برگریزان هگمتانه؛ رونق در آمار، عایدی در ابهام
جشنوارههای گردشگری زمانی میتوانند در خدمت توسعه اقتصادی یک شهر قرار گیرند که دستاورد آنها فراتر از آمار پُرشمار بازدیدکنندگان، در افزایش اقامت، رونق کسبوکارها و گردش مالی بازار محلی نمایان شود؛ بااینحال، در آستانه برگزاری پنجمین جشن ملی برگریزان هگمتانه، این پرسش همچنان پابرجا است که مدیریت گردشگری همدان چه سازوکاری برای تبدیل استقبال عمومی به درآمد پایدار پیشبینی کرده و سهم واقعی هتلداران، اصناف و فعالان صنایع دستی از این رویداد چگونه سنجیده خواهد شد؟ دو کارشناس گردشگری در گفتوگو با سپهرغرب، ضمن تأکید بر ضرورت برنامهریزی پیشینی، طراحی بستههای سفر و افزایش ماندگاری گردشگران، نسبت به تقلیل جشنوارهها به رویدادهایی پُرمخاطب اما کمبازده، هشدار دادند.
پاییز همدان، با تمام اعجاز رنگها، همنشینی بیبدیل تاریخ و طبیعت در دامنههای الوند و اصالت بازارهای کهنش، سالها است ظرفیت پنهانی برای دگرگونی پویایی اقتصاد شهری در ماههای کممسافر دارد؛ بااینحال، همانطور که همواره کارشناسان اقتصاد گردشگری تأکید میکنند، برخورداری از جاذبههای طبیعی بهتنهایی تضمینکننده رونق اقتصادی نیست؛ آنچه یک مقصد را در ذهن مسافر ماندگار میکند، ترکیب هوشمندانه «جاذبه، تجربه، خدمات و مشارکت در زندگی فرهنگی» است.
حرکت مدیریت شهری همدان در طراحی رویدادی 10 روزه (از چهارم تا چهاردهم آذرماه) و میزبانی از پنجمین دوره جشن ملی «برگریزان هگمتانه» که توانسته در دورههای گذشته رکورد بینظیر جذب حدود نیممیلیون بازدیدکننده را به نام خود ثبت کند، نشاندهنده گذر از برنامههای مناسبتیِ مقطعی به سمت «گردشگری رویدادمحور» است. با این وجود، چالش اصلی در این مسیر، تقلیل نیافتن رویدادها به دورهمیهای نمایشی و تبدیلِ این حجم از تقاضای اجتماعی به «ارزشآفرینی پایدار» برای هتلها، اصناف و بازارهای محلی است.
تحقق این افق ملی، مستقیماً به مهندسی زنجیره ارزش، همگرایی بخش خصوصی با آژانسهای مسافرتی مبدأ برای ارائه بستههای ترکیبی سفر (بستههای تخفیف اقامت)، و مدیریت دقیق دوران پسارویداد وابسته است. جشنواره پاییزی همدان نباید صرفاً یک توقفگاه عبوری یا نمایش چندروزه باشد؛ بلکه باید بهمثابه ویترینی قدرتمند عمل کند که با عبور از چالشهای ساختاری، جریان ماندگاری مسافر را تضمین کرده و اشتیاق سفر به این کهنشهر را در تمامی فصول سال، در ذهن مخاطب نهادینه کند.
با توجه به اهمیت موضوع، در این خصوص ابتدا با سیدفرخ میرشاهزاده، کارشناس و آسیبشناس حوزه گردشگری و سپس با سیدرضا بهادری، رئیس کارگروه ملی گردشگری و صنایع دستی پایدار بنیاد جهانی انرژی ایران گفتوگو کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
* برگزاری جشنوارههایی مانند جشنواره پاییزی همدان تحت چه شرایطی میتواند به رونق اقتصادی شهر منجر شود؟ آیا افزایش تعداد بازدیدکنندگان بهتنهایی نشانه موفقیت اقتصادی یک رویداد گردشگری است یا شاخصهای مهمتری باید بررسی شوند؟
در طراحی رویدادها، نخستین و مهمترین نکته، شناسایی دقیق «جامعه هدف» و مبادی حرکتی مخاطبان به سمت مقصد است. اگر رویدادهای ما صرفاً به دورهمیهای نمایشی تقلیل پیدا کرده و تنها تعدادی آدم مشخص را از نقطهای به نقطهی دیگر جابهجا کنند، مسلماً نتیجه پُربار و قابل قبولی به همراه نخواهد داشت و این چرخه تکرار، دستاوردی ایجاد نمیکند.
