آبگرفتگیهای تکراری همدان؛ نتیجه مدیریت واکنشی
دبیر گروه تخصصی شهرسازی نظام مهندسی ساختمان کشور با اشاره به معضل مزمن آبگرفتگی معابر همدان گفت: این مشکل تکرارشونده ناشی از کاهش سطوح نفوذپذیر، جانمایی معابر و بیتوجهی به مسیر طبیعی حرکت آب است؛ چراکه همدان از نظر توپوگرافی ظرفیت مناسبی برای هدایت روانآب دارد و مدیریت شهری باید از رویکرد واکنشی عبور کرده و پیش از آغاز بارندگی، نقاط بحرانی را اصلاح کند.
با فرا رسیدن فصل بارش، یکی از مشکلاتی که هر ساله بار دیگر خود را در شهرها نشان میدهد، آبگرفتگی معابر و اختلال در تردد شهروندان است؛ مشکلی که در همدان نیز در برخی نقاط به یک مسئله تکرارشونده تبدیل شده و با هر بارندگی، بار دیگر ضرورت توجه به مدیریت روانآبهای سطحی را یادآوری میکند.
در نگاه نخست، آبگرفتگی معابر معمولاً به شدت بارش، کمبود ظرفیت شبکه جمعآوری آبهای سطحی یا گرفتگی مسیرهای دفع آب نسبت داده میشود، اما واقعیت آن است که بخشی از این مسئله پیش از رسیدن آب به سطح معابر و در فرآیند توسعه شهر شکل میگیرد؛ جایی که تغییر کاربری اراضی، افزایش ساختوساز، توسعه سطوح آسفالتی و بتنی، کاهش فضاهای سبز و نفوذپذیر و همچنین بیتوجهی به مسیر طبیعی حرکت روانآبها میتواند شرایط را برای تجمع آب فراهم کند.
از همین منظر، شهرسازی و نحوه اجرای طرحهای توسعه شهری نقشی تعیینکننده در کاهش یا تشدید آبگرفتگی دارند؛ چراکه اگر مسیر طبیعی آب در طراحی شهر دیده نشود، حتی وجود شبکههای جمعآوری و دفع آب نیز نمیتواند در همه نقاط پاسخگوی حجم روانآب ایجادشده باشد.
بر این اساس با دبیرگروه تخصصی شهرسازی نظام مهندسی ساختمان کشور در این باره گفتوگویی ترتیب دادیم که در ادامه میخوانید:
محمدخلیل البرزنیا، با تأکید بر نقش اصول شهرسازی در مدیریت آبهای سطحی، اظهار کرد: یکی از عوامل اصلی آبگرفتگی معابر، بیتوجهی به اصول شهرسازی و شاخه مهم «هیدرولوژی (آبشناسی) شهری» است؛ موضوعی که متخصصان این حوزه باید در مطالعات خود مدنظر قرار دهند و در دانشگاهها نیز تدریس میشود.
وی افزود: در شهری مانند همدان، وقتی اصول هیدرولوژی شهری را بررسی میکنیم، اساساً نباید با چنین مشکلی مواجه باشیم؛ چراکه توپوگرافی، شیب شهر و انطباق آن با مجاری دفع آبهای سطحی در شهر بسیار مناسب است؛ برخلاف شهرهایی با شیب بسیار کم که آبگرفتگی تا حدی طبیعی است، در استان باید این مشکلات به حداقل برسد.
دبیر گروه تخصصی شهرسازی نظام مهندسی ساختمان کشور، یکی از دلایل اصلی تداوم آبگرفتگی در همدان را شناخت ناکافی از هیدرولوژی شهری در اجرای طرحها دانست و گفت: وقتی رودخانهای تنها 10 تا 30 متر با محدوده آبگرفتگی فاصله دارد اما نمیتوانیم آبهای سطحی را به آن مسیر طبیعی هدایت کنیم تا به خاستگاه اصلی خود (سد یا اراضی کشاورزی) برسند، باید در نحوه برنامهریزی و اجرای طرحها تجدیدنظر کنیم.
البرزنیا با اشاره به اهمیت شناخت مسیر طبیعی روانآبها تصریح کرد: یکی از مشکلات ما، عدم آشنایی کافی سیستم اجرایی طرحها با موضوع هیدرولوژی شهری است.
