«تشخیص زودهنگام»، تضمین درمان صددرصدی سرطان روده بزرگ
کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماریهای غیر واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان: براساس آخرین گزارشهای رسمی سیمای سرطان، هماکنون بهترتیب سرطانهای سینه، پروستات، روده بزرگ، پوست و معده، شایعترین سرطانها در سطح استان همدان هستند و بیشترین حجم ابتلا را تشکیل میدهند.***سوتیتر*** یک فوق تخصص گوارش و کبد با تأکید بر اینکه سرطان روده بزرگ درصورت تشخیص و اقدام بهموقع صددرصد امکان درمان دارد، گفت: هرچند هرگونه خونریزی لزوماً به معنای سرطان نیست و میتواند علل متعددی داشته باشد، اما براساس اصول قطعی پزشکی، هرگونه دفع خون، مشکوک تلقی شده و ارزیابی تشخیصی فوری توسط پزشک متخصص برای رد بدخیمی، الزامی است. بر اساس آماری که 21 مهرماه امسال از سوی علی مطلق، دبیر کمیته کشوری پیشگیری و کنترل سرطان بهصورت رسمی اعلام شد، سالانه بیش از 156 هزار مورد جدید ابتلا به سرطان در کشور شناسایی میشود؛ عددی تکاندهنده که نهفقط گویای گسترش بیصدای این بیماری است، بلکه از بار مالی سنگین 193 هزار میلیارد ریالی بر دوش نظام سلامت و خانوادهها، پرده برمیدارد. از دست رفتن جان یک نفر از هر 10 بیمار پیش از 75 سالگی و شیوع نگرانکننده سرطانهایی چون سینه، روده بزرگ، معده، پروستات و ریه بهعنوان پنج نوع شایع بیماری در کشور، نشان میدهد که این حوزه نیازمند مداخلات متمرکز و نظاممند غربالگری است. بهطبع بخشی از این بیماران در استان همدان سکونت دارند و زنگ خطر شیوع این عارضه در منطقه به صدا درآمده است؛ از همین رو، برای بررسی دقیق وضعیت سیمای سرطان در این استان ابتدا با سمیرا رشیدی، کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماریهای غیر واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان و سپس درخصوص سرطان روده بزرگ که براساس آمار رسمی سومین سرطان شایع در استان همدان است، با دکتر علیرضا خلیلیان، فوق تخصص گوارش و کبد و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان به گفتوگو نشستهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید: کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماریهای غیر واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به اینکه سرطانها پس از بیماریهای قلبی و عروقی دومین عامل مرگومیر در سطح جهان بهشمار میروند، از روند افزایشی آمار ابتلا به این بیماری در کشور و استان همدان خبر داد و گفت: براساس آخرین گزارشهای رسمی سیمای سرطان، هماکنون بهترتیب سرطانهای سینه، پروستات، روده بزرگ، پوست و معده شایعترین سرطانها در سطح استان همدان هستند و بیشترین حجم ابتلا را تشکیل میدهند. سمیرا رشیدی با بیان اینکه دست کم 40 درصد سرطانها قابل پیشگیریاند، ابراز کرد: اصلاح عوامل خطرسازی همچون شاخص توده بدنی بالا، رژیم غذایی فاقد میوه و سبزی، بیتحرکی، استعمال دخانیات و همچنین مصرف الکل، میتواند تا حد بسیار زیادی مانع از ابتلا به این بیماری شود. وی با تشریح فرایند غربالگری در شبکه بهداشت استان، ادامه داد: درحال حاضر سه سرطان روده بزرگ، دهانه رحم و پستان در برنامه ادغامیافته کشوری و در سطح مراکز خدمات جامع سلامت و پایگاههای