انتصابات و کارنامه استانی؛ آزمونِ عینیِ تحقق وفاق ملی
یک کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به پیچیدگی ارزیابی وفاق ملی، «انتصابات» و بررسی کارنامه عملکرد مدیران در استانها و مناطق مختلف کشور را سادهترین و عینیترین شاخص برای راستیآزماییِ شایستهسالاری در برابر وابستگیهای حزبی، دانست.
وفاق ملی زمانی میتواند به مفهومی اثرگذار در مناسبات سیاسی کشور تبدیل شود که حدود و الزامات آن در عرصه حکمرانی روشن باشد؛ اگرچه این مفهوم بر ضرورت همگرایی و عبور از اختلافات فرسایشی تأکید دارد، اما پرسش مهم آن است که وفاق چه نسبتی با تکثر سیاسی، استقلال جریانهای فکری و حق نقد عملکرد مسئولان پیدا میکند. آیا وفاق به معنای همسویی با تصمیمات دولت و سایر نهادهای قدرت است یا میتوان در عین پایبندی به منافع ملی، منتقد جدی سیاستها و عملکرد مدیران بود؟ از سوی دیگر، تشخیص وفاق واقعی از توافقهای سیاسی مقطعی و تعیین معیارهایی برای سنجش آن، اهمیت دارد. برای بررسی این موضوع و تبیین جایگاه نقد در مناسبات سیاسی مبتنی بر وفاق، با دکتر جعفر قنادباشی، تحلیلگر و کارشناس مسائل سیاسی گفتوگو کردهایم که در ادامه متن آن را میخوانید:
* وفاق ملی از منظر سیاسی چه تعریف و جایگاهی در نظام حکمرانی دارد و مرز آن با وحدت سیاسی، اجماع ملی و همسویی جناحی کجا است؟ با توجه به تفاوت مبانی و منافع جریانهای سیاسی، چگونه میتوان میان ضرورت همگرایی برای تأمین منافع کشور و حفظ رقابت مشروع سیاسی، تعادل برقرار کرد تا وفاق به معنای حذف اختلاف نظر یا یکسانسازی دیدگاهها تلقی نشود؟
صاحبنظران این مفهوم را از دیدگاههای مختلفی تعریف کردهاند و اگر بخواهیم به تعاریف دقیق و جامعی دست پیدا کنیم، واقعاً نیازمند یک پژوهش ویژه هستیم تا جامعترین و قابل قبولترین تعریف ممکن حاصل شود؛ اما آنچه در نگاه نخست برای هر فرد ایرانی و دغدغهمندِ منافع ملی مطرح میشود، یک توافق قلبی و فکری در راستای تأمین منافع ملی با محوریت نظام جمهوری اسلامی است. نظامی که ساختار آن بر محوریت «ولایت فقیه» شکل گرفته؛ این همان معنای واقعی وفاق ملی است، یعنی بر سر آنچه منافع ملی ما را تأمین میکند و موجب از میان رفتن تهدیدات علیه آن میشود، توافق، همفکری و دیدگاهی مشترک داشته باشیم و عملاً در همین راستا حرکت کنیم.
این، واقعیت موضوع به زبان ساده است. البته احزاب و گروههای مختلف معمولاً زمانی که میخواهند در رقابتهای حزبی و گروهی و یا در درگیریها و فرصتطلبیها سوء استفاده کنند، تلاش دارند «وفاق ملی» را بهگونهای تعریف یا تحریف کنند که تأمینکننده منافع خودشان باشد و راه را برای پیشبرد مقاصدشان، آنهم تحت پوشش عناوینی ملی، هموار کنند.
ما شاهد هستیم که نهتنها در کشور ما، بلکه در همه جوامع، بسیاری از احزاب، گروههای سیاسی یا افراد فرصتطلب، همواره زیر پوشش واژههایی چون وحدت، اتحاد و ائتلاف، تلاش کردهاند تا به منافع گروهی خود دست یابند؛ بیآنکه منافع ملی را به معنای واقعی کلمه اجرا کرده باشند. فهرست طولانی از سوء استفاده کسانی که با شعار وفاق ملی خواستهاند منافع خودشان را تأمین و طرف مقابل را ساکت کنند، وجود دارد.
