عنوان جهانی بدون اقتصاد جهانی برای لالجین کافی نیست
لالجین با وجود برخورداری از عنوان «شهر جهانی سفال»، همچنان با فاصلهای معنادار میان ظرفیتهای هنری و دستاوردهای اقتصادی خود مواجه است. هنرمندان و تولیدکنندگان این شهر میگویند افزایش سرسامآور قیمت مواد اولیه، کاهش تولید، اُفت گردشگری و محدودیت بازارهای صادراتی، معیشت فعالان این صنعت را با دشواریهای جدی روبهرو کرده است؛ تا جایی که برخی کارگاهها ناچار به تعدیل نیرو شدهاند و عنوان جهانی لالجین نیز هنوز نتوانسته به رونق پایدار تولید و اشتغال منجر شود.
لالجین سالها است بهعنوان یکی از مهمترین کانونهای تولید سفال و سرامیک کشور شناخته میشود؛ شهری که سفالگری در آن افزونبر جایگاه فرهنگی و هنری، منبع درآمد و اشتغال شمار قابل توجهی از خانوادهها بوده است.
ثبت عنوان «شهر جهانی سفال» میتوانست فرصتی برای توسعه بازارهای داخلی و خارجی، جذب سرمایهگذاری، رونق گردشگری و ارتقای دانش فنی تولیدکنندگان باشد، اما روایت فعالان این حوزه نشان میدهد میان ظرفیتهای ناشی از این عنوان و واقعیت اقتصادی کارگاهها، فاصله بسیاری وجود دارد.
افزایش هزینه مواد اولیه، انرژی، نیروی انسانی و بستهبندی در کنار کاهش قدرت خرید مشتریان و محدودیت صادرات، زنجیره تولید سفال لالجین را تحت فشار قرار داده و نگرانیهایی درباره آینده اشتغال و استمرار فعالیت کارگاههای این شهر ایجاد کرده است.
برای بررسی وضعیت تولید، بازار، صادرات و میزان بهرهمندی لالجین از عنوان جهانی سفال، با دو هنرمند و فعال این حوزه، ناصر خلیلیفرد و مرتضی خانیپور، گفتوگو کردهایم:
* گرانی مواد اولیه و کاهش گردشگر، اقتصاد سفال را تحت تأثیر قرار داده است
یکی از هنرمندان حوزه سفال لالجین با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی کشور بر صنایع دستی، اظهار کرد: صنعت گردشگری در شرایط اخیر آسیب دیده و این موضوع مستقیماً بر فعالیت تولیدکنندگان سفال اثر گذاشته؛ از یکسو مواد اولیه بهشدت گران شده و از سوی دیگر شمار گردشگران کاهش یافته است.
ناصر خلیلیفرد افزود: سوغات سنتی نیز از سبد خرید مسافران کم شده و مجموع این شرایط، وضعیت اقتصادی فعالان صنایع دستی را نامطلوب کرده است.
این هنرمند درباره وضعیت اشتغال در کارگاههای لالجین گفت: کارگاههای کوچک معمولاً با چهار تا پنج نفر اداره میشوند و فعالیت آنها بیشتر بر پایه شیوه استاد و شاگردی است. در این کارگاهها یک استادکار یا هنرمند پیشکسوت همراه با تعدادی از بستگان، اهالی شهر یا مناطق اطراف مشغول فعالیت است.
خلیلیفرد با بیان اینکه خود نیز کارگاه و فروشگاه کوچکی در لالجین دارم، توضیح داد: کارگاههای کوچک بیشتر در داخل شهر متمرکز هستند، درحالی که کارخانهها عمدتاً در شهرک صنعتی فعالیت میکنند و شرایط متفاوتی دارند.
وی درباره تأمین مواد اولیه اظهار کرد: قیمت مواد مورد نیاز صنعت سفال و سرامیک بهشدت از نرخ ارز تأثیر میپذیرد و برخی مواد اولیه افزایش قیمت قابل توجهی داشتهاند.
این فعال صنایع دستی با اشاره به محدودیت صادرات، افزود: صادرات سفال لالجین در شرایط کنونی چندان قابل توجه نیست و تحولات مرزی نیز بر آن تأثیر گذاشته است. توسعه صادرات به بازاریابی تخصصی و شناسایی مشتریان در کشورهای هدف نیاز دارد؛ زیرا بدون حضور فعال در بازارهای خارجی نمیتوان انتظار گسترش صادرات را داشت.
وی ادامه داد: درحال حاضر ارتباط تجاری ما عمدتاً با عراق است و بخشی از تولیدات به این کشور ارسال میشود. صادرات ما بیشتر بهصورت چمدانی انجام میگیرد؛ به این شکل که مشتری سفارش تولید 200 تا 500 قطعه کوچک را ثبت میکند و پس از تحویل، محصولات از طریق واسطه منتقل میشوند. ظرفیت تولید ما در اندازهای نیست که صادرات حجیم و کانتینری داشته باشیم.
