هوش مصنوعی در خدمت تفکر انسان، نه جایگزین آن
یک فعال حوزه ارتباطات و رسانه با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی باید ابزاری برای تقویت تفکر انسان باشد نه جایگزین آن، گفت: استفاده مسئولانه از این فناوری مستلزم راستیآزمایی پاسخها، ارزیابی انتقادی استدلالها، صیانت از حریم خصوصی و پذیرش مسئولیت انسانی است؛ زیرا این فناوری را نه باید بهطور مطلق کنار گذاشت و نه بدون ارزیابی، مرجع نهایی تصمیمگیری قرار داد.
در گذشته، افراد برای یافتن پاسخ پرسشهای خود به منابع مختلفی مانند اینترنت، کتابها، رسانهها یا متخصصان مراجعه میکردند؛ فرایندی که گاهی زمانبر بود و دستیابی به اطلاعات متناسب با نیاز افراد را دشوار میکرد، اما امروزه ابزارهای هوش مصنوعی با ارائه پاسخهای سریع، مستقیم و متناسب با پرسش کاربران، بهتدریج جایگاه بسیاری از این روشها را گرفتهاند.
این تحول صرفاً به معنای تسهیل دسترسی به اطلاعات نیست، بلکه شیوه مواجهه مردم با دانش و اطلاعات را نیز تغییر داده است. استفاده از هوش مصنوعی دیگر محدود به متخصصان و دانشگاهیان نیست و افراد عادی نیز برای یادگیری، دریافت مشاوره، تصمیمگیری، حل مسائل و حتی گفتوگوهای شخصی از این ابزارها استفاده میکنند. پاسخگویی با لحنی متناسب با شیوه بیان کاربر نیز احساس طبیعی بودن گفتوگو را تقویت کرده و موجب شده هوش مصنوعی به یکی از گزینههای نخست افراد برای دریافت اطلاعات تبدیل شود.
با این حال، سرعت و سهولت دسترسی به پاسخها میتواند کاربران را به این تصور اشتباه برساند که پاسخهای هوش مصنوعی همواره صحیح و کامل هستند. در نتیجه، برخی افراد بدون بررسی صحت اطلاعات و مراجعه به منابع دیگر، به پاسخهای ارائهشده اعتماد میکنند. حتی ممکن است پاسخهای این ابزارها صرفاً تأییدکننده دیدگاههای قبلی کاربران باشد.
استفاده مداوم و وابستگی بیش از اندازه به هوش مصنوعی همچنین میتواند بر مهارتهای جستوجو، یادگیری، تفکر انتقادی و حل مسئله تأثیر بگذارد و جایگاه رسانهها، منابع معتبر و متخصصان را در فرایند اطلاعیابی کمرنگ کند.
بنابراین، اگرچه حذف هوش مصنوعی از زندگی امروز امکانپذیر نیست اما ضروری است چارچوبی برای استفاده مسئولانه از آن تعریف شود تا این فناوری بهجای جایگزین شدن با تفکر و یادگیری مستقل، ابزاری برای تقویت آنها باشد. در همین راستا، با یکی از فعالان حوزه رسانه و ارتباطات به گفتوگو پرداختهایم.
** طبیعیبودن گفتوگو به معنای تجربه احساسات انسانی نیست
حامد کاظمزاده خوئی با تشریح ویژگیها، فرصتها و چالشهای گسترش هوش مصنوعی در زندگی روزمره، اظهار کرد: مهمترین عامل فراگیرشدن هوش مصنوعی گفتوگومحور، سادهسازی دسترسی به دانش و اطلاعات است. در گذشته، کاربران برای یافتن پاسخ یک پرسش ناچار بودند میان صفحات متعدد اینترنتی جستوجو کنند، منابع مختلف را بخوانند و خود به جمعبندی برسند؛ اما امروزه میتوانند پرسش خود را به زبان طبیعی مطرح کرده و پاسخی متناسب با نیازشان دریافت کنند.