این همان چیزی است که متأسفانه بشر امروزی و انسان بهطور کلی، درست همانطور که از پدیده «توجیه» برای پیشبرد مقاصد یا پوشش خطاها استفاده میکند، از آن بهره میبرد. در اینجا، واژه وفاق ملی بیش از هر چیز ما را نگران سوء استفاده کسانی میکند که میخواهند از آن برای ساکت کردن رقیب، پیشبرد مقاصد خاص یا پنهان کردن گرایشهای گروهی خود، استفاده کنند.
ما احزاب و گروههای بسیار زیادی داریم که برای پیشبرد منافع خود، بیشترین گرایشها به سمت فردگرایی و منافع قبیلهای را بروز میدهند؛ اما خوشبختانه این عزیزان در نگاه ملت بسیار تیزبین ایران، رصد میشوند و به همان نسبت، گرایش قلبی مردم به گروههایی که دست به چنین اقداماتی میزنند، کاهش مییابد.
همانطور که یک مثل معروف میگوید: «ملتها را میتوان بازی داد، اما نه برای همیشه».
شعارهایی ملی داریم که همین امروز هم اگر روزنامههای کشور را ورق بزنید، بیانیههای گروههای مختلف را مرور کنید و یا سخنرانیها و اظهارات را بررسی کنید، مجموعهای از این سوء استفادهها را در خلال آنها خواهید دید و در مقابل، افراد بسیار صادقی را هم میبینید که با تمام وجود درصدد تحقق واقعیِ وفاق ملی هستند.
امروزه مهمترین مسئلهای که میتواند ما را در برابر همه تهاجمات غربی، تجاوزها و جنگ بزرگی که در آن قرار داریم، محافظت و صیانت کند، همین «وفاق ملی» است؛ بنابراین کسانی که به این مقوله فکر میکنند، آن را بهعنوان یک رکن اساسی برای استقلال، امنیت و تحقق اهدافمان مینگرند، نه یک مسئله حاشیهای و بههیچوجه نباید آن را دست کم گرفت. در شرایط کنونی وفاق ملی، اصلیترین اصل برای پیشبرد مقاصد کشور است و مقام معظم رهبری نیز در بیانات و پیامهای خود، همواره بر این وحدت که همان معنای وفاق ملی است، اشاره و تأکید کردهاند.
* تحقق وفاق ملی به چه الزامات سیاسی، نهادی و رفتاری نیاز دارد و مسئولیت دولت، مجلس، احزاب و سایر نهادهای تصمیمگیر در این زمینه چیست؟ آیا صرف دعوت به همدلی و تعامل میان جریانهای سیاسی برای تحقق وفاق کفایت میکند یا شکلگیری آن مستلزم پذیرش تکثر سیاسی، مشارکت مؤثر نیروهای مختلف، رعایت حقوق منتقدان و پایبندی عملی به قواعد مشترک در عرصه حکمرانی است؟
با یک مثال موضوع را شرح دهم؛ هر قانونی که مجلس تصویب میکند یا هر اقدامی که دولت در پیش میگیرد، چنانچه موجب از میان رفتن همدلی و همفکری شود و یا به وحدت و اتحاد مردم صدمه بزند، باید آن را کنار گذاشت.
بنابراین تمامی گروهها، احزاب، سخنرانان، صاحبان تریبون، اهالی رسانه و هر کسی که بنا دارد مقالهای بنویسد یا کوچکترین اقدام تبلیغاتی یا اجرایی صورت دهد، باید عملکرد خود را با توجه به اصل وفاق ملی، بسنجد و تنظیم کند. فهم این مسئله دشوار نیست؛ همانطور که اشاره شد، ممکن است یک قانون بسیار مناسب و پسندیده باشد و یا یک اقدام اجرایی نظیر ساخت مدرسه یا حتی پروژهای در ابعاد کلانتر مانند تأسیس یک شهر یا اجرای یک طرح بزرگ ملی، در ذات خود خوب باشد، اما اگر همان اقدام زمینهساز اختلاف، چه اختلافات قومی و زبانی و چه انواع شکافهایی که دشمن پیوسته درصدد تعمیق آنها است (مثل شکاف نسلی) باشد، در تعارض با منافع ملی قرار میگیرد.
ما باید با نگاهی آسیبشناسانه به طرحها بنگریم؛ اگر اجرای یک پروژه ملی یا اقدام خُرد، موجب ایجاد اصطکاک، تفرقه و از میان رفتن همدلی عمومی میشود، باید فوراً متوقف شود؛ این شاخص بسیار شفاف و اجرایی است.