خلیلیفرد درباره تأثیر عنوان «شهر جهانی سفال» بر اقتصاد تولیدکنندگان تصریح کرد: این عنوان باعث افزایش شناخت عمومی از لالجین شده و رسانههای ملی و استانی نیز در معرفی آن نقش داشتهاند، اما تأثیر اقتصادی مستقیم و قابل توجهی بر فعالیت ما نداشته است.
وی افزود: عنوان جهانی برای لالجین یک مزیت مثبت است، اما تاکنون به دنبال آن بودجه یا سرمایهگذاری ویژهای که بتواند تحول مشخصی در فعالیت تولیدکنندگان ایجاد کند، صورت نگرفته است.
این هنرمند بر ضرورت استمرار آموزشهای تخصصی تأکید کرد و گفت: در گذشته با همکاری میراث فرهنگی و صنایع دستی، استادان موفق از استانهای دیگر برای برگزاری دورههای آموزشی به لالجین دعوت میشدند. این آموزشها بهویژه در سالهای اخیر کاهش یافته، درحالی که تولید محصولات جدید، مرغوب و نوآورانه نیازمند ارتقای مستمر دانش و مهارت هنرمندان است.
خلیلیفرد همچنین درباره تعرفه حاملهای انرژی توضیح داد: فعالانی که از میراث فرهنگی مجوز دارند، میتوانند با پیگیری و ارائه مدارک لازم از تعرفه مربوط به صنایع دستی برای برق و گاز استفاده کنند؛ من نیز با ارائه معرفینامه استادکاری توانستم تعرفه مصرف انرژی واحد خود را از حالت تجاری به تعرفه مرتبط با فعالیت هنری تغییر دهم.
وی در پایان سخنانش ابراز امیدواری کرد: با بهبود شرایط اقتصادی و رونق دوباره گردشگری، بازار صنایع دستی لالجین نیز به شرایط مطلوب گذشته بازگردد.
* تولید سفال لالجین به یکسوم کاهش یافته است
دیگر هنرمند سفال و میناکاری لالجین که از سال 1376 در زمینه میناکاری، تولید سرامیک و کاشیهای سنتی فعالیت دارد نیز مهمترین مشکل تولیدکنندگان را گرانی مواد اولیه و نبود ثبات قیمتها دانست.
مرتضی خانیپور اظهار کرد: در گذشته میتوانستیم یک تُن مواد اولیه خریداری کنیم، اما اکنون میزان خرید ما به کیسههای 25، 50 یا 100 کیلویی کاهش یافته است. تولید نیز به یکسوم رسیده و علاوهبر تعدیل نیرو، مشتریانی که پیشتر بهصورت عمده خرید میکردند، اکنون سفارشهای محدودی دارند.
خانیپور با اشاره به افزایش هزینه انرژی، نیروی کار، بستهبندی و مواد اولیه، افزود: قیمت لعاب که یکی از مواد اصلی تولید سفال است، از ابتدای سال تاکنون حدود هشتبار افزایش یافته؛ بهطوری که هر کیلو لعاب از 100 هزار تومان در فروردینماه به 450 هزار تومان رسیده است.
وی ادامه داد: قیمت جوهر قرمز و لاجوردی که در رنگآمیزی محصولات کاربرد زیادی دارند نیز از کیلویی یک میلیون و 700 هزار تومان به 12 میلیون و 500 هزار تومان افزایش یافته است.
این هنرمند با انتقاد از نبود نظارت مؤثر بر بازار مواد اولیه، گفت: برخی فروشندگان مواد موجود در انبارهای خود را با قیمتهای بسیار بالاتر عرضه میکنند؛ برای نمونه، مادهای که سال گذشته 800 هزار تومان خریداری کرده بودیم، اکنون در فاکتور خرید با قیمت 8 تا 9 میلیون تومان عرضه میشود.
خانیپور با اشاره به پیامدهای این وضعیت بر اشتغال، اظهار کرد: در سالهای گذشته 130 نفر با مجموعه ما همکاری میکردند، اما اکنون شمار نیروهای فعال ما در داخل شهر لالجین به چهار یا پنج نفر کاهش یافته است.
وی درباره وضعیت صادرات توضیح داد: در گذشته محصولات میناکاری ما حتی به چین نیز راه پیدا کرده بود و از طریق واسطهها به بازار کشورهای عربی ازجمله امارات، عراق و عمان و در مقیاس محدود به کشورهایی مانند ایتالیا و آلمان ارسال میشد.
این فعال صنایع دستی افزود: اکنون بخش عمده صادراتی که از آن اطلاع داریم به گلدانهای بزرگ سفالی مورد استفاده برای کاشت گل در عراق محدود شده است. افزایش قیمت مواد پتروشیمی و گلدانهای پلاستیکی، خریداران عراقی را به استفاده از گلدانهای سفالی با قیمت مناسبتر سوق داده است. در کنار این محصولات، چینی بهداشتی و سرویسهای بهداشتی نیز صادر میشود.
خانیپور با انتقاد از دستاوردهای اقتصادی عنوان «شهر جهانی سفال»، تصریح کرد: جهانی شدن لالجین بیش از آنکه به رشد تولید و اقتصاد هنرمندان منجر شود، موجب افزایش قیمت املاک و هزینهها شده و تاکنون منفعت اقتصادی محسوسی برای تولیدکنندگان نداشته است.
