رمزگشایی اضطراب کودکان؛ کلید طلایی درمان در دستان والدین
یک روانشناس کودک و نوجوان با تأکید بر اینکه اضطراب جدایی در سالهای نخستین زندگی بخشی از روند طبیعی تحول روانی کودک است، نسبت به نادیده گرفتن نشانههای بالینی این وضعیت و همچنین اقدامات خودسرانه خانوادهها در فرآیند درمان هشدار داد و گفت: براساس تازهترین یافتههای پژوهشی بینالمللی، توانمندسازی و آموزش والدین، مؤثرترین کلید درمان پایدار این اختلال بهشمار میرود.
صبح بسیاری از ما در مسیرهای مدارس با تصویری آشنا آغاز میشویم؛ پنجههای گرهخورده کودکی خردسال به حاشیه لباس مادر، قطرات اشکی که بر گونههای سرخشده او جاری شده و اصراری جانکاه که چارچوب درِ ورودی را به میدان رزمِ عواطف، بدل کرده است. صحنهای که غالباً از سر استیصال با این نظر سادهانگارانه خاتمه مییابد که «کودک است و بهزودی عادت خواهد کرد»!
اگرچه اضطراب جدایی در کودکان، بهویژه در سالهای نخست زندگی و هنگام ورود به مهد کودک یا مدرسه میتواند بخشی طبیعی از روند رشد باشد؛ اما گاهی شدت میگیرد و از یک واکنش گذرا فراتر میرود. در چنین شرایطی، دور شدن از والدین ممکن است برای کودک با ترس و بیقراری شدید همراه شود و حضور او را در مدرسه، جمع همسالان و دیگر فعالیتهای روزمره، دشوار کند.
امتناع مداوم از رفتن به مدرسه، نگرانی افراطی درباره سلامت والدین، ترس از تنها ماندن و شکایتهای مکرر از دلدرد یا سردرد هنگام جدایی، از نشانههایی است که نباید بیدرنگ به بهانهگیری یا لجبازی کودک نسبت داده شود.
تشخیص تفاوت میان اضطراب طبیعی و اختلال اضطراب جدایی، اهمیت دارد؛ بهویژه آنکه واکنش خانواده به نگرانی کودک میتواند در کاهش یا تداوم این وضعیت، مؤثر باشد. بیتوجهی به احساسات کودک، سرزنش او یا وادار کردنش به جدایی بدون توجه به شرایطش، لزوماً به سازگاری او کمک نمیکند.
آگاهی از نشانهها، شناخت عوامل مؤثر و مراجعه به متخصص درصورت تداوم یا تشدید مشکلات، میتواند به خانوادهها در انتخاب شیوهای مناسب برای حمایت از کودک، کمک کند. با توجه به اهمیت موضوع، در این خصوص با یک روانشناس کودک و نوجوان و مدیر مرکز مشاوره تخصصی کودک و نوجوان الوند گفتوگو کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
داود فتحی با اشاره به مفهوم بنیادین این اختلال، اظهار کرد: اضطراب جدایی، یک واکنش هیجانی و تکاملی است که با فاصله گرفتن کودک از والدین یا مراقب اصلی که به او دلبستگی دارد، پدیدار میشود.
به گفته وی، این واکنش هیجانی در سالهای نخستین زندگی، بخشی کاملاً طبیعی از ساختار رشد روانی و هیجانی فرد به حساب میآید و بهخودیخود بههیچوجه نشانهای از بیماری یا اختلال روانی تلقی نمیشود؛ بنابراین بروز چنین رفتارهایی در روزهای نخست ورود خردسال به مهدهای کودک، رفتاری کاملاً طبیعی و متناسب با اقتضائات سنی است.
این مقام مسئول با اشاره به مرز باریک میان رفتار طبیعی و وضعیت اختلال، افزود: ما تنها زمانی میتوانیم از اصطلاح «اختلال اضطراب جدایی» استفاده کنیم که این ترس، شکلی بهشدت افراطی، پایدار، نامتناسب با سن و سطح رشد شناختی کودک، پیدا کرده و مهمتر از همه، کارکرد روزمره، روابط اجتماعی و فرآیند یادگیری او را دچار آسیب جدی کند.