وی با اشاره به قابلیتهای متنوع هوش مصنوعی افزود: گفتوگوی تعاملی، پاسخگویی سریع، تبیین مفاهیم پیچیده، ترجمه، تلخیص، تولید و ویرایش محتوا، تحلیل تصاویر، پردازش اسناد و تعامل صوتی، ازجمله قابلیتهایی است که دامنه کاربرد این فناوری را در زندگی روزمره گسترش داده و امکان بهرهگیری از آن را در فعالیتهای متنوع فراهم کرده است.
وی با تأکید بر ضرورت ارزیابی صحت اطلاعات تولیدشده توسط هوش مصنوعی تصریح کرد: سهولت دسترسی به اطلاعات را نباید معادل اعتبار و صحت آنها دانست؛ چراکه مسئولیت بررسی و راستیآزمایی پاسخها همچنان بر عهده کاربران است و دسترسی سریعتر به اطلاعات، لزوماً به افزایش آگاهی و دستیابی به شناخت صحیح منجر نمیشود.
این فعال حوزه ارتباطات درباره دلایل طبیعیبودن پاسخهای هوش مصنوعی توضیح داد: این ویژگی حاصل آموزش مدلهای زبانی با حجم گستردهای از متون، الگوهای زبانی و ساختار استدلال است. این مدلها با توجه به متن مکالمه و دستور کاربر، پاسخهایی متناسب با موضوع و لحن تولید میکنند و برای حفظ پیوستگی از زمینه گفتوگو بهره میگیرند.
کاظمزادهخوئی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان تولید گفتوگوی طبیعی و تجربه انسانیِ فهمیدن، اظهار کرد: انسان علاوه بر زبان، از تجربه زیسته، احساسات، حافظه شخصی و درک موقعیت برخوردار است. هوش مصنوعی میتواند درباره غم، شادی یا امید بهخوبی سخن بگوید، اما طبیعیبودن این سخنان به معنای تجربه آن احساسات مانند یک انسان نیست.
وی با اشاره به نقش شیوه بیان هوش مصنوعی در شکلگیری اعتماد کاربران افزود: پاسخهای روان، منسجم و همدلانه این سامانهها میتواند اعتماد مخاطبان را تقویت کند و حتی به شخصیتبخشی به آنها بینجامد.
وی تأکید کرد: طبیعیبودن لحن و انسجام پاسخهای هوش مصنوعی، لزوماً بیانگر صحت اطلاعات یا برخورداری این سامانهها از درک و احساسات نیست و میتواند زمینه اعتماد بیش از اندازه کاربران را فراهم کند؛ ازاینرو، شناخت ماهیت و محدودیتهای این فناوری همزمان با گسترش قابلیتهای تعاملی آن اهمیت زیادی دارد.
** خطر جایگزینی یادگیری با پاسخهای آماده
این روزنامهنگار با اشاره به تأثیر استفاده مداوم از هوش مصنوعی بر شیوه جستوجو و یادگیری بیان کرد: این فناوری دسترسی به دانش را آسانتر و یادگیری را سریعتر میکند، اما یکی از خطرهای جدی آن، جایگزینشدن فرایند یادگیری با دریافت محصول نهایی است.
کاظمزاده خوئی افزود: یادگیری واقعی تنها رسیدن به پاسخ درست نیست، بلکه پرسشگری، جستوجو، مقایسه دیدگاهها و رسیدن مستقل به نتیجه را در بر میگیرد. اگر کاربر پیش از بررسی مسئله، پاسخ آماده بخواهد و بدون ارزیابی آن را بپذیرد، بهتدریج توانایی تحلیل و داوری مستقل خود را تضعیف میکند.
وی تأکید کرد: البته این پیامد قطعی نیست و به شیوه استفاده بستگی دارد. کاربری که از این ابزار برای طرح پرسشهای تازه، نقد استدلالها و بررسی دیدگاههای مختلف استفاده میکند، میتواند یادگیری عمیقتری را تجربه کند.
وی معیار استفاده صحیح را کمک به بهتر فکر کردن انسان دانست و گفت: هوش مصنوعی نباید جایگزین تفکر انسان شود، بلکه باید به تقویت آن کمک کند. کاربران نباید به نخستین پاسخ قانع شوند، بلکه باید استدلالها را بررسی کنند و در نهایت، مسئولیت نتیجهگیری را بر عهده بگیرند.