بهداشتی، غربالگری میشوند. رشیدی با اشاره به اینکه در این میان سرطان پستان بهعنوان شایعترین سرطان در میان زنان است، تصریح کرد: در این راستا گروه هدف 30 تا 69 سال توسط ماماها با انجام معاینات بالینی دقیق، مورد ارزیابی قرار میگیرند و افرادی که در این معاینات مشکوک تشخیص داده شوند، با توجه به شرایط سنی و سطح خطر جهت انجام اقدامات تکمیلی شامل سونوگرافی یا ماموگرافی، به سطوح تخصصی ارجاع داده میشوند. کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماریهای غیر واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان درخصوص سرطان دهانه رحم نیز توضیح داد: این غربالگری برای گروه سنی 30 تا 59 سال از طریق نمونهگیری پاپاسمیر انجام میگیرد که فرایند نمونهگیری آن توسط ماماهای مستقر در مراکز بهداشت بهصورت کاملاً رایگان انجام میشود؛ هرچند تهیه اقلام مصرفی و پرداخت هزینههای آزمایشگاهی برعهده خودِ مراجعان است و توصیه میشود زنان بهصورت منظم برای این پایش به نزدیکترین پایگاه سلامت یا مرکز جامع سلامت محل سکونت خود، مراجعه کنند. رشیدی با تأکید بر ضرورت آموزش خودآزمایی به بانوان، خاطرنشان کرد: بهمنظور تشخیص زودهنگام تودههای پستان، آموزش خودآزمایی ماهانه در منزل به افراد ارائه میشود تا تمام بانوان از سن 20 سالگی به بعد بتوانند شخصاً این بررسی را انجام دهند که زمان استاندارد و طلایی آن در روزهای هفتم و هشتم دوره قاعدگی است، چراکه در این روزها تغییرات بافتی ناشی از نوسانات هورمونی به حداقل میرسد و لمس هرگونه ضایعه غیر عادی، امکانپذیر خواهد بود. وی در ادامه با اشاره به جایگاه سوم سرطان روده بزرگ در استان، افزود: برای این سرطان نیز غربالگری زودهنگام با استفاده از تست تشخیص خون مخفی در مدفوع موسوم به تست فیت، در دستور کار قرار دارد که این طرح درحال حاضر بهعنوان آزمونه در سطح شهرستان فامنین، مراکزی از شهر ملایر و یکی از پایگاههای سلامت شهرستان همدان، درحال اجرا است؛ در این فرایند چنانچه نتیجه آزمایش فرد مثبت شود، بیمار بلافاصله برای انجام کولونوسکوپی ارجاع داده میشود تا درصورت وجود پولیپ، این ضایعات در همان مرحله برداشته شوند و از سرطانی شدن آنها در سالهای بعد، جلوگیری شود. این کارشناس بهداشتی در پاسخ به وضعیت غربالگری دومین سرطان شایع استان یعنی سرطان پروستات نیز اظهار کرد: غربالگری این بیماری جزء برنامههای رسمی سیستم بهداشتی در پایگاهها نیست، اما آقایان میتوانند با انجام آزمایش خون اختصاصی پیاسای زیر نظر پزشکان، از وضعیت خود مطلع شوند و برای مابقی سرطانها نیز تنها توصیه محوری حوزه بهداشت، آموزش و التزام فردی به اصلاح شیوه زندگی است. وی در تشریح مؤلفههای یک زندگی سالم و ضد سرطان اضافه کرد: تغذیه سالم با مصرف بیشتر لبنیات، نانهای سبوسدار، سبزیجات و میوهها در کنار پرهیز جدی از مصرف غذاهای چرب، بسیار شیرین و مواد فرآوریشده و صنعتی، در کنار انجام دست کم 150 دقیقه فعالیت ورزشی و بدنی با شدت متوسط در طول هفته و همچنین اجتناب قطعی از سیگار، قلیان، الکل و توجه به سلامت روان، ارکان اصلی کاهش خطر ابتلا به بدخیمیها بهشمار میروند. رشیدی در پایان سخنانش با هشدار به افرادی که سابقه ابتلای خانوادگی به سرطان دارند، تأکید کرد: مبحث وراثت و ژنتیک