در جامعه امروز، مردم تحت فشارهای شدید اقتصادی و اجتماعی قرار دارند و بیشک به «تسهیلگرهای روانی» نیازمندند تا آرامش روحی و روانی از دسترفته را بازیابند. این آرامش روحی غالباً از طریق اجرای رویدادهای مختلف (در کنار سایر اقدامات حمایتی) تسهیل میشود. بااینحال، نکته کلیدی این است که مخاطب رویداد ما کیست؟ آیا این رویداد صرفاً برای «مخاطبان محلی» (ساکنان محدوده جغرافیایی مقصد) طراحی شده است و یا ابعادی وسیعتر، منطقهای، ملی یا فراملی دارد؟ ابعاد، حجم و ماهیت مخاطب، تعیینکننده میزان تأثیرگذاری رویداد بر مقصد است و این مراودات باید از پیش طرحریزی شوند.
متأسفانه، رویکرد ما در حوزه «رویدادمحوری» غالباً به این صورت است که تنها به دنبال «انجام دادن یک اقدام» هستیم، بدون آنکه بررسی کنیم آیا مخاطبِ جذبشده، یک «مخاطب ارزشآفرین» برای آن رویداد هست یا خیر. اگر ابعاد رویداد پیش از اجرا تحلیل نشود و برنامهریزی دقیقی روی آن صورت نگیرد، مسلماً نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد و عواید اقتصادی و اجتماعی مورد انتظار محقق نمیشود.
یکی از ضعفهای بزرگ ما، نداشتن «تقویم رویداد» متناسب است. متأسفانه زمانی را به برگزاری یک رویداد اختصاص میدهیم که هیچ تناسبی با زمان اوج سفر یا موقعیت اقلیمی مقصد ندارد؛ برای مثال، شهر همدان با توجه به آغاز فصل برداشت گردو، میتواند کانون یک «رویداد محصولمحور» (جشنواره گردو) باشد؛ اما در کنار آن، رویدادی کاملاً بیربط مثل «نقاشی کودک» برگزار میکنیم! این دو رویداد با یکدیگر همپوشانی منفی دارند. تضاد میان آنها باعث میشود بسیاری از مخاطبان قید حضور در یکی از برنامهها را بزنند و درنتیجه، ارزشآفرینی لازم شکل نگیرد؛ بنابراین، برنامهریزی رویداد مستلزم نگاهی کاملاً حرفهای و همهجانبهنگر است تا بتواند به خروجی اثرگذار و نتیجهبخش منجر شود.
* یکی از چالشهای گردشگری همدان، تبدیل سفرهای کوتاه و عبوری به اقامت طولانیتر است. از منظر اقتصاد گردشگری، افزایش مدت اقامت چه نقشی در توزیع منافع سفر میان هتلها، رستورانها، بازار و سایر کسبوکارهای محلی دارد؟
برای پاسخ دقیق به این پرسش، باید به تعریف مرجعِ سازمان جهانی گردشگری رجوع کنیم. مطابق با این استاندارد بینالمللی، «گردشگر» کسی است که از مبدأ خود به مقصدی دیگر سفر کرده و حداقل 24 ساعت (معادل دست کم یک شبماندگاری) در آن مقصد حضور داشته باشد.
متأسفانه، صنعت گردشگری ما هنوز این تعریف بنیادین را بهدرستی درونیسازی نکرده و به رسمیت نشناخته است. اگر این مفاهیم و واژگان در برنامهریزیهای ما جابهجا فهمیده شوند، بیشک بدنه اقتصاد گردشگری بهشدت متضرر خواهد شد.
