ماندگار نشدن در برنامه‌های قرآنی، در پی بی‌توجهی به نیاز مخاطب
یک پیشکسوت و فعال قرآنی با اشاره به کاهش ماندگاری مخاطبان در بسیاری از برنامه‌ها و رویدادهای قرآنی، گفت: برنامه‌های تکراری، بی‌توجهی به اقتضائات مخاطب و ضعف در امتداددهی پس از اجرا، از مهم‌ترین عواملی است که موجب می‌شود استقبال اولیه از این برنامه‌ها به ارتباطی مستمر با قرآن، تبدیل نشود.
درحال حاضر، به‌ویژه در مناسبت‌های مختلف، شاهد برگزاری برنامه‌ها و رویدادهای متعدد قرآنی هستیم؛ اما تعدد این برنامه‌ها لزوماً به معنای اثرگذاری آن‌ها نیست. ممکن است یک مراسم با استقبال زیادی برگزار شود، اما ارتباط مخاطب با برنامه و موضوع محوری آن تنها به زمان برگزاری محدود بماند و پس از پایان مراسم، قطع شود.
ازاین‌رو، پرسش مهم این است: چرا مخاطبی که امروز در یک برنامه قرآنی شرکت می‌کند، لزوماً در روزها و ماه‌های بعد دوباره به همان برنامه یا مجموعه بازنمی‌گردد و یک برنامه قرآنی باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد تا بتواند مخاطب خود را حفظ کند؟
این مسئله درباره کودکان و نوجوانان اهمیت بیشتری دارد، چراکه نسل امروز با محیط‌ها و پیام‌های متنوعی مواجه است و بخش قابل توجهی از زمان و توجه آن میان خانواده، دوستان، مدرسه، رسانه‌ها و فضای مجازی، تقسیم می‌شود؛ بنابراین برنامه‌های قرآنی باید بتوانند علاوه‌بر جذب اولیه، ارتباط خود را با مخاطب استمرار دهند.
ممکن است تبلیغات مناسب، جایزه یا فضای بانشاط، مخاطبان زیادی را جذب کند، اما بدون برنامه‌ریزی برای ادامه ارتباط، این حضور به ماندگاری منجر نمی‌شود؛ مسئله اصلی نه صرفاً تعداد شرکت‌کنندگان، بلکه میزان تداوم ارتباط آن‌ها با موضوع برنامه است.
بر همین اساس برای بررسی ویژگی‌های لازم جهت تبدیل مخاطب مقطعی به مخاطب پایدار و ضرورت فراتر رفتن برنامه‌های قرآنی از برگزاری رویدادهای مقطعی، با یک فعال و پیشکسوت قرآنی به گفت‌وگو پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
ولی یاراحمدی با اشاره به فعالیت مجموعه‌های متعدد قرآنی در حوزه‌هایی مانند کار با کودکان و نوجوانان و برگزاری اردوهای مختلف، درباره دلایل ماندگار نشدن مخاطبان در بسیاری از برنامه‌ها و رویدادهای قرآنی این‌گونه اظهار کرد: بسیاری از برنامه‌های قرآنی با وجود استقبال اولیه، نمی‌توانند مخاطبان خود را برای ماه‌ها و سال‌های بعد حفظ و درگیر کنند.
وی افزود: در اجرای برنامه‌های فرهنگی و به‌ویژه برنامه‌های قرآنی، دچار کلیشه شده‌ایم و رویه‌ها و برنامه‌های تکراری را اجرا کرده‌ایم که همین مشابه بودن برنامه‌ها موجب کاهش اثرگذاری آن‌ها شده است.
این فعال قرآنی ادامه داد: یک برنامه موفق، چه رویداد، مسابقه یا فعالیت فرهنگی و آموزشی دینی، باید ابتدا طراحی مفهومی داشته باشد؛ یعنی مفاهیم پایه و پیام‌هایی که قرار است به مخاطب انتقال یابد، مشخص شود. پس از آن باید طراحی اجرایی هدفمند و دقیق، اجرای منظم و درنهایت امتداددهی پس از اجرا مورد توجه قرار گیرد تا اثر پیام استمرار پیدا کند.