این فعال حوزه رسانه با اشاره به تولید پاسخهای نادرست اما قانعکننده از سوی هوش مصنوعی اظهار کرد: یکی از محدودیتهای مهم مدلهای زبانی این است که روانی و انسجام پاسخ، لزوماً به معنای حقیقت نیست. این مدلها بر اساس الگوهای آموختهشده پاسخ تولید میکنند و گاهی اطلاعات نادرست، آمار ساختگی یا منابع غیرواقعی ارائه میدهند؛ پدیدهای که از آن با عنوان «توهم هوش مصنوعی» یاد میشود.
کاظمزاده خوئی افزود: ارائه اطلاعات نادرست با لحنی مطمئن و ساختاری تخصصی، احتمال اشتباه کاربران را افزایش میدهد؛ زیرا بسیاری افراد روانی بیان را با صحت محتوا یکسان میدانند، درحالیکه میان این دو رابطه تضمینشدهای وجود ندارد.
وی راهکار مقابله با این مشکل را تفکیک پاسخ پیشنهادی از واقعیتِ تأییدشده دانست و گفت: اطلاعات مهم، بهویژه آمار، تاریخها، نقلقولها، اسامی و ادعاهای علمی، باید با منابع مستقل تطبیق داده شوند. همچنین اگر هوش مصنوعی به منبعی استناد کرد، باید اصل منبع بررسی شود تا صحت ادعا روشن شود.
این کارشناس رسانه ادامه داد: نباید تصور کرد هر پاسخ مفصل یا تخصصیتری معتبرتر است. در غیاب اطلاعات کافی، پاسخ مسئولانه باید بیانگر عدم قطعیت باشد. کاربران همچنین میتوانند از سامانه بخواهند محدودیتهای پاسخ خود را مشخص کند، هرچند این کار جایگزین راستیآزمایی مستقل نمیشود.
کاظمزاده خوئی با تأکید بر پیوند سواد هوش مصنوعی و سواد رسانهای خاطرنشان کرد: همانطور که یک خبر را صرفاً بهدلیل انتشار در فضای مجازی نمیپذیریم، نباید ادعایی را نیز تنها بهدلیل تولید شدن بهوسیله هوش مصنوعی معتبر بدانیم.
وی با اشاره به تغییر مسیر دسترسی مردم به اطلاعات و تأثیر آن بر جایگاه رسانهها بیان کرد: کاربران میتوانند بهجای مراجعه مستقیم به چندین منبع، ابتدا از یک سامانه پاسخ و سپس درباره بررسی بیشتر تصمیم بگیرند؛ تحولی که هم فرصتی برای رسانهها و هم هشداری درباره آینده اطلاعرسانی است.
این روزنامهنگار با بیان اینکه رسانه حرفهای صرفاً مجموعهای از جملات نیست، اظهار کرد: ارزش رسانه در فرایند تولید خبر، راستیآزمایی، شناخت زمینههای اجتماعی، دسترسی به منابع دستاول، پاسخگویی به مخاطب و پذیرش مسئولیت حقوقی و اخلاقی محتواست. هوش مصنوعی میتواند در گردآوری و پردازش کمک کند، اما توانایی تولید متن به معنای برخورداری از نقش خبرنگار یا پژوهشگر نیست.
کاظمزاده خوئی افزود: رسانهها نمیتوانند با نادیدهگرفتن فناوری جایگاه خود را حفظ کنند. رسانهای که صرفاً اطلاعات عمومی را بازنشر میکند در معرض رقابت است؛ درحالیکه مزیت رسانه حرفهای در تولید محتوای اصیل، گزارش میدانی، تحلیل مبتنی بر شواهد، شناخت مسائل محلی و پاسخگویی به نیازهای واقعی جامعه است.
وی با تأکید بر اهمیت این موضوع برای رسانههای محلی تصریح کرد: شناخت مسائل شهر، گفتوگو با شهروندان، حضور در محل رویدادها و پیگیری مطالبات عمومی، ظرفیتهایی هستند که با تولید چند پاسخ متنی جایگزین نمیشوند. هوش مصنوعی میتواند در تحلیل دادهها، ویرایش و ترجمه به رسانهها کمک کند، اما اعتبار آنها همچنان به کیفیت کار حرفهای و اعتماد مخاطب وابسته است.