* یکی از مسائل اساسی در گفتمان وفاق، نسبت آن با نقد عملکرد مسئولان است. از منظر شما آیا انتقاد صریح از تصمیمات دولت، عملکرد وزرا و مدیران اجرایی یا حتی مخالفت با برخی سیاستهای حاکم بر اداره کشور میتواند با وفاق ملی سازگار باشد؟ مرز میان نقد سیاسی، مخالفت قانونی و تخریب کجا است و چه معیارهایی باید وجود داشته باشند تا مفهوم وفاق به ابزاری برای محدود کردن منتقدان یا مصون ماندن مسئولان از پرسشگری، تبدیل نشود؟
تعیین یک مرز دقیق در این زمینه بسیار دشوار است؛ چراکه شاید بیش از دهها هزار نوع روابط میتواند بر این اساس شکل بگیرد؛ در سیاست، اقتصاد، فرهنگ، میان شخصیتها و در شرایط مختلف زمانی. انتقاد صرفاً به زبان آوردن یک جمله نیست؛ گاهی یک انتقاد در قالب یک کاریکاتور، یک تصویر، فیلم یا یک عمل بروز میکند. به تناسب گستردگی طرفین و تنوع حالتها و شرایط، ترسیم مرز دقیق و ارائه یک شاخص واحد، بسیار سخت است، اما در سطح نیتها میتوان به چارچوبهایی اشاره کرد.
اگر ما واقعاً باور کنیم که وحدت و اتحاد از ضرورتهای استقلال، حیات و رفاه کشور است، نیت ما در هنگام انتقاد، تغییر میکند و این نقد در بستر اتحاد شکل میگیرد. در یک خانواده، پدری که دلسوز فرزندانش است، آنها را با انتقادهای صحیح پرورش میدهد و اگر مسیر نادرستی بروند، اصلاحشان میکند. انتقادهای درست و سازنده که ما در قالب فریضه «امر به معروف» در دیدگاه مذهبی نیز به آن نگاه میکنیم، همواره سبب رشد، تعالی و اعتلای هرچه بیشتر پیکره ملی میشود. این فرآیند در شکل ساده نیست، اما اثرگذاری عالی دارد؛ یعنی دوستان به یکدیگر تذکر میدهند و با انتقاد صحیح، یکدیگر را اصلاح میکنند.
نقد، مراتب مختلفی دارد؛ مرتبه ابتدایی آن این است که سکوت کنیم، اما درست مانند یک مادر و فرزند که نسبت به یکدیگر دلسوزند، اهداف عالی انتقاد، جزء ارکان پیشرفت است. معلمی که واقعاً بچههایش را دوست دارد، به عملکرد آنها نیز انتقاد میکند و این امر صرفاً منحصر به امر نیست، بلکه «نهی» را نیز در بر میگیرد تا کارهایی را که نباید انجام داد، متوقف کنند.
بنابراین، انتقاد واقعاً از ضرورتهای تعالیبخش وفاق ملی است؛ منتها متاسفانه در جامعه بشری که ما میشناسیم، از ابتدای تاریخ تاکنون، همواره از این مفاهیم سوء استفاده شده و تعیین مرزهای آن دشوار است. حفظ این مرزها سخت شده؛ زیرا افراد ممکن است در هنگام طرح انتقاد، دچار احساسات، بزرگبینی یا عصبانیت شوند.
البته لحن بیان بسیار تأثیرگذار است؛ ممکن است یک جمله با محبت، بهصورت پدرانه و عادلانه ادا شود و ممکن است همان مطلب با لحنی خشک یا در تریبون عمومی مطرح شود. ببینید جایگاه بیان چقدر تفاوت ایجاد میکند! یک انتقاد ممکن است بهصورت محرمانه و سربسته گفته شود، اما متأسفانه امروزه شاهد پردهدریهایی هستیم یا کسانی تلاش میکنند در رقابتهای آینده، از این ابزار سوء استفاده کنند.
بحث اصلی این است که برخی مقامات اجرایی علاقهمند نیستند عملکردشان نقد شود و دوست دارند برای خود مصونیت ایجاد کنند؛ برخی تلاش دارند با پوششِ «وفاق ملی»، همه منتقدان را ساکت کنند تا برای اجرای هر خطا و انجام هر اشتباهی، مصونیت داشته باشند، روی آن سرپوش بگذارند و به همان خطاها و فرصتطلبیها ادامه دهند.