* مخاطب‌شناسی باید نقطه آغاز برنامه باشد
یاراحمدی با بیان اینکه این مراحل معمولاً به‌طور کامل طی نمی‌شوند، تصریح کرد: اگر واقعاً به دنبال انتقال مفهوم و پیام به مخاطب هستیم، باید به چند بخش به‌طور جدی توجه کنیم تا برنامه‌ای اثرگذار، مستمر و دارای امتداد ایجاد شود.
وی نخستین بخش را مخاطب دانست و گفت: مخاطب و درنظر گرفتن او، اصلی‌ترین بخش طراحی یک رویداد است؛ بنابراین ابتدا باید مخاطب‌شناسی داشته باشیم و شرایط، اقتضائات و به‌ویژه محیط پیرامونی و محیط زیست مخاطب را بشناسیم.
این پیشکسوت قرآنی افزود: امروز جوان و نوجوان در محیط‌های مختلفی زندگی می‌کند که خانواده، مدرسه، دوستان و محله تنها بخشی از آن‌ها هستند؛ فضای مجازی نیز به محیطی بسیار اثرگذار تبدیل شده است. مخاطب حجم زیادی از پیام‌ها، اطلاعات و مطالب را دریافت می‌کند که فضای ذهنی او را شکل می‌دهد و این فضا باید به‌خوبی شناخته شود.
وی ادامه داد: نکته دوم، شناخت نیاز مخاطب و میزان احساس نیاز او نسبت به موضوع مورد نظر است. اگر نیازسنجی درستی انجام ندهیم و نتوانیم احساس نیاز مخاطب را درک و تقویت کنیم، در واقع کاری کرده‌ایم که او نسبت به موضوع احساس نیاز نکند.
* ضرورت ایجاد احساس نیاز به قرآن
یاراحمدی با اشاره به آموزش زبان خارجی، اظهار کرد: امروز در اثر تبلیغات و فضاسازی‌هایی که طی دهه‌ها انجام شده، خانواده‌ها به دنبال فرستادن فرزندانشان به کلاس زبان هستند؛ زیرا احساس نیاز نسبت به یادگیری زبان در خانواده شکل گرفته و این احساس به فرزند نیز منتقل شده است.
وی افزود: اگر بتوانیم چنین احساس نیازی را درباره قرآن ایجاد کنیم، جوان، نوجوان و کودک احساس خواهد کرد یادگیری قرآن و حضور در برنامه‌های قرآنی برای او کارآمد است و مهارتی به او می‌دهد که هم در زندگی و هم در آخرت، به کارش می‌آید.
این فعال قرآنی تأکید کرد: برگزارکننده یک رویداد یا مدیر یک برنامه قرآنی باید ابتدا احساس نیاز را ایجاد کند و سپس مجموع نیازهای مخاطبی را که دعوت می‌شود، مورد توجه قرار دهد.
وی همچنین توجه به مخاطبان میانجی را ضروری دانست و گفت: گاهی مخاطب اصلی نوجوان است، اما باید خانواده، دوستان، هم‌مدرسه‌ای‌ها و هم‌محله‌ای‌های او نیز به‌عنوان مخاطبان میانجی مورد توجه قرار گیرند؛ چراکه این افراد می‌توانند به نوجوان در پیگیری موضوع و استمرار ارتباطش با قرآن، کمک کنند.
یاراحمدی هدف اصلی برنامه قرآنی را انتقال محتوا و پیام دانست و اظهار کرد: متأسفانه برگزارکنندگان در توجه به محتوا دقت لازم را ندارند؛ برخی برنامه‌های قرآنی اساساً دارای محتوای مشخصی نیستند و بیشتر برنامه‌هایی سرگرم‌کننده و مناسبتی هستند که مجموعه‌ای از فعالیت‌های پُرسروصدا در آن‌ها انجام می‌شود.
وی افزود: باید از ابتدا تا انتهای برنامه یک خط محتوایی مشخص وجود داشته باشد و این خط در انتخاب محل، مجری، چینش برنامه‌ها و تمام فعالیت‌های مراسم، دنبال شود؛ اصلی‌ترین رکن برنامه، محتوا است که باید با ارائه‌ای جذاب، همراه باشد.
