان شوند.
کیانی درباره رابطه میان پُرفشاری خون و دیابت تصریح کرد: فشار خون بهتنهایی علت مستقیم دیابت نیست و ممکن است یک فرد شخصاً و بهطور مستقل فشار خون داشته باشد؛ اما همراهی فشار خون و دیابت بسیار شایع است و از سوی دیگر، دیابت خود میتواند عامل ایجادکننده یا تشدیدکننده فشار خون باشد که ارتباطی پیچیده و نیازمند تفکیک دقیق بالینی است.
* پروتکلهای دقیق و استانداردهای تشخیصی
این متخصص داخلی درباره معتبرترین روشهای تشخیص آزمایشگاهی توضیح داد: برای تشخیص قطعی پیشدیابت یا دیابت نباید به دستگاههای پایش خانگی اتکا کرد؛ این دستگاهها صرفاً برای کنترل قند در بیماران تحت درمان دیابت هستند. روشهای تشخیصی استاندارد شامل آزمایش قند خون ناشتا (FBS)، قند خون بعد از غذا، آزمایش ادرار و آزمایش HbA1c بهعنوان شاخص میانگین قند خون در سه ماه اخیر است که این تستها ساده و در دسترس همگان هستند.
وی در پاسخ به اینکه آیا یکبار نتیجه غیر طبیعی برای تشخیص قطعی کفایت میکند؟ گفت: خیر؛ فرآیند تشخیص چندمرحلهای است. برای نمونه، اگر HbA1c سهماهه یا قند خون ناشتای فردی بالای هفت درصد باشد یا قند خون ناشتا بالا گزارش شود، موضوع قابل بررسی است. همچنین اگر فردی غیر ناشتا مراجعه کند و قند تصادفیاش بالای 180 میلیگرم در دسیلیتر باشد، به دیابت شک میکنیم و آزمایشهای تکمیلی ناشتا را تجویز میکنیم.
مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی همدان ادامه داد: در برخی شرایط، آزمایشها باید دوبار تکرار یا ترکیبی از شاخصها (مانند آزمایش ادراری، قند ناشتا و تست سهماهه) باهم جمع شوند تا تشخیص نهایی میان پیشدیابت، دیابت یا سلامت قند خون، تأیید شود.
* تغذیه مهمترین عامل در درمان دیابت
کیانی در پاسخ به این پرسش که اگر فردی در مرحله پیشدیابت شناسایی شود کدام تغییرات در تغذیه، فعالیت بدنی و مدیریت وزن بیشترین پشتوانه علمی را برای کاهش خطر ابتلا دارند و معمولاً چه زمانی باید نتیجه این اقدامات ارزیابی شود؟ گفت: در میان ارکان مختلف اصلاح سبک زندگی، نقش فعالیت بدنی و ورزش منظم بسیار چشمگیر و بنیادین است؛ بهطوری که میتوان گفت وزن و فعالیت بدنی در برابر سایر عوامل نظیر تغذیه و مدیریت وزن، نسبتی در حدود 90 درصد در برابر 10 درصد دارد که این امر اهمیت حیاتی تغذیه در درجه نخست و بعد تحرک و ورزش را به اثبات میرساند.
این متخصص بیماریهای داخلی و آندوسکوپی افزود: نیاز به اصلاح تغذیه و رفتار زیستی، محدود به یک بازه زمانی موقت نیست که پس از چند ماه به پایان برسد؛ بلکه بیمار باید این شیوه را همواره و بهطور مستمر رعایت کند.
به اعتقاد وی، پایبندی به سبک زندگی سالم باید بهگونهای باشد که فرد در هر بار مراجعه و سنجش قند خون، همواره قند خونش را در محدودهای پایینتر از آستانه «پیشدیابت» حفظ کند و این مراقبت باید جزئی دائمی از زندگی روزمره بیمار باشد.
* عوارض جبرانناپذیر؛ زنگ خطری برای اهمیت کنترل دیابت
مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر پیامدهای سنگین دیابت بر ارگانهای حیاتی بدن، یادآور شد: مشکل اصلی دیابت صرفاً بالا بودن مقطعی قند خون نیست؛ بلکه قند خون بالا تنها یکی از علائم و عوامل ایجادکننده عوارض ماندگار و همیشگی است.
کیانی در برشمردن این عوارض خطرناک تصریح کرد: نارسایی و از کار افتادن کلیهها و نیاز به همودیالیز، سکتههای قلبی، گرفتاریهای عروقی، سکته مغزی، اختلالات اعصاب محیطی پا (نوروپاتی)، بروز پای دیابتی، زخمهای مزمن دیابتی، عوارض ارتوپدی، خطر قطع اعضا و نابینایی از عوارض خطرناک این بیماری است.
این متخصص تأکید کرد: دیابت دقیقاً به این دلیل اهمیت حیاتی دارد که عوارض آن ماندگار، مخرب و با بار درمانی بسیار بالا است و به همین سبب، تشخیص زودهنگام و پیشگیری، اهمیت دوچندانی پیدا میکند.
وی در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: در ردههای مختلف سنی، دیابت چند نوع است اما عمدتاً دو نوع آن مورد توجه قرار میگیرد؛ دیابت نوع یک ارتباطی به ژنتیک نداشته، در کودکان بروز میکند و از همان ابتدا مستلزم تجویز انسولین است. اما دیابت نوع دو در سنین بالاتر و پس از سنین بلوغ، معمولاً در افراد چاق شکل میگیرد که درمان آن در گام نخست با داروهای خوراکی، اصلاح تغذیه و مدیریت وزن آغاز میشود و ممکن است در سالهای آتی به تزریق انسولین نیز نیاز پیدا کند.