وی افزود: این عنوان بیشتر به نام و اعتباری برای استان و شهرستان بهار تبدیل شده، اما نه پنجره اقتصادی تازهای به روی تولیدکنندگان باز کرده و نه تحول قابل توجهی در ورود گردشگران ایجاد شده است.
این هنرمند با طرح پرسشهایی درباره اقدامات انجامشده پس از ثبت جهانی لالجین، گفت: طی 8 یا 9 سال گذشته چه زیرساخت ویژهای برای جذب گردشگران خارجی ایجاد شده است؟ آیا مسیرهای دسترسی و امکانات لازم برای ورود گردشگران توسعه یافته یا تبلیغات جهانی مؤثری برای معرفی محصولات لالجین انجام شده است؟
خانیپور همچنین کمبود تجهیزات و مواد تخصصی را مانعی جدی در مسیر نوسازی تولید دانست و اظهار کرد: امروز حتی برای ساخت و تجهیز یک کوره استاندارد با مشکل تأمین مواد اولیه مواجهیم. صفحه نسوز مناسب در دسترس نیست و پنبه نسوزی که پیشتر از چین وارد میشد نیز بهسختی تهیه میشود. در مقابل، برخی محصولات بیکیفیت و غیر اصلی با قیمت بالا در بازار عرضه میشوند.
وی با تأکید بر ضرورت پیوند صنعت سفال با دانش فنی روز، افزود: فعالیت سفالگران لالجین عمدتاً بر تجربه و شیوههای سنتی استوار بوده است. با وجود دانشکده صنایع دستی در این شهر، به اعتقاد من ارتباط مؤثری میان ظرفیت علمی آن و نیازهای فنی تولیدکنندگان شکل نگرفته است.
این هنرمند ادامه داد: ضرورت دارد مرکزی برای ارائه خدمات علمی و فنی، برگزاری کارگاههای عملی و رفع مشکلات تخصصی تولیدکنندگان ایجاد شود. پیشتر نیز پیشنهاد داده بودم چنین مرکزی با دریافت هزینه خدمات، پاسخگوی نیازهای فنی صنعتگران باشد.
خانیپور در پایان سخنانش با مقایسه وضعیت صنعت سفال لالجین و ترکیه، گفت: زمانی سفال ایران به ترکیه صادر میشد و کامیونها بهطور مستمر محصولات را به این کشور منتقل میکردند، اما ترکیه طی دو دهه صنعت سفال و سرامیک خود را توسعه داد و بهروز کرد؛ تا جایی که امروز ما مصرفکننده محصولات سفال و سرامیک این کشور شدهایم، درحالی که صنعت سفال لالجین نتوانسته همگام با این تحولات پیش برود.
* عنوان جهانی، مسئولیتی فراتر از یک افتخار
آنچه از روایت هنرمندان و تولیدکنندگان لالجین برمیآید، تنها گلایه از افزایش هزینههای تولید یا رکود بازار نیست؛ مسئله اساسی، فاصله میان اعتباری است که با ثبت جهانی این شهر به دست آمده و فرصتهای اقتصادی بوده که هنوز از این اعتبار حاصل نشده است. وقتی تولیدکننده از کاهش ظرفیت کارگاه، تعدیل نیرو و دشواری تأمین ابتداییترین مواد مورد نیاز سخن میگوید، نمیتوان عنوان «شهر جهانی سفال» را بهتنهایی نشانه موفقیت سیاستهای حمایتی و توسعهای دانست.
اکنون این پرسش پیش روی متولیان میراث فرهنگی، صنایع دستی و دستگاههای اقتصادی استان قرار دارد که در سالهای پس از جهانی شدن لالجین، چه برنامه مشخصی برای توسعه بازارهای صادراتی، جذب سرمایهگذار، تأمین مواد اولیه، ارتقای فناوری تولید و تبدیل گردشگران به خریداران محصولات این شهر اجرا شده و دستاورد قابل اندازهگیری آن برای هنرمندان چه بوده است؟ سهم لالجین از اعتبارات، زیرساختها و فرصتهای اقتصادی متناسب با جایگاه جهانیاش چقدر بوده و کدام دستگاه مسئول پاسخگویی درباره فاصله موجود میان اهداف و عملکردها است؟
لالجین برای حفظ جایگاه خود بیش از تبلیغ عنوان جهانی به سیاستهای اجرایی، حمایت هدفمند و برنامهای پاسخگو نیاز دارد؛ برنامهای که نتیجه آن نه در تعداد همایشها و گزارشهای اداری، بلکه در میزان تولید، اشتغال پایدار، رشد صادرات و بهبود معیشت سفالگران سنجیده شود. اعتبار جهانی زمانی برای لالجین ارزش اقتصادی خواهد داشت که ثمره آن از تابلوهای معرفی شهر فراتر رود و در کورههای روشن، کارگاههای فعال و بازارهای پُررونق آن نمایان شود.