فتحی با بیان اینکه براساس معیارهای تشخیصی معتبر بالینی نظیر راهنمای آماری و تشخیصی اختلالات روانی برای احراز این اختلال وجود حداقل سه نشانه کلیدی برای یک دوره زمانی مشخص ضروری است، گفت: این نشانهها شامل بروز ناراحتی و بیقراری شدید و مکرر هنگام پیشبینی یا وقوع جدایی، نگرانی پیوسته و مفرط نسبت به احتمال از دست دادن والدین یا آسیبدیدگی جسمی آنان، دلمشغولی افراطی درباره وقوع حوادث ناگواری چون گم شدن، تصادف و بیماریهای سخت که به جدایی منتهی شود، خودداری مداوم و سرسختانه از حضور در مهد کودک و مدرسه یا سایر اماکن، ترس و وحشت مفرط از تنها ماندن در خانه بدون حضور والدین، امتناع از خوابیدن در مکانی جداگانه و اصرار بر حضور دائم والدین در کنار تخت، دیدن کابوسهای شبانه پیاپی با مضمون جدایی و درنهایت، شکایات مکرر از دردهای جسمانی مانند دلدرد، سردرد و تهوع در لحظات جدایی بدون وجود هرگونه ریشه فیزیولوژیک و پزشکی است.
این استاد دانشگاه با تحلیل تفاوتهای بنیادین اضطراب بههنجار با اختلال بالینی، تصریح کرد: شدت واکنشهای هیجانی در حالت طبیعی در مرز خفیف تا متوسط باقی میماند، درحالی که در نوع اختلال با طغیانهای شدید و غیر قابل کنترلی مواجهیم که با سن کودک همخوانی ندارد.
وی تأکید کرد: علاوهبر این، در وضعیت طبیعی، کودک با گذشت اندکزمانی رفتهرفته با محیط جدید انطباق پیدا کرده و به سمت استقلال فردی گام برمیدارد، اما در جریان اختلال، پایداری نشانهها و تکرار مداوم آنها نهتنها بهبود نمییابد، بلکه استقلال هیجانی کودک را به بنبست کشانده و او را به مراقب اصلی بهشدت وابسته میکند.
فتحی در ادامه این گفتوگو به ریشهیابی این اختلال در چهار بُعد اساسی پرداخت و خاطرنشان کرد: در بُعد نخست، عوامل زیستی و ویژگیهای سرشتی کودک نقش تعیینکنندهای ایفا میکنند. واقعیت بالینی نشان میدهد که برخی کودکان براساس ساختار خلقوخوی سرشتی خود، در مواجهه با چهرههای ناشناس، فضاهای جدید و تجارب نامأنوس، دیرتر احساس امنیت و انطباق را تجربه میکنند و آستانه اضطراب پایینتری دارند؛ مضاف بر اینکه چنانچه در پیشینه خانوادگی رگههایی از اختلالات اضطرابی وجود داشته باشد، کودک علاوهبر بار ژنتیکی آسیبپذیر، ناخودآگاه رفتارهای اضطرابی را از والدین الگوبرداری میکند.
این متخصص روانشناسی کودک و نوجوان در تبیین بُعد دوم عوامل این اختلال، بر نقش بنیادین کیفیت دلبستگی و روابط اولیه در دو سال نخست زندگی تأکید کرد و یادآور شد: در مبانی روانشناسی رشد، این قاعده وجود دارد که اگر زیربنای رابطه عاطفی و دلبستگی در دوسالگی کودک با مراقب اصلی بهدرستی تنظیم نشود و فضای امن روانی شکل نگیرد، فرد در سنین جوانی و بزرگسالی نیز در برقراری روابط عاطفی عمیق، تعهد و تشکیل زندگی زناشویی، با تعارضات ساختاری روبهرو خواهد شد.
فتحی توضیح داد: از همین رو، هرگونه تجربه استرسزا و ناگهانی در سنین خردسالی، ازجمله بستری شدن اجباری در بیمارستان، فوت نزدیکان، مهاجرت، تغییرات پیاپی مراقبان اصلی یا حتی تجربه دهشتناک گم شدن در مکانی شلوغ و ناپدید شدن بیخبر والدین، میتواند احساس امنیت پایه کودک را متزلزل کرده و زمینه بروز اضطراب جدایی شدید را فراهم آورد.
وی بُعد سوم علل را برآمده از سازوکارهای شناختی و نظریههای یادگیری دانست و گفت: ذهن کودک در این شرایط زیر سلطه فرآیندی تحت عنوان «تفسیر فاجعهآمیز» قرار میگیرد. در این فرآیند، افکار خودکار و ناهشیاری به ذهن کودک هجوم میآورند که هرچند ممکن است به زبان جاری نشوند، اما رفتار او را فلج میکنند؛ تصوراتی چون اینکه اگر مادرم از کنارم برود، دیگر هرگز برنمیگردد و یا اگر دور شوم، اتفاق وحشتناکی برای والدینم رخ خواهد داد.