*کاهش سطوح نفوذپذیر؛ عامل اصلی افزایش روانآب در همدان
وی در ادامه درباره تأثیر گسترش ساختوسازها، افزایش تراکم، آسفالت معابر و کاهش فضاهای سبز و نفوذپذیر اظهار کرد: هرچه توسعه بیشتر شود و اراضی خاکی و طبیعی را به آسفالت، موزاییک و سطوح نفوذناپذیر تبدیل کنیم، طبیعتاً نفوذپذیری کاهش پیدا کرده و میزان جریان آبهای سطحی افزایش پیدا میکند. هرچه میزان نفوذپذیری در ساختوسازها را بیشتر کنیم، عوارض ناشی از روانآب نیز کاهش پیدا خواهد کرد.
وی با اشاره به تجربه کشورهای دیگر گفت: در برخی کشورها مانند آلمان، برای افزایش نفوذپذیری مشوقهایی در نظر گرفته میشود؛ بهعنوان نمونه اگر مالک به جای موزاییککردن کامل حیاط از مصالح و سازههای نفوذپذیر استفاده کند، در میزان مالیات یا عوارض مربوط به واحد مسکونی تخفیف دریافت میکند. استفاده از این مصالح علاوه بر اینکه میتواند از نظر زیبایی مناسب باشد، میزان نفوذ آب را نیز افزایش میدهد.
این متخصص شهرسازی در پاسخ به اینکه کدامیک از عوامل توسعه شهری بیشترین نقش را در تشدید روانآبهای همدان دارد، گفت: قطعاً گزینه نخست، کاهش فضاهای نفوذپذیر است. باغچهها، فضاهای سبز و باغات نقش مهمی در افزایش نفوذ آب و کاهش شدت جریان آن دارند؛ ضمن اینکه درختان معابر و فضاهای سبز شهری نیز با کاهش شدت برخورد بارش به سطح زمین، جریان آب را کندتر میکنند.
البرزنیا تأکید کرد: هرچه بیشتر اراضی را به سازه تبدیل کنیم و حیاطها را با مصالح نفوذناپذیر بپوشانیم، حجم بیشتری از آب روانه معابر و سیستمهای دفع آبهای سطحی خواهد شد.
*شبکه معابر همدان در برخی نقاط با توپوگرافی طبیعی تداخل دارد
وی در ادامه با اشاره به نقش شبکه معابر گفت: شبکه معابر همدان شعاعی و حلقوی است و متأسفانه در بسیاری از نقاط، این شبکه برخلاف شرایط توپوگرافی عمل میکند.
دبیر گروه تخصصی شهرسازی نظام مهندسی ساختمان کشور توضیح داد: ممکن است یک معبر با شرایط طبیعی زمین منطبق باشد، اما به دلیل ساختار حلقوی شبکه، در نقطهای دیگر معبری مسیر آن را قطع کند و دقیقاً در جهت عمود بر شیب طبیعی قرار بگیرد.
البرزنیا افزود: اگر شیب طبیعی زمین از جنوب به شمال باشد و معبر نیز در همین جهت طراحی شده باشد، جریان طبیعی آب بهدرستی حرکت میکند، اما وقتی یک معبر حلقوی از شرق به غرب این مسیر را قطع میکند، میتواند جریان طبیعی روانآب را مختل کند.
وی تصریح کرد: دقیقاً همین نقاط ناسازگار با توپوگرافی است که باعث ایجاد مانداب و آبگرفتگی معابر میشود.
*طرحهای جامع و تفصیلی باید نقاط مستعد آبگرفتگی را پیشبینی کنند
دبیر گروه تخصصی شهرسازی نظام مهندسی ساختمان کشور با تأکید بر ضرورت توجه به هیدرولوژی شهری در طرحهای توسعه شهری گفت: تهیهکنندگان طرحهای جامع و تفصیلی باید به این موضوع مسلط باشند تا طرح بهگونهای تنظیم شود که معبر دچار آبگرفتگی نشود.
