بررسی وضعیت هیئت‌های ورزشی شهرستان همدان نشان می‌دهد اگرچه بخش مهمی از بار اجرایی ورزش، از برگزاری مسابقات و استعدادیابی تا آموزش و اعزام ورزشکاران، بر دوش هیئت‌های شهرستانی است، اما میزان اختیار دسترسی به منابع و نقش آن‌ها در تصمیم‌گیری از رشته‌ای به رشته دیگر تفاوت دارد. تجربه فوتبال، کشتی و کوهنوردی نشان می‌دهد مسئله اصلی ورزش شهرستان، فقط کمبود امکانات نیست؛ بلکه نبود تناسب روشن میان «مسئولیت، اختیار و منابع» است؛ نسبتی که می‌تواند مستقیماً بر کیفیت اداره ورزش و فرصت رشد استعدادهای محلی اثر بگذارد.
مسئله جایگاه و میزان اختیار ورزش در شهرستان‌های استان همدان پیش از این نیز مطرح شده بود، اما نکته اینجاست که بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های مهم ورزشی در سطح شهرستان‌ها اتفاق می‌افتد؛ موضوعی که مختص همدان نیست و در سایر مناطق نیز وجود دارد. هیئت‌های ورزشی شهرستانی در رویدادهایی همچون برگزاری مسابقات و لیگ‌ها، استعدادیابی، آموزش و نظارت بر فعالیت باشگاه‌ها نقش کلیدی دارند.
با این حال، پرسش اصلی این است که هیئت‌های شهرستانی در عمل تا چه اندازه از اختیار برخوردارند و در تصمیم‌گیری‌های کلان استانی چه جایگاهی دارند؟ از این منظر، باید رابطه میان هیئت‌های استانی و شهرستانی در هر رشته بررسی شود تا مشخص گردد آیا می‌توان الگوی واحدی برای این رابطه تعریف کرد یا هر رشته، ساختار و شرایط خاص خود را می‌طلبد.
در گزارش‌های پیشین نیز به این مسئله اشاره شده بود، اما در این مطلب تلاش شده است با دقت بیشتری به نحوه تقسیم وظایف میان استان و شهرستان پرداخته شود و روشن گردد که آیا رسیدن به یک الگوی واحد امکان‌پذیر است یا خیر.
در گام بعد، باید بررسی کرد که آیا در صورت واگذاری مسئولیت به هیئت‌های شهرستانی، منابع و امکانات متناسب با همان مسئولیت در اختیار آن‌ها قرار می‌گیرد یا خیر؛ چراکه سنجش جایگاه واقعی این هیئت‌ها بدون در نظر گرفتن نسبت «اختیار و مسئولیت» با «منابع و امکانات»، تصویری ناقص ارائه می‌دهد.
در همین راستا با کمال عربیان؛ رئیس هیئت فوتبال استان همدان، مرتضی قاسمی؛ رئیس هیئت کشتی شهرستان همدان و احسان جباری؛ رئیس هیئت کوهنوردی شهرستان همدان گفت‌وگو کرده‌ایم.
*فوتبال؛ برنامه‌ریزی در استان، اجرا در شهرستان
رئیس هیئت فوتبال استان همدان، با اشاره به تفاوت ساختار این رشته با سایر حوزه‌های ورزشی، اظهار کرد: در فوتبال، برنامه‌ریزی لیگ‌های برتر و دسته اول با هیئت استان است و هیئت‌های شهرستانی بیشتر مسئولیت برگزاری مسابقات را بر عهده دارند.
کمال عربیان افزود: هیئت‌های شهرستانی در حوزه‌هایی مانند استعدادیابی و مدارس فوتبال نیز فعال‌اند و بر روند تشکیل و صدور مجوز مدارس فوتبال، در چارچوب آیین‌نامه‌های ابلاغی نظارت می‌کنند. در بخش استعدادیابی نیز، استعدادها ابتدا در شهرستان شناسایی شده و تیم منتخب شهرستان برای بررسی نهایی توسط استعدادیابان استان، به مرکز استان معرفی می‌شود.