در برخی از سرطانها بسیار پُررنگ است و کسانی که در اطرافیان و بستگان خود بیمار مبتلا داشتهاند، شرایط ویژهای دارند و باید متناسب با سن فرد مبتلا در زمان تشخیص و میزان نزدیکی پیوند فامیلی، غربالگریها و آزمایشهای دورهای خود را بسیار زودتر از سنین معمول در جمعیت عادی آغاز کنند تا هرگونه تغییر احتمالی در همان مراحل اولیه، متوقف و مهار شود. یک فوق تخصص گوارش و کبد در همدان نیز با اشاره به اینکه سرطان روده بزرگ ممکن است با علائم شبیه به سایر بیماریها ظاهر شود، در تشریح بار اپیدمیولوژیک این بیماری اظهار کرد: سرطان روده بزرگ یک معضل آماری و بهداشتی در سطح جهانی است؛ بهطوری که این بیماری هماکنون بهعنوان دومین سرطان شایع در بین مردان و سومین سرطان پُرتکرار در جمعیت زنان در سراسر جهان شناخته میشود. علیرضا خلیلیان با تحلیل علل زمینهساز بروز سرطان روده بزرگ، تصریح کرد: بیماران مبتلا به این عارضه به دو گروه کلی سندرمهای ارثی و سندرمهای غیر ارثی تقسیمبندی میشوند؛ برخلاف باور رایج، سندرمهای ارثی ناشی از اختلالات ژنتیکی و کروموزومی کمتر از پنج درصد کل موارد را به خود اختصاص میدهند که البته ویژگی بارز این گروه، بروز بیماری در سنین بسیار پایین و دوره جوانی است. عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی استان همدان ادامه داد: در نقطه مقابل، بیشتر مبتلایان در دسته سندرمهای غیر ارثی و اکتسابی جای دارند که افزایش سن بهعنوان مهمترین متغیر در آن ایفای نقش میکند؛ اغلب مبتلایان در رده سنی 50 تا 70 یا 80 سالگی قرار دارند و به همین دلیل اقدامات پیشگیرانه و غربالگری باید از سنین 40 تا 55 سالگی و درصورت وجود سابقه خانوادگی از سنین به مراتب پایینتر، آغاز شود. خلیلیان اضافه کرد: پیروی از الگوهای تغذیهای ناسالم با چربی بالا و فقر شدید فیبر، کاهش مصرف سبزیجات و میوهها، استعمال دخانیات اعم از سیگار و قلیان، سوءمصرف مواد مخدر، چربی خون بالا و ابتلا به بیماریهای التهابی مزمن روده، از عمدهترین ریزفاکتورهای محیطی در ایجاد تومورهای بدخیم روده بزرگ بهشمار میروند. * تفاوت فریبنده تظاهرات بالینی این فوق تخصص گوارش و کبد با موشکافی تفاوتهای آناتومیک میان بخشهای مختلف روده بزرگ، توضیح داد: تظاهرات بالینی تومورها رابطه مستقیمی با محل استقرار ضایعه در سمت راست یا چپ روده دارد و شناخت این تفاوت از گمراهی تشخیصی جلوگیری میکند. وی تشریح کرد: در سمت راست روده بزرگ، بهدلیل قطر بزرگتر، تومورها تا مدتها هیچگونه انسداد فیزیکی ایجاد نمیکنند. علامت اصلی ایندسته از ضایعات، خونریزیهای مزمن، قطرهای، بسیار اندک و کاملاً خاموش است که منجر به تغییر رنگ بارز مدفوع نمیشود. این ریزش مداوم خون در طولانیمدت بیمار را دچار کمخونی، فقر آهن مزمن، احساس ضعف مفرط، خستگی همیشگی و بیحالی، میکند. خلیلیان با اشاره به یک چالش مهم در ارجاع بالینی، خاطرنشان کرد: این کمخونی پیشرونده در موارد متعددی به عوارض زودرس قلبیعروقی یا مشکلات مغزی دامن میزند؛ تا جایی که بیماران ابتدا به متخصصان قلب و عروق یا مغز و اعصاب مراجعه میکنند و درنهایت پس از مشخص شدن کمخونی شدید، برای ریشهیابی به متخصصان گوارش ارجاع داده میشوند. وی درخصوص تومورهای سمت چپ روده بزرگ نیز یادآور شد: بهدلیل