آمار اقامت، هسته مرکزی و موتور محرک ارزشآفرینی در اقتصاد گردشگری است؛ چراکه ایجاد درآمدهای جانبی منحصراً در بستر «اقامت» شکل میگیرد. اگر گردشگر بتواند حتی یک شب بیشتر در مقصد سکونت گزیند، نیازهای جدیدی برای او بروز میکند و بهواسطه پاسخگویی به همین نیازها، هزینهکرد انجام میدهد. این جریان هزینهکرد است که گردش مالی، پویایی اقتصادی و ارزشافزوده واقعی را برای منطقهی میزبان به ارمغان میآورد.
بااینحال، با یک چالش ساختاری مواجهیم؛ بسیاری از مقاصد ما یا فاقد زیرساختهای متناسب برای «نگهداشتِ» گردشگر هستند و یا بهدلیل قرارگیری در فاصله کوتاه نسبت به مقصد بعدی، بهعنوان یک «مسیر عبوری» عمل میکنند. درنتیجه، مسافر ترجیح میدهد بهجای توقف در این مفصلِ میانی، مستقیماً راهی مقصد نهایی شود و مقصد ما تنها بهعنوان یک «ایستگاه گذری» دیده شود؛ بازدیدی که با تعریف واقعی «گردشگری» فاصله دارد.
بنابراین، در برنامهریزیهای کلان باید دو راهبرد اساسی را بهدقت لحاظ کنیم؛ نخست، توسعه زیرساختها، فراهمسازی امکانات و زیرساختهای لازم باید مورد توجه قرار گیرد تا مسافر انگیزه و رغبت کافی برای ماندگاری طولانیتر در مقصد داشته باشد. دومین موضوع، مدیریت جریان ماندگاری است؛ هدایت رفتار مخاطب بهگونهای که مقصد ما را صرفاً به دیدگاه یک محل عبورِ موقت انتخاب نکند، بلکه بهعنوان یک «مقصد اقامتیِ مستقل» به آن رجوع کند.
* در جشنوارههایی که با تخفیف مراکز اقامتی و واحدهای صنفی همراهاند، چگونه میتوان تشخیص داد تخفیفها واقعاً موجب افزایش فروش و سودآوری شدهاند؟ چه شرایطی ممکن است باعث شود تعداد مشتریان افزایش یابد اما منفعت اقتصادی چندانی نصیب کسبوکارها نشود؟
تخفیف، ابزاری لبه تیغ و بهطور بالقوه تهدیدکننده برای یک کسبوکار بهشمار میرود. درست است که در ادبیات بازاریابی تخفیف یکی از ابزارهای مهم برای مدیریت کششپذیری بازار است؛ اما متأسفانه قیمت همواره بازیچه تصمیماتِ شتابزده میشود.
هنگامی که بازه قیمتی خود را با تخفیفهای مداوم دستکاری میکنید، در نقطهای قرار میگیرید که بازگشت به جایگاه پیشین تقریباً غیر ممکن خواهد بود. اگر با اهرم «تخفیف» جای خود را در بازار باز کنید، این مُهر همواره بر پیشانی کسبوکار شما خواهد خورد که ارائهکننده خدمات تخفیفدار هستید و تا انتها ناچارید این روند را ادامه دهید.
از منظر مراودات مالی، تخفیف عملاً به معنای «گذشتِ مالک از دارایی و سود قانونی خود» است؛ درصورتی که امکان عدم گذشت و فروش با قیمت واقعی وجود داشته است. جالب اینکه در برخی محاسبات مالی و ممیزیها، این موضوع حتی میتواند چالشزا باشد؛ بازرسان مالیاتی میپرسند: «چرا با وجود امکان فروش با نرخ مصوب، تخفیف دادهاید؟» تخلف عملکردی یا مالیاتی صورت گرفته و اینگونه است که حاشیههای حقوقی و مالی فراوانی برای کسبوکار ایجاد میشود.