وی افزود: ساختار مسابقات با هدف ایجاد رقابت‌های منظم‌تر تغییر یافته و لیگ‌های برتر و دسته اول شکل گرفته‌اند تا تیم‌هایی با سطح فنی نزدیک‌تر با یکدیگر روبرو شوند و سازوکار صعود و سقوط نیز در آن‌ها لحاظ شود.
وی مهم‌ترین چالش فوتبال شهرستان همدان را کمبود زیرساخت دانست و گفت: هیئت فوتبال شهرستان زمین اختصاصی در اختیار ندارد؛ زمین چمن مصنوعی شهید شمسی‌پور نیز به بخش خصوصی واگذار شده که این امر دسترسی هیئت به این مجموعه را محدود کرده است.
این مسئول در تشریح وضعیت سایر زمین‌ها افزود: سه زمین چمن طبیعی در سطح شهرستان وجود دارد که هرکدام با محدودیت‌هایی روبه‌روست؛ ورزشگاه قدس به‌دلیل استفاده مشترک با دوومیدانی امکان استفاده مستمر برای فوتبال را ندارد، زمین مفتح به‌دلیل مسافت زیاد و نقص در رختکن و سرویس‌های بهداشتی برای برگزاری مسابقات پایه مناسب نیست و زمین شهیدان حاجی‌بابایی مریانج نیز به‌دلیل طبیعی بودن چمن، ظرفیت برگزاری مسابقات فشرده را ندارد.
عربیان نبود منابع مالی و حامیان اقتصادی را از دیگر مشکلات فوتبال دانست و تصریح کرد: تیم‌های حاضر در مسابقات کشوری، به‌ویژه در رده‌های پایه، بخش زیادی از هزینه‌های خود را از طریق خانواده‌ها تأمین می‌کنند و نبود حامی مالی باعث شده برخی تیم‌ها از ادامه حضور در رقابت‌ها بازبمانند.
وی در خصوص وضعیت مناطق کم‌برخوردار بیان کرد: در جورقان زمین چمن مصنوعی در حال نصب است، قهاوند از این امکان بهره‌مند است و مریانج نیز ورزشگاه اختصاصی دارد، اما در مجموع، استفاده از زمین‌های طبیعی به‌دلیل هزینه‌های سنگین نگهداری محدود است.
رئیس هیئت فوتبال استان همدان تأکید کرد: طبق ضوابط، تیم‌ها موظف به معرفی زمین برای حضور در مسابقات هستند؛ اما در شرایط فعلی، محدودیت زیرساخت‌ها باعث شده است بخشی از تیم‌ها برای برگزاری دیدارهای خود به اجاره زمین از بخش خصوصی روی بیاورند.
عربیان در پاسخ به تأثیر افزایش اختیارات و بودجه گفت: تقویت منابع مالی می‌تواند گره‌گشای حمایت از تیم‌های اعزامی به مسابقات کشوری، چه در رده‌های پایه و چه در بزرگسالان باشد.
** کشتی؛ تصمیم‌گیری مشترک در کنار محدودیت امکانات
در ادامه رئیس هیئت کشتی شهرستان همدان، با اشاره به ماهیت اجتماعی این رشته گفت: از آنجا که کشتی ورزشی سخت و طاقت‌فرساست و اغلب علاقه‌مندان آن از اقشار متوسط و ضعیف جامعه هستند، ضرورت دارد امکانات و سالن‌های ورزشی بیشتری در مناطق کم‌برخوردار ایجاد و تجهیز شود.
مرتضی قاسمی، افزود: حتی در مناطقی که سالن کشتی وجود دارد، وضعیت امکانات و تجهیزات موجود به‌هیچ‌وجه مطلوب نیست.
وی به‌روز نبودن دانش برخی مربیان را چالشی جدی خواند و اظهار کرد: بخشی از مربیان از نظر فنی و علمی در سطح مطلوبی نیستند و برای ارتقای دانش آن‌ها و همگام‌سازی با استانداردهای روز کشتی دنیا، نیاز به دوره‌های آموزشی جدی است.