البرزنیا با اشاره به وجود اعتبارات و مشاوران متخصص در وزارت کشور برای مطالعات روانآبهای سطحی افزود: شهرداریها میتوانند با پیگیری و درخواست، اعتبار لازم را برای مطالعات و اجرای طرحها دریافت کنند. این موضوع نیازمند توجه جدیتر در اسناد بالادستی است؛ بهطوریکه در تدوین طرحهای جامع و تفصیلی، بخش ویژهای برای شناسایی نقاط مستعد آبگرفتگی در نظر گرفته شود تا پیش از وقوع بحران، با تعریف پروژههای موضعی و موضوعی، اقدامات لازم انجام گیرد.
*نقاط بحرانی باید قبل از بارندگی شناسایی شوند
وی برای تشریح ضرورت این مطالعات، به یکی از نمونههای شبکه معابر همدان اشاره کرد و گفت: برای مثال، در مسیر میان خیابانهای بوعلی و مهدیه و محدودهای مانند خیابان خواجه رشید، با توجه به شیب طبیعی زمین، ممکن است نقاطی مستعد آبگرفتگی باشند.
وی افزود: مشاور مطالعه باید مشخص کند که مثلاً در خیابان خواجه رشید دو یا سه نقطه ممکن است دچار آبگرفتگی شوند و برای آنها طرح موضعی، موضوعی یا پروژه ویژه تعریف کند؛ بهطوریکه از پیش روشن باشد در هر نقطه چه اقدامی برای جلوگیری از اختلال در دفع آبهای سطحی لازم است.
*زیرساختهای سبز و کفسازی نفوذپذیر؛ راهکارهای قابل اجرا
این متخصص شهرسازی با اشاره به رویکردهای جدید شهرسازی اظهار کرد: استفاده از زیرساختهای سبز، کفسازی نفوذپذیر، فضاهای سبز جاذب روانآب و اصلاح مسیر حرکت آب از جمله راهکارهای قابل استفاده در نقاط بحرانی است.
البرزنیا افزود: اگر در مطالعهای 200 تا 300 نقطه دارای مشکل روانآب شناسایی شود، باید حوزه آبریز هر نقطه جداگانه بررسی و متناسب با شرایط آن، راهکار مناسب تعریف شود؛ چراکه در برخی نقاط کفسازی نفوذپذیر، در برخی تغییر مسیر روانآب و در نقاطی دیگر اصلاح طراحی معبر یا ایجاد فضاهای جذب آب ضرورت دارد.
وی گفت: هر یک از این اقدامات ممکن است 10 تا 15 درصد مشکل را کاهش دهد، اما اجرای همزمان پنج یا شش اقدام در یک حوزه آبریز میتواند بخش قابل توجهی از مشکل آبگرفتگی را برطرف کند.
*مدیریت بحران باید پیش از وقوع بحران آغاز شود
وی با انتقاد از رویکرد واکنشی در مدیریت شهری گفت: متأسفانه سیستم مدیریت بحران و شهرداریها اغلب زمانی وارد عمل میشوند که حادثه رخ داده است؛ یعنی منتظر میمانند تا بحران اتفاق بیفتد و سپس به مرحله «آسیبزدایی» وارد شوند، در حالی که این اقدام، رفع بحران نیست بلکه مدیریت پس از سانحه است.
دبیر گروه تخصصی شهرسازی نظام مهندسی ساختمان کشور تأکید کرد: اینکه منتظر پاییز بمانیم، همه نیروها را بسیج کنیم و پس از شدت گرفتن بحران به دنبال جبران خسارت باشیم، دیگر فایدهای ندارد؛ نقاط بحرانزا از پیش شناسایی شدهاند و باید پیش از وقوع حادثه برای آنها برنامهریزی و طراحی کرد.
*اصلاح سالانه 10 نقطه بحرانی میتواند طی چند سال مشکل را کاهش دهد
البرزنیا با تأکید بر ضرورت تدوین برنامه چندساله برای رفع نقاط بحرانزا افزود: اگر سالی حتی 10 نقطه از نقاط حادثهخیز اصلاح شود، طی چهار یا پنج سال بخش عمده مشکلات حل خواهد شد؛ اما متأسفانه امروز در برخی نقاط، آبگرفتگی هر سال تکرار میشود چون طرح و مدیریت اجرایی مشخصی برای آن وجود ندارد.