این پیشکسوت قرآنی ادامه داد: مخاطب باید پس از شرکت در یک برنامه قرآنی احساس کند انگیزه‌اش نسبت به قرآن بیشتر شده، مطلبی یاد گرفته و یا باور جدیدی به باورهایش اضافه شده است.
وی با اشاره به تأثیر تلاوت قرآن بر مخاطب، گفت: قرآن خود دارای جذابیت‌ها و مفاهیم لازم برای جذب جوان و نوجوان هست؛ باید این محتوای جذاب را در اجزای مختلف برنامه جا داد، احساس نیاز را به‌وجود آورد و محتوا را به‌درستی، خلاقانه و با استفاده از استادان و معلمان دارای صلاحیت، منتقل کرد.
یاراحمدی معلم، استاد و برگزارکننده را سومین مؤلفه مهم برنامه دانست و اظهار کرد: عوامل برگزارکننده باید دارای صلاحیت باشند. معلم قرآن، به‌ویژه در حوزه کودکان، باید مهارت ارتباط با کودک را داشته و از خلقیات مناسب برخوردار باشد.
وی افزود: صلاحیت مجموعه‌ای از دانش، مهارت، قدرت ارتباط‌گیری و سلامت روحی است. ممکن است فردی کم‌حوصله یا پرخاشگر باشد، کار خود را دوست نداشته باشد یا از محیط کاری‌اش رضایت نداشته باشد؛ چنین فردی نمی‌تواند بهترین محتوا را در بهترین برنامه منتقل کند.
این فعال قرآنی تأکید کرد: برگزارکننده، معلم، استاد و عوامل اجرایی باید وحدت رویه داشته باشند و در راستای محتوا حرکت کنند؛ همچنین باید کرامت مخاطب را با خوش‌برخوردی و رفتار صحیح و کریمانه، رعایت کنند.
وی ادامه داد: عوامل اجرایی باید بر محتوا اشراف داشته باشند؛ همچنین اخلاص و تبلیغ عملی و رفتاری آن‌ها اهمیت زیادی دارد. فردی که برنامه را اجرا می‌کند، باید کسی باشد که تأثیرپذیری از قرآن در رفتار و عمل او دیده می‌شود؛ چراکه برگزارکنندگان نیز خود بخشی از محتوای برنامه هستند.
* جلب اعتماد مخاطب با نظم و کیفیت اجرا
یاراحمدی با تأکید بر اینکه اثرگذاری اصلی‌ترین عامل نگهداری مخاطب است، اظهار کرد: اگر طراحی مفهومی و اجرایی و اجرای دقیق و منظم در کنار توجه به مخاطب، محتوای مناسب و استفاده از استادان و مجریان دارای صلاحیت وجود داشته باشد، برنامه می‌تواند به سمت اثرگذاری حرکت کند.
وی افزود: کیفیت اجرای برنامه نیز اهمیت دارد؛ اگر بهترین طرح و محتوا را داشته باشیم اما نتوانیم زیبایی صحنه و شرایط مناسب محل برگزاری را فراهم کنیم، نتیجه مطلوب حاصل نمی‌شود.
این پیشکسوت قرآنی ایجاد فضای آرام و زیبا و رعایت نظم را مهم دانست و گفت: نظم اعتمادآور است؛ وقتی یک رویداد را منظم می‌بینیم، متوجه می‌شویم عوامل آن برای زمان اهمیت قائل هستند و به مخاطب احترام می‌گذارند.
وی تصریح کرد: اعتمادی که از این طریق ایجاد می‌شود، نخستین گام اثرپذیری است. بنابراین رعایت زمان اجرای برنامه، حوصله مخاطب و مدت برنامه، اهمیت زیادی دارد؛ همچنین کیفیت محتوا، پذیرایی و استفاده از فناوری‌های نوین، به‌ویژه برای نسل جوان، می‌تواند به بهبود اجرای برنامه کمک کند.
یاراحمدی با اشاره به تفاوت نیاز گروه‌های سنی مختلف، اظهار کرد: ممکن است برنامه‌ای برای پیشکسوتان باشد که در آن باید گذشته برای آنان بازسازی و فضای خاطره‌انگیزی ایجاد شود، اما چنین طراحی‌ای ممکن است برای نوجوانان کارآمد نباشد.