اشتباه رایج ما این است که با گرایش به تخفیفدهیِ کورکورانه، سعی میکنیم سهمی از بازار را تسخیر کنیم؛ درحالی که باید بدانیم گردشگر و مصرفکننده امروزی صنعت گردشگری بسیار هوشمندانه سفر میکند؛ او پول خود را تنها در ازای «دریافت ارزش واقعی» پرداخت میکند و راهکار اصولی، «ارزشآفرینی» است و نه «تخفیفدهی».
اگر کیفیت خدمات ارتقا یابد و جذابیتهای لازم برای مخاطب خلق شود، او با رغبتِ کامل هزینه تمامشده را پرداخت خواهد کرد؛ اما اگر قرار باشد تخفیف را با اُفت کیفیت، کاستن از زیرساختها یا تضییع حقوق میهمان جبران کنیم، کیفیت گردشگری بهشدت اُفت خواهد کرد. در این حالت، تخفیف به ابزاری تبدیل میشود که کسبوکار را در پایینترین سطحِ بازار تثبیت کرده و هرگونه زمینه ارتقا و توسعه را سلب و درنهایت، فرهنگ ارائه خدمات را تخریب میکند.
بنابراین، تخفیف همهجا مثبت نیست و اثرگذاری مطلوبی ندارد؛ بااینحال، اگر با تخفیف برخوردی منطقی صورت گیرد و منافع ناشی از آن مستقیماً به «مصرفکنندهی واقعی» (و نه واسطهها) برسد، میتوان انتظار داشت که زمینهسازی ذهنی مناسبی در مخاطب ایجاد شود تا او در سفرهای آتی نیز مقصدی را که تخفیفهای متناسب و مبتنی بر ارزش واقعی ارائه میدهد، بهعنوان گزینه هدف بپذیرد و به آن رجوع کند.
* اگر بخواهیم پس از برگزاری جشنواره پاییزی، اثر اقتصادی آن را ارزیابی کنیم، چه دادههایی باید جمعآوری شود و چگونه میتوان درآمد ناشی از حضور گردشگران جدید را از هزینهکرد معمول شهروندان یا جابهجایی تقاضای موجود تفکیک کرد؟
در این حوزه نیز متأسفانه ریلگذاریها دچار نقص و خطا است و همین امر چالشهای فراوانی پیش روی ما قرار میدهد. یکی از شاخصهای فوقالعاده تعیینکننده در اقتصاد گردشگری و حوزه خدمات اقامتی، شاخص میانگین نرخ اقامت روزانه میهمان در اتاق است.
در کنار آن، مقوله درصد ضریب اشغال تأسیسات گردشگری با محوریت اهداف این صنعت قرار دارد. چنانچه فرآیند ثبت و ضبط اطلاعات در تأسیسات اقامتی با دقت و صحت صورت گیرد، به یک بانک آماری جامع، پویا و کاربردی دست خواهیم یافت که مبنای محاسبات آتی و برنامهریزیهای اقتصادی مثبت خواهد بود. بااینحال، همانطور که اشاره شد، وضعیت کنونی ثبت دادهها و آمارگیریها ناقص و معیوب است و پیرو آن، همین اطلاعات ناکامل نیز به دست فراموشی سپرده شده و کمتر مرجعی برای تحلیل به آنها رجوع میکند.
در هر صورت، سنجش ضریب اشغال تأسیسات، ارزیابی مدتزمان اقامت گردشگر در مقصد، و برآورد میزان متوسط هزینهکرد گردشگر، سه شاخص بنیادین بهشمار میروند که با توجه به شرایط موجود، مبنایی دقیق برای برنامهریزیهای آتی فراهم میآورند.