اینجا ضرورت نقد آشکار میشود و نباید اجازه دهیم تحت عنوان پوشش وفاق، چارچوب خفقان ایجاد شود؛ این همان کاری است که معمولاً شاهان و دیکتاتورها تحت عنوان «وحدت و اتحاد» برای سرکوب هرگونه انتقادی، انجام میدهند و جنایتی بزرگ در حق ملت است که طبیعتاً در مراحل بعدی، کشور را دچار آسیب و مشکلات جدی میکند.
این مسئله بسیار پیچیده بوده، اما شاخص آن روشن است: «عملکرد و خروجی». باید به خروجی آن انتقادات نگاه کنیم؛ اگر خروجی یک نقد موجب تشدید اختلافات شد، باید آن را متوقف کرد.
* وفاق ملی چه نسبتی با پاسخگویی، نظارت و مسئولیتپذیری سیاسی دارد؟ اگر به نام حفظ وفاق از طرح اختلافات جدی، استیضاح مسئولان، مطالبه تغییر مدیران ناکارآمد یا آشکار شدن ضعفهای اجرایی جلوگیری شود، چه پیامدهایی برای نظام تصمیمگیری و اعتماد عمومی خواهد داشت؟ اساساً چگونه میتوان میان همکاری نهادهای سیاسی و حفظ استقلال وظایف نظارتی آنها، تمایز قائل شد؟
همانگونه که اشاره شد، نیت افرادی که قرار است نظارت کنند، در این مورد حائز اهمیت است؛ از سوی دیگر، باید دید خروجی این نظارتها چه نتیجهای بهبار میآورد که این اصل اصلی، بسیار روشن است.
باید بگویم هم انتقادات و نظارتهای جهتدار و غرضورزانه وجود داشته و هم تلاش برای خفه کردن و متوقف کردن ناظران و نهادهایی که وظیفه پیگیری کارنامه دیگران را برعهده دارند. در هر دو جهت، سوء استفادههای فراوانی صورت گرفته که متأسفانه سبب متوقف شدن این امر حیاتی میشود.
بههرحال، آنچه مسلم است این بوده که «نظارت صحیح»، یکی از ضرورتهای انکارناپذیر است و هیچگونه توجیهی برای توقف نظارت وجود ندارد. اگر کسانی به بهانهای نظارت را متوقف کنند، این کار میدان دادن به دشمن است. نظارت، از ارکان رشد کشور، رونق اقتصادی و سیاسی و رفاه جامعه بوده و تداوم آن یک ضرورت حیاتی محسوب میشود. ما نمیتوانیم به بهانه حفظ وفاق، ضرورتِ نظارت و پویایی را تعطیل کنیم؛ تعطیلی نظارت به معنای فراهم شدن زمینه دیکتاتوری، گروهگرایی و فرصتطلبیهای نادرست است.
جامعه نیز برای حیات و رشد خود هم به وفاق ملی نیاز دارد که امروز بهشدت مورد نیاز کشور و مورد هجمه دشمن است و هم به نظارتهای صحیح و پیگیریهای دقیق نیازمند است تا مبادا امور متوقف شود و جامعه از حرکت باز ایستد؛ هر دو مؤلفه در کنار یکدیگر برای رشد اجتماع، معنا پیدا میکنند.
* یکی از چالشهای مطرح در تفسیر وفاق، احتمال تقلیل آن به توافق میان جریانهای سیاسی بر سر انتصابات و تقسیم مسئولیتهای مدیریتی است. به اعتقاد شما چگونه میتوان وفاق مبتنی بر منافع عمومی را از مصلحتاندیشیهای جناحی و سهمخواهی سیاسی تشخیص داد؟ در این میان، شایستهسالاری، مشارکت اجتماعی، عدالت در تصمیمگیری و توجه به مطالبات مردم چه جایگاهی دارند و آیا توافق میان گروههای صاحب قدرت، بدون همراهی و اعتماد جامعه، میتواند مصداق وفاق ملی باشد؟
اجازه بدهید با پاسخ به پرسش آخر شروع کنم: بههیچوجه! متأسفانه گاهی در انتصابات شاهد برخی گروهگراییها هستیم، یعنی اصالت دادن به خویشاوندی و منافع شخصی که موجب تنش، بیاعتمادی و حتی تزلزل پایههای نظام سیاسی ما میشود؛ بهعنوان مثال، گاهی شاخص و روشن است که در یک نهاد یا دستگاه تمام کسانی که منصوب میشوند، از یک گروه خاص هستند و تلاش میشود کسانی که از گروههای دیگر بوده و کارنامه درخشانی هم دارند، از صحنه خارج و به جای دیگری منتقل شوند.