این روزنامهنگار همچنین درباره جایگزینی مراجعه به منابع اصلی با اتکا به پاسخهای ماشینی هشدار داد و گفت: اگر مخاطبان تنها به خلاصههای هوش مصنوعی بسنده کنند و از منشأ اطلاعات، تفاوت دیدگاهها و شواهد بیخبر بمانند، بهتدریج بخشی از توان داوری مستقل خود را از دست میدهند. ازاینرو، رسانهها باید شفافیت در استناد، ارجاع به منابع اصلی و آموزش سواد رسانهای را جدیتر بگیرند.
کاظمزادهخوئی درباره اصول استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در ارتباطات روزمره اظهار کرد: آگاهی، راستیآزمایی، حفظ حریم خصوصی و پذیرش مسئولیت انسانی، از مهمترین الزامات بهرهگیری از این فناوری است. هوش مصنوعی نه باید بهطور کامل طرد شود و نه به مرجع نهایی تصمیمگیری تبدیل گردد.
وی افزود: در فعالیتهایی مانند ترجمه اولیه، خلاصهسازی، ایدهپردازی، ویرایش نگارشی، آموزش مفاهیم عمومی، تنظیم پیشنویس و سازماندهی اطلاعات میتوان از هوش مصنوعی بهعنوان یک دستیار کارآمد استفاده کرد؛ بااینحال، متناسب با اهمیت خروجی، بررسی و نظارت انسانی همواره ضرورت دارد.
این فعال رسانهای با تأکید بر لزوم احتیاط در حوزههای حساس تصریح کرد: در موضوعاتی همچون تشخیص و درمان بیماریها، پروندههای حقوقی، سرمایهگذاریهای کلان و مباحث امنیتی، هرگز نباید پاسخهای هوش مصنوعی را مبنای تصمیمگیری نهایی قرار داد؛ بلکه رجوع به متخصصان واجد صلاحیت، اسناد معتبر و مراجع رسمی در این زمینهها الزامی است.
کاظمزاده خوئی همچنین بر ضرورت راستیآزمایی اطلاعات در موضوعات عمومی تأکید کرد و افزود: هرگاه پاسخهای هوش مصنوعی متضمن آمار، قوانین، اخبار روز یا ادعاهای قابل مناقشه باشد، بررسی منابع معتبر و اطمینان از صحت اطلاعات پیش از استناد یا استفاده از آنها ضرورت دارد.
وی حفظ حریم خصوصی را یکی دیگر از اصول اساسی استفاده مسئولانه از این ابزارها دانست و گفت: کاربران نباید بدون آگاهی از شرایط استفاده و سیاستهای نگهداری دادهها، اطلاعات محرمانه شغلی، اسناد شخصی، اطلاعات هویتی یا دادههای حساس دیگران را در اختیار سامانههای هوش مصنوعی قرار دهند.
وی با اشاره به ضرورت رعایت اصول حرفهای در کاربرد هوش مصنوعی در رسانهها خاطرنشان کرد: استفاده از این فناوری باید با صحتسنجی، شفافیت متناسب با نوع استفاده، حفظ استقلال تحریریه و رعایت حقوق صاحبان محتوا همراه باشد. مسئولیت انتشار خبر نادرست را نمیتوان به ابزار واگذار کرد؛ تصمیم نهایی درباره انتشار همچنان مسئولیتی انسانی و حرفهای است.
این فعال رسانه در پایان سخنان خود تأکید کرد: مسئله اصلی خوب یا بدبودن هوش مصنوعی نیست، بلکه میزان آگاهی و مسئولیتپذیری انسان در استفاده از آن است. فناوری زمانی به توسعه فردی و اجتماعی کمک میکند که قدرت انسان را برای فهمیدن، سنجیدن و تصمیمگرفتن افزایش دهد، نه اینکه اختیار داوری را از او بگیرد.
کاظمزاده خوئی خاطرنشان کرد: آینده مطلوب، آیندهای نیست که انسان در آن از ابزارهای هوشمند بینیاز باشد، بلکه آیندهای است که انسان با شناخت محدودیتهای این ابزارها، همچنان صاحب تشخیص و مسئول تصمیمهای خود باقی بماند.