رئیس هیئت کشتی شهرستان در خصوص تعامل با هیئت استان گفت: در حال حاضر هیئت‌های شهرستان و استان به‌صورت هماهنگ فعالیت می‌کنند و تصمیمات در جلسات مشترک و با هم‌فکری مدیران و مربیان اتخاذ می‌شود.
قاسمی با اشاره به افزایش چندبرابری هزینه‌های ورزش در سال‌های اخیر بیان کرد: در شرایط فعلی، بار مالی ورزشکاران کشتی عمدتاً بر دوش خانواده‌هاست؛ به‌طوری که در مراحل پیش از اردو هزینه‌ها کاملاً شخصی است و تنها بخشی از مخارج زمان اردو توسط هیئت تأمین می‌شود.
وی با اشاره به فعالیت 30 تا 35 باشگاه کشتی در شهر همدان افزود: افزایش هزینه‌ها و حمایت‌های اندک باعث شده استعدادهای درخشانی پیش از شکوفایی، از چرخه قهرمانی خارج شوند.
وی همچنین مانع اصلی تداوم مسیر قهرمانی را بحران‌های دوران بزرگسالی دانست و افزود: بسیاری از ورزشکاران که در رده‌های نوجوانان و جوانان صاحب عنوان می‌شوند، با رسیدن به بزرگسالی درگیر دغدغه‌های اشتغال، سربازی و مسائل زندگی شده و ناگزیر از مسیر حرفه‌ای فاصله می‌گیرند.
این مسئول در پایان مهم‌ترین مطالبه خود را تأمین بودجه دانست و تصریح کرد: بسیاری از مشکلات کشتی، از تجهیز سالن‌ها و برگزاری اردوهای باکیفیت تا اعزام‌ها، به بودجه وابسته است؛ بنابراین تا زمانی که این گره مالی باز نشود، موانع پیشِ رو باقی خواهند ماند.
**کوهنوردی؛ اختیار شهرستان در چارچوب سیاست‌های کلی
رئیس هیئت کوهنوردی شهرستان همدان نیز ب دیدگاه متفاوتی نسبت به رابطه هیئت استان و شهرستان گفت: اگر کادر هیئت استان و شهرستان با هم هماهنگ باشند، نه‌تنها تداخلی پیش نمی‌آید، بلکه این همکاری بستر بهتری برای فعالیت‌های ورزشی فراهم می‌کند.
احسان جباری، با اشاره به اینکه در دوران مسئولیت خود با دخالت یا تداخل کاری جدی مواجه نبوده است، افزود: در مواردی که هیئت شهرستان با چالش‌های اجرایی، فضایی یا محدودیت زمان مواجه شده، هیئت استان برای کاهش بار فعالیت‌ها به کمک آمده و در مقابل، شهرستان نیز در مواقع نیاز، پشتیبان هیئت استان بوده است.
به گفته وی، هماهنگی میان مدیران دو سطح تعیین‌کننده است؛ اگر رؤسای هیئت‌های استان و شهرستان با هم هم‌راستا باشند، درباره نحوه اجرای برنامه‌ها به تفاهم می‌رسند و دیگر نیازی به دخالت در امور یکدیگر نخواهد بود.
رئیس هیئت کوهنوردی شهرستان همدان درباره نحوه برنامه‌ریزی‌ها گفت: چارچوب‌های کلی، تابع سیاست‌ها و شاخص‌های فدراسیون و وزارت ورزش است، اما جزئیات اجرا در شهرستان، متناسب با شرایط و اقتضائات بومی پیش می‌رود.
جباری افزود: شاخص‌هایی مانند تعداد قهرمانان، میزبانی مسابقات، برگزاری دوره‌های آموزشی و وضعیت زیرساخت‌ها، مبنای ارزیابی عملکرد هیئت‌هاست و برنامه‌ریزی شهرستان نیز بر همین اساس تنظیم می‌شود.