این روانشناس با اشاره به اینکه کودک در مواجهه با این افکار به راهبرد «یادگیری اجتناب» روی میآورد به این معنا که با شکایت از دردهای ساختگی نظیر سردرد یا تهوع و ریختن اشک در خانه میماند و از رفتن به مدرسه سر باز میزند، ادامه داد: والدین نیز با تسلیم شدن در برابر خواسته او و صدور اجازه ماندن در خانه، مکانیسم «تقویت منفی» را فعال میکنند؛ زیرا کودک با فرار از مدرسه به یک آرامش موقت دست یافته و این چرخه اجتناب و فرار بهطور مکرر در ذهن او تثبیت و نهادینه میشود.
مدیر مرکز مشاوره تخصصی کودک و نوجوان الوند در تشریح بُعد چهارم به مؤلفههای خانوادگی و محیطی اشاره کرد و گفت: والدین مضطرب، ناخواسته بستر پرورش فرزندانی مضطرب را مهیا میکنند؛ ایندست از والدین به سبکهای فرزندپروری مبتنی بر «حمایت افراطی» پناه میبرند و مانع از آن میشوند که کودک حتی در کنار برادر، خواهر یا همسالان خود بدون حضور مستقیم والد، استقلال را تجربه کند.
وی با بیان اینکه همچنین تنشها و تعارضات زناشویی در خانه و القای حس ناامنی عاملی شتاببخش بهشمار میآید، ابراز کرد: علاوهبر فضای خانه، تجارب تلخ محیطی در مدرسه نیز بیتأثیر نیست؛ کما اینکه در مواردی شاهد بودهایم برخوردهای تند، تهدیدهای کلامی و داد و فریادهای آموزگاران در نخستین روزهای آغاز سال تحصیلی جهت آرام کردن کلاس، جرقهای برای شعلهور شدن و اوجگیری اضطراب جدایی در برخی دانشآموزان بهویژه کودکان دارای مشکلات یادگیری، بوده است.
فتحی در بخش دیگری از این گفتوگو با هشدار صریح نسبت به رفتارهای مداخلهگرانه و خودسرانه خانوادهها، اظهار کرد: مخربترین اقدام در این میان، ورود ناآگاهانه والدین به فرآیند درمان با استفاده از جملات کلیشهای و تکراری نظیر «عزیزم نترس، مدرسه ترس ندارد» یا متوسل شدن به اهرمهای فشار، طعنه و اجبار است.
وی با اشاره به اینکه تجارب بالینی بهروشنی نشان داده که در مواردی مداخله خودسرانه مادر برای حل مسئله کودک را گرفتار ترسی مضاعف کرده است، افزود: ترسی که در آن کودک نهتنها از کابوس جدایی میهراسد، بلکه از خشم، نگاه سرزنشآمیز و واکنشهای مادر نیز وحشت دارد و درنتیجه حتی شهامت و امنیت بیان احساسات واقعی خود را از دست میدهد.
این استاد دانشگاه با اشاره به آخرین یافتههای علمی بینالمللی، خاطرنشان کرد: بررسی مقالات تخصصی و فراتحلیلهای چاپشده در مجلات معتبر روانشناسی سالهای 2025 و 2026 میلادی به اثبات رسانده است که مؤثرترین و پایدارترین مداخله درمانی در زمینه اضطراب جدایی، الگوهایی هستند که بهجای تمرکز صرف بر کودک، به آموزش و اصلاح الگوهای تعاملی و رفتاری والدین میپردازند و بدون مشارکت آموزشدیده خانواده، درمانهای بالینی ماندگاری لازم را نخواهند داشت.
این روانشناس کودک و نوجوان در پایان سخنانش درخصوص زمان طلایی اقدام خانوادهها برای پیگیری درمان تأکید کرد: والدین نباید به انتظار گذر زمان بنشینند؛ چنانچه با بهکارگیری تمهیدات انطباقی اولیه و گذشت سه تا چهار هفته، نشانهها فروکش نکرد و کودک همچنان در برابر جدایی مقاومتی سخت همراه با علائم بالینی نشان داد، ضرورت دارد خانوادهها بدون فوت وقت جهت دریافت مداخلات بالینی به متخصصان روانشناسی کودک و مراکز مشاوره تخصصی مراجعه کنند تا مسیر بهبودی او با رویکردهای علمی، هموار شود.