در ادامه برای واکاوی این موضوع که چگونه جذب مسافر به رشد زیرساختهای گردشگری و بهرهمندی مردم محلی از این رویداد میانجامد، با سیدرضا بهادری، رئیس کارگروه ملی گردشگری و صنایع دستی پایدار بنیاد جهانی انرژی ایران گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید:
* چه تفاوتی میان برگزاری یک جشنواره پُرمخاطب و طراحی یک رویداد گردشگرپذیر وجود دارد؟ برای آنکه جشنواره پاییزی همدان بتواند مسافران سایر استانها را به سفر ترغیب کند، چه عناصر و خدماتی باید در کنار برنامههای فرهنگی و تفریحی پیشبینی شود؟
رویدادها و جشنوارهها ازنظر دامنه شمول و اهداف توسعهای، مقیاسهای متفاوتی دارند؛ یک رویداد میتواند صرفاً در مقیاس درونشهری برای ایجاد نشاط محلی برگزار و در سطح استانی طرحریزی شود و یا در مقیاسهای کلان ملی و بینالمللی با هدف گردشگری توسعه یابد. بدون شک، ارتقای مقیاس یک جشنواره به سطح ملی، نیازمند نظاممندی دقیق، استانداردسازی خدمات، مدیریت هماهنگ و فعالیت کمیتههای اجرایی و تبلیغاتی منسجم در سطح کشور است.
برای آنکه رویدادی مانند «جشنواره پاییزی برگریزان همدان» بتواند فراتر از مرزهای استان مخاطب جذب کند، صرفِ برپایی چند غرفه موقت یا برنامههای محدود، کافی نیست. جشنواره بهتنهایی محرک قطعی سفر برای یک خانواده از مبادی دوردست نخواهد بود. رویداد درواقع حلقه تکمیلکننده زنجیره ارزش گردشگری مقصد است؛ بنابراین اگر به دنبال جذب گردشگر ملی هستیم، باید پیش از هر چیز، زیرساختها و خدمات جانبی اساسی شامل «تسهیل حملونقل»، «اقامت مطمئن و اقتصادی» و «برنامههای رویدادمحور متمایز» از قبل مهندسی شوند.
بهعنوان نمونههای موفق، در جشنواره ملی نان کرمان، مدیریت مقصد پیش از رویداد از ظرفیت اینفلوئنسرها و بلاگرهای برجسته گردشگری اینستاگرام برای معرفی ظرفیتهای شهر و روایتگری رویداد بهره برد و همزمان بستههای سفر ارزانقیمت را فعال کرد و یا در شیراز، رویدادها را با کنسرت خوانندگان تراز اول و برنامههای فرهنگی خیابانی ترکیب کردند. برای همدان نیز برنامهریزی باید حداقل از یک ماه پیش از تاریخ اجرا شفاف باشد؛ بهگونهای که یک بسته جامع مشتمل بر تماشای پاییز همدان، فستیوالهای موسیقی و برنامههای پُرنشاط در کنار بازدید از جاذبههای کهن تاریخی، تعریف و به مسافران ارائه شود.
همدان نیز میتواند با استفاده از بستر فضای مجازی، با کمک فیلمها و مطالب کارشناسیشده که مسافر را ترغیب به سفر میکند، کار انجام دهد.
* چگونه میتوان میان جشنواره، مراکز اقامتی، بازار سنتی، فروشندگان سوغات، صنایع دستی و جاذبههای گردشگری همدان پیوند اقتصادی ایجاد کرد؟ آیا طراحی بستههای مشترک سفر و خرید، مسیرهای گردشگری یا همکاری با آژانسهای مسافرتی میتوانند در این زمینه مؤثر باشند و چه تجربههای موفقی از سایر شهرها وجود دارد؟
کلید پیوند اقتصادی جشنواره با بخشهای اقامتی، بازاریان و فعالان صنایع دستی، «همگرایی بخش دولتی و خصوصی» و «طراحی بستههای مشترک سفر» است. اواخر پاییز و آذرماه برای شهری مانند همدان، نقطه آغاز فصل اُفت گردشگری و سرد شدن هوا است. در این بازه زمانی منافع هتلها، تأسیسات گردشگری و بخش حملونقل در این است که بهجای ظرفیت خالی، با تخفیفهای استراتژیک (بین 40 تا 50 درصد) کار کنند.