این شیوه عملکرد، زیانهایی دارد که دامانگیر همگان میشود؛ حتی کسانی که خود درصدد ارتکاب چنین عمل نادرستی هستند. در کشوری که مناصب و امتیازات براساس «شایستهسالاری» و بهدرستی تقسیم شود، همگان سود میبرند.
خروجی و کارنامهها هرگز پنهان نمیمانند؛ در طول سالهای گذشته کسانی فکر میکردند کارنامههایشان پنهان میماند و عواقبی نخواهد داشت، اما چنین نشد و نتیجه آن موجب نارضایتی و بیاعتمادی مردم شد. این افراد منافع قوموخویشی، گروهی، همشهریگری و انواع وابستگیهای خُرد را محور کارشان قرار دادند و سبب شدند یک حرکت ضد آن نیز آغاز شود و درنهایت بیشترین آسیب را خودشان دیدند.
متأسفانه، امروزه بخشی از بیاعتمادی موجود در میان برخی اقشار جامعه، جوانان و بانوان نسبت به بخشی از نظام، ریشه در همین فرصتطلبیهای گروهی دارد؛ هرچند این رفتارها به همه ارکان نظام تعمیم داده میشود، درحالی که تمام مدیران عالی یا رهبران جامعه خواستار چنین شیوهای نبودهاند، اما عملکرد یک گروه، جناح یا نهاد خاص، چنین بیاعتمادی تلخی را حاصل کرده است.
امروزه جوانان دانشگاهی و نخبگان ما با این تصور مواجه هستند که این شیوهها عمومیت دارد و این برای یک جامعه مخربترین اتفاق ممکن است. کسانی که کشور و ملت خود را دوست دارند، هرگز در انتصابات به سراغ گروهگرایی نمیروند؛ چراکه چنین اقداماتی قضاوتهای منفی ایجاد میکند و همه دستاوردهای ارزشمند انسانهای عالیقدری را که در این جامعه جان خود را نثار کردهاند تا کشور به استقلال برسد، زیر سؤال میبرد. متأسفانه عدهای با همین روشهای گروهگرایی و بهکارگیری کسانی که پیوندهای سببی و خویشاوندی را اصل کار قرار میدهند (همان پدیدههایی که همه ما از آن رنج میبریم)، به این مسیر آسیب میزنند.
* برای ارزیابی میزان تحقق وفاق ملی در عملکرد دولت و سایر نهادهای سیاسی، چه معیارهای عینی و قابل سنجشی باید مورد توجه قرار گیرد؟ این معیارها در سطح مدیریت استانها و مناسبات میان استانداران، نمایندگان مجلس، احزاب و جریانهای سیاسی چگونه نمود پیدا میکنند؟ درنهایت، چه نشانههایی بیانگر حرکت به سمت وفاق پایدار است و چه رفتارهایی میتواند از تبدیل شدن آن به شعاری سیاسی یا ابزاری برای توجیه عملکرد مسئولان، حکایت داشته باشد؟
ارزیابی این موضوع نیز بسیار پیچیده و ظریف است؛ اما درعینحال، سادهترین شاخص عینی که میتوان از طریق آن به بررسی پرداخت، نگاه دقیق به «انتصابات» است. باید دید آیا انتصابات در دولت و دستگاهها بر مبنای «شایستگیها» صورت گرفته یا براساس «وابستگیها» و همجهتیهای حزبی؟
هرجا شاهد بودیم که همسوییهای حزبی و گروهی، جایگزین شایستگیها شده (که این نگاه به زیرمجموعههای گسترده و عظیم نهادها نیز سرایت میکند)، در مرحله عمل یک «ناکارآمدی بسیار جدی» بهوجود میآید. در مقابل، هرجا که میبینیم کاری پیش میرود و مردم احساس رضایت و افتخار میکنند، دقیقاً همانجایی است که گروهگرایی اصل نبوده و وابستگیهای سببی، نسبی و حزبی در تصمیمگیریها دخالت نداشته، بلکه شایستهسالاری حاکم بوده است.
آنچه بیش از هر چیز میتواند به ما در شناخت این تمایز کمک کند، «کارنامه نهادها» و زیرمجموعههای اجرایی آنها در سطح هر استان، شهر و بخش است. کارنامه عملکرد مدیران در اقصی نقاط کشور، گواهی روشن است بر اینکه آیا در آن منطقه به شایستهسالاری اصالت داده شده و یا برعکس، وابستگیها و روابط غیر شایسته مبنای کار قرار گرفته است.