** یک ساختار واحد برای همه رشته‌ها وجود ندارد
برآیند بررسی وضعیت سه هیئت ورزشی شهرستان همدان نشان می‌دهد که رابطه میان هیئت‌های شهرستانی و استانی، دست‌کم در این سه رشته، از یک الگوی ثابت پیروی نمی‌کند. در فوتبال، بخش مهمی از برنامه‌ریزی مسابقات در سطح استان انجام می‌شود و شهرستان بیشتر مسئول اجرای مسابقات و فعالیت‌های شهرستانی است؛ در کشتی، تصمیم‌گیری‌ها بر پایه تعامل و نظر مشترک مدیران استان، شهرستان و مربیان دنبال می‌شود و در کوهنوردی نیز شهرستان در چارچوب سیاست‌ها و شاخص‌های کلی فدراسیون و وزارت ورزش، جزئیات برنامه‌های خود را تعیین می‌کند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً با استناد به تجربه یک رشته، درباره میزان اختیار همه هیئت‌های شهرستانی قضاوت کرد.
با این حال، تفاوت در شیوه اداره رشته‌ها، ضرورت روشن بودن مرز میان وظایف استان و شهرستان را بیشتر می‌کند؛ به‌ویژه در جایی که مسئولیت برگزاری مسابقات، استعدادیابی، آموزش، اعزام ورزشکاران یا اداره باشگاه‌ها بر عهده شهرستان گذاشته می‌شود. در چنین شرایطی، مشخص بودن اینکه کدام سطح تصمیم‌گیر است و کدام سطح مجری، می‌تواند از موازی‌کاری یا بلاتکلیفی در اجرای برنامه‌ها جلوگیری و زمینه را برای پاسخ‌گویی روشن‌تر هر مجموعه فراهم کند.
از سوی دیگر، تجربه این سه هیئت نشان می‌دهد مسئله ورزش شهرستان تنها به نحوه تقسیم وظایف محدود نیست و منابع و امکانات نیز بخش مهمی از این معادله را تشکیل می‌دهد. در فوتبال، نبود زمین اختصاصی و محدودیت دسترسی به برخی فضاهای ورزشی، بر برگزاری مسابقات، استعدادیابی و کلاس‌های آموزشی اثر گذاشته است؛ در کشتی، توزیع نامتناسب امکانات، نیاز به تجهیز سالن‌ها، ارتقای دانش مربیان و افزایش هزینه‌های خانواده‌ها، ادامه مسیر ورزشکاران را دشوار کرده و در کوهنوردی نیز زیرساخت‌ها و شاخص‌های عملکرد، بخشی از چارچوب برنامه‌ریزی هیئت را شکل می‌دهد.
از همین منظر، مسئله اصلی را نمی‌توان صرفاً کمبود امکانات یا نبود اختیار تعریف کرد؛ بلکه موضوع، تناسب میان مسئولیت، اختیار و امکانات است. هیئتی که مسئول برگزاری مسابقه، شناسایی استعداد یا اعزام ورزشکار است، برای انجام این وظایف به زمین، تجهیزات، بودجه و امکان تصمیم‌گیری متناسب نیاز دارد. در مقابل، هرچه بخشی از تصمیم‌گیری در سطح استان متمرکز باشد، باید سازوکار ارتباط و هماهنگی با شهرستان نیز به‌گونه‌ای باشد که ظرفیت‌های محلی و نیازهای واقعی ورزشکاران نادیده گرفته نشود.
به این ترتیب، تجربه فوتبال، کشتی و کوهنوردی همدان تصویری یکدست از ورزش شهرستان ارائه نمی‌دهد، اما یک مسئله مشترک را برجسته می‌کند؛ توسعه ورزش شهرستان زمانی امکان‌پذیرتر است که تقسیم کار میان استان و شهرستان شفاف باشد، هر مجموعه بداند چه مسئولیتی بر عهده دارد و برای اجرای همان مسئولیت از اختیار و منابع کافی برخوردار باشد. در چنین ساختاری، هم ظرفیت هیئت‌های شهرستانی برای مدیریت و استعدادیابی بهتر به کار گرفته می‌شود و هم منابع و تصمیم‌گیری‌ها می‌تواند متناسب‌تر با نیازهای هر رشته و هر منطقه دنبال شود.

صبا اسدی