باریک بودن مجرای روده در این بخش، علائم بیماری بسیار سریع، واضح و چشمگیر بروز مییابد. انسداد روده و خونریزی، ازجمله مشخصههای تومورهای سمت چپ است. عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی استان همدان در همین زمینه هشدار داد: هرگونه خونریزی لزوماً به معنای سرطان نیست و میتواند علل متعددی داشته باشد؛ اما براساس اصول قطعی پزشکی، هرگونه دفع خون، مشکوک تلقی شده و ارزیابی تشخیصی فوری توسط پزشک متخصص برای رد بدخیمی، الزامی است. * اعتبارسنجی ابزارهای غربالگری؛ برتری قاطع کولونوسکوپی بر آزمایشها و رادیولوژی خلیلیان در بخش دیگری از این گفتوگو به تشریح شیوههای غربالگری و تشخیص پاراکلینیکی پرداخت و اظهار کرد: انجام آزمایش ساده شمارش کامل خون (CBC) نخستین گام در شناسایی کمخونیهای مشکوک است؛ همچنین آزمایش بررسی خون مخفی در مدفوع نیز بهعنوان تستی مقدماتی کاربرد دارد، اما برای افزایش اعتبار باید در سه نوبت متوالی انجام شود؛ هرچند این آزمایش بهدلیل احتمال بروز خطاهای مثبت کاذب و منفی کاذب، ابزار نهایی و قطعی محسوب نمیشود. وی تصریح کرد: کولونوسکوپی یک روش تشخیصی منحصربه فرد در تشخیص و پیشگیری از سرطان روده بزرگ در تمام دنیا است و درصورتی که آمادگی روده و پاکسازی آن توسط بیمار با مصرف داروهای تجویزشده پزشک بهطور کامل انجام شده باشد و فرآیند توسط فوق تخصص گوارش مجرب صورت گیرد، دقتی نزدیک به 100 درصد دارد. این استاد دانشگاه با اشاره به نقش درمانی کولونوسکوپی علاوهبر جنبه تشخیصی، تأکید کرد: تومورهای روده بزرگ عمدتاً از ضایعات برجسته مخاطی بهنام پولیپ نشأت میگیرند که روندی تدریجی برای بدخیم شدن دارند؛ امتیاز بزرگ کولونوسکوپی در این است که پزشک حین مشاهده جدار روده، قادر است پولیپهای پیشسرطانی را در همان مرحله بهطور کامل بردارد و پیش از جهش بافت به سمت سرطان، بیماری را بهطور ریشهای درمان کند. وی با اشاره به روش عکس رنگی روده بزرگ، گفت: این روش با دقت تشخیصی 50 تا 60 درصدی، تنها بهعنوان یک جایگزین فرعی برای بیمارانی کاربرد دارد که بهدلیل ابتلای شدید به بیماریهای قلبی، ریوی یا کهولت مفرط، شرایط لازم برای انجام بیهوشی و کولونوسکوپی را ندارند. فوق تخصص گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی استان همدان با مقایسه پیشآگهی بیماری در مراحل مختلف، خاطرنشان کرد: فاصله میان کشف زودهنگام و دیرهنگام بیماری، مرز میان زندگی کامل و مرگ است. خلیلیان تأکید کرد: درصورت تشخیص تومور در مراحل اولیه که بیماری هنوز محدود به جدار روده است و به بافتهای دیگر سرایت نکرده، درمان صددرصدی تحقق مییابد و بیمار با درمانهای حداقلی مانند کولونوسکوپی یا جراحی محدود و گاه حتی بدون نیاز به شیمیدرمانی و پرتودرمانی، زندگی بدون نقصی را ادامه خواهد داد. وی در پایان سخنانش با ابراز نگرانی از پیامدهای تشخیص در فاز پیشرفته، تأکید کرد: درصورت گسترش سرطان به ارگانهای حیاتی نظیر کبد یا ریه، بیمار نیازمند اعمال جراحی وسیع، تهاجمی و پروتکلهای سنگین شیمیدرمانی و رادیوتراپی خواهد بود که در این وضعیت ممکن است بیمار جان خود را از دست بدهد؛ موضوعی که نشاندهنده ضرورت حیاتی انجام غربالگریهای دورهای در جمعیت هدف، پیش از بروز هرگونه علامت بالینی است.