وی در تشریح اولویتهای شهرداری گفت: اگر من شهردار بودم، در گام نخست با انجام مطالعات جامع، نقاط بحرانزا را شناسایی میکردم؛ سپس با تهیه طرح و به استناد آن، از شورا، استانداری و مدیریت بحران بودجه میگرفتم و در قالب یک برنامه چهارساله مشخص، حداقل 40 درصد مشکلات روانآبهای سطحی و نقاط حادثهخیز شهر را برطرف میکردم.
*همدان ظرفیت طبیعی لازم برای حل مشکل را دارد
این کارشناس نظام مهندسی ساختمان کشور با اشاره به ظرفیتهای طبیعی همدان گفت: این شهر چندین رودخانه و مسیر ورودی آب دارد که از بخشهای مختلف آن عبور میکنند؛ بهطوریکه در بسیاری از نقاط شهر، هر چند کیلومتر یک رودخانه وجود دارد و میتوان با مدیریت صحیح، از این ظرفیت طبیعی برای حل مشکل روانآبها بهره برد.
البرزنیا با انتقاد از کمبود توجه تخصصی در تصمیمگیریهای شهری افزود: متأسفانه در ساختار شورا و مدیریت شهری، متخصصان حوزههای شهرسازی و هیدرولوژی شهری به اندازه کافی به کار گرفتهچ نمیشوند؛ به همین دلیل، اقدامات معمولاً به زمان وقوع بحران موکول میشود که در آن هنگام نیز عوامل اجرایی با لودر و تجهیزات سنگین وارد عمل میشوند، در حالی که چاره کار، شناسایی و حل ریشهای نقاط مسئلهدار پیش از آغاز بحران است.
معالوصف تکرار آبگرفتگی در یک نقطه مشخص از همدان، دیگر نمیتواند یک اتفاق پیشبینینشده تلقی شود. وقتی یک معبر یا محله در چند سال متوالی با مشکل آبگرفتگی مواجه میشود، آن نقطه عملاً به یک نقطه بحرانی شناختهشده تبدیل شده و انتظار میرود دستگاههای متولی، پیش از آغاز فصل بارندگی بعدی برای رفع ریشهای مشکل آن اقدام کنند.
آنچه از اظهارات البرزنیا میتوان دریافت این است که مسئله آبگرفتگی همدان، صرفاً مسئلهای مربوط به زمان بارش نیست؛ بخشی از این بحران در سالهای قبل و هنگام تصمیمگیری درباره توسعه شهر، تغییر کاربری اراضی، کاهش فضاهای نفوذپذیر و نحوه طراحی شبکه معابر شکل گرفته است.
بنابراین راهحل نیز نمیتواند صرفاً در روزهای بارندگی و با اعزام ماشینآلات جستوجو شود. مدیریت شهری باید پیش از آغاز بارش، نقاط بحرانی را شناسایی، برای آنها مطالعه و طرح مشخص تهیه، اعتبار لازم را تأمین و عملیات اصلاحی را اجرا کند.
مطالبه روشن این است که آبگرفتگی نباید هر سال از نو «کشف» شود. نقطهای که امسال آب گرفته، باید در فاصله میان دو فصل بارش به موضوع یک پروژه مشخص تبدیل شود؛ پروژهای با مطالعه، اعتبار، زمانبندی و مسئول اجرای مشخص. در غیر این صورت، تکرار آبگرفتگیها و هزینهکردهای مقطعی برای جمعآوری آب، تنها چرخهای از مدیریت واکنشی را ادامه خواهد داد که به جای حل مسئله، صرفاً پیامدهای آن را مدیریت میکند.
همدان با برخورداری از شیب طبیعی مناسب، آبراههها و ظرفیتهای طبیعی متعدد، این امکان را دارد که با تکیه بر دانش شهرسازی و هیدرولوژی شهری، بخش قابل توجهی از این مشکل را کنترل کند؛ مشروط بر اینکه پیشگیری، مطالعه و اصلاح نقاط بحرانی، جایگزین انتظار برای وقوع بحران و اقدام پس از حادثه شود.