مدیریت شهری و میراث فرهنگی همدان باید با همراهی بخش خصوصی، حداقل از چند هفته قبل با دفاتر خدمات مسافرتی و آژانسهای استانهای مبدأ نظیر اصفهان، یزد، تهران و سایر مناطق، وارد مذاکره شوند و بستههای اختصاصی معرفی کنند؛ بستههایی که مثلاً اقامت سه روزه با هتل پنجستاره و تخفیف ویژه، همراه با تور رایگان گشت شهری و بازدید از مناطق گردشگری، تخفیف در خرید صنایع دستی لالجین و سوغات و شرکت در جشنواره پاییزی را شامل شود.
یک الگوی موفق در این حوزه، اقدام اخیر استان یزد بهمناسبت روز پرستار بود؛ آنها توانستند با اختصاص تخفیفهای هدفمند تا سقف 40 الی 50 درصدی برای جامعه هدف پرستاران و خانوادههایشان در هتلها و مراکز اقامتی، جریان قابل توجهی از سفر را در ایام غیر اوج، به سمت یزد فعال کنند.
اگر بخش خصوصی و آژانسهای همدان نیز بتوانند بستههایی مقرونبهصرفه با ارزشافزوده بالا (همزمانی لذت سفر ارزان با جشنواره پاییزی، اجراهای میدانی و موسیقی خیابانی) خلق کنند، انگیزه اقتصادی زیادی در مسافران نقاط مختلف کشور برای ترجیح دادن همدان ایجاد خواهد شد و عواید آن مستقیماً به هتلداران، رانندگان، راهنمایان تور و بازار سوغات سرریز میشود.
* بسیاری از جشنوارهها پس از چند روز پایان مییابند و ارتباط شهر با بازدیدکنندگان نیز قطع میشود. چگونه میتوان از یک رویداد فصلی برای معرفی پایدار مقصد گردشگری، افزایش احتمال سفر مجدد و توسعه بازار گردشگری در فصلهای کممسافر استفاده کرد؟
یکی از جدیترین آسیبهای رویدادها، فقدان برنامهریزی برای دوران پسارویداد است. مسافری که زحمت مسافت را به جان میخرد و در سرمای آذرماه برای یک جشنواره پاییزی راهی همدان میشود، درواقع یک «سفیر گردشگری بالقوه» و مخاطبی بالفعل بوده که دسترسی به او آسان و ارزشمند است.
برای ایجاد ارتباط پایدار و تکرار سفر، باید فرایند مدیریت ارتباط با گردشگر پیادهسازی شود. در جریان جشنواره، با ابزارهای فناورانه یا فرمهای ساده عضویت، باشگاه مسافران همدان شکل بگیرد و اطلاعات و شماره تماس گردشگران ثبت شود. در پایان رویداد، میتوان با ارائه «کارت تخفیف سفر مجدد» یا کدهای اعتباری مخصوص فصل تابستان، این موارد را به مسافر اعلام کرد: همانطور که پاییز میهمان ما بودید، برای تابستان آینده نیز شما و دوستانتان از امتیاز ویژه اقامت و خدمات در همدان برخوردارید.
ارتباط با این گردشگران نباید قطع شود؛ ارسال اطلاعرسانیها، پیامهای معرفی جاذبههای بهاره و تابستانه و پیشنهادهای ویژه در فصول دیگر، این افراد را به «مشتریان وفادار مقصد» بدل میکند. از سوی دیگر، هر گردشگری که از جشنواره بازمیگردد، با تبلیغات دهانبهدهان در میان بستگان و آشنایان خود، تقاضای جدیدی برای سفر به همدان در طول سال و بهویژه در سایر فصول کممسافر خلق خواهد کرد. رویداد فصلی باید بهمثابه یک ویترین عمل کند؛ ویترینی که در چند روز کوتاه، اشتیاق بازدید در تمام طول سال را در ذهن گردشگر نهادینه میکند.