وی محیط مناسب را نیز یکی دیگر از ارکان برنامه موفق دانست و گفت: اگر محیط‌هایی مانند مسجد و حسینیه برای فعالیت‌های قرآنی درنظر گرفته شوند، فعالیت قرآنی می‌تواند استمرار پیدا کند. مسجد پایگاه فعالیت‌های مستمر، پایدار و اثرگذار اجتماعی است و بسیاری از فعالیت‌های ماندگار از مسجد آغاز شده‌اند؛ مدرسه نیز می‌تواند محیط مناسبی برای برنامه‌های قرآنی باشد.
این فعال قرآنی با انتقاد از فاصله گرفتن برخی برنامه‌ها از محیط‌های هویتی، افزود: چرا به سالن‌هایی روی آورده‌ایم که شبیه سالن سینما هستند؟ باید به محیطی برگردیم که مخاطب با آن اُنس داشته و در محیط مذکور زیست فرهنگی دارد. جلسات قرآن سنتی که در منازل و مساجد برگزار می‌شد نیز از همین ظرفیت برخوردار بودند.
یاراحمدی با تأکید بر ضرورت کامل بودن فرآیند برنامه، اظهار کرد: در طراحی مفهومی باید جایی برای ایجاد انگیزه درنظر گرفته شود و بخشی از محتوا و شکل برگزاری، انگیزاننده باشد؛ در بخش دیگری باید به جذب و جذابیت و سپس به درک و اقناع مخاطب توجه شود.
وی افزود: این موضوع به‌ویژه درباره نسل جوان محقق نمی‌شود، مگر اینکه ارتباط دوسویه ایجاد و مخاطب در اجرای برنامه مشارکت داده شود.
این پیشکسوت قرآنی با اشاره به تجربه اردوهای دانش‌آموزی، گفت: در گذشته متولی مسجد، مسئول بسیج و استاد جلسات قرآن نوجوانان را به محیط‌هایی می‌بردند که در آن‌ها بازی، مسابقه و فضای رقابتی وجود داشتند. خودِ بچه‌ها نیز در برگزاری جلسه و مراسم مشارکت داشتند و صرفاً در یک سالن نمی‌نشستند تا برنامه‌ای را تماشا کنند.
وی ادامه داد: میزان توجه و تمرکز مخاطب در چنین شرایطی متفاوت است و وقتی نوجوان در یک فضای ویژه و رقابتی مشارکت داده شود، اثرگذاری افزایش پیدا می‌کند.
یاراحمدی پرسشگری را یکی دیگر از عناصر مهم برنامه دانست و گفت: باید فضایی پرسشگرانه ایجاد شود تا نوجوان، جوان و سایر مخاطبان درگیر یک سؤال یا مسئله شوند؛ حتی پیش از ورود مخاطب به برنامه نیز می‌توان در متن و قالب دعوت، پرسشی ایجاد کرد تا مخاطب در مراسم به دنبال پاسخ آن باشد.
وی تأکید کرد: اقدامات مربوط به طراحی باید پیش از مراسم انجام بگیرد، خودِ مراسم لازم است دقیق اجرا شود و پس از مراسم نیز ضرورت دارد که ارتباط با مخاطب ادامه پیدا کند.
این فعال قرآنی اظهار کرد: اگر هدف، ارائه خدمت به مخاطب و ایجاد اُنس او با قرآن باشد، باید در طراحی برنامه‌ها کرامت انسانی مورد توجه قرار گیرد و چراغ این ارتباط روشن بماند.
وی افزود: برای رسیدن به این هدف باید حوصله به خرج داد و دقت کرد؛ چراکه ایجاد ارتباط و استمرار آن، نیازمند طراحی و پیگیری است.
یاراحمدی در پایان سخنانش با تأکید بر اینکه تعدد مراسم و برنامه‌ها لزوماً به معنای اثرگذاری بیشتر نیست، گفت: تعدد مراسم مفید نیست؛ بهتر است مراسم‌ها کمتر باشند، اما ازنظر محتوایی و برنامه‌ریزی، غنای بیشتری داشته باشند تا بتوانند در ذهن مخاطب ماندگار شوند.
