سمن اثرگذار، ستاد برگزاری مراسم نیست؛ مسئله حل میکند
یک استاد جامعهشناسی با تأکید بر اینکه موفقیت سمنها را نمیتوان با تعداد برنامهها و فعالیتهای اجراشده سنجید، گفت: اثرگذاری واقعی تشکلهای مردمنهاد زمانی شکل میگیرد که بتوانند مسئلهای واقعی از جامعه را شناسایی کنند، با جلب اعتماد مردم برای آن راهحل ارائه دهند و نتیجه اقداماتشان در بهبود زندگی گروه هدف قابل مشاهده و سنجش باشد.
سمنها یا سازمانهای مردمنهاد با هدف شناسایی مسائل اجتماعی از نزدیک و از میان مردم شکل میگیرند تا در کنار جامعه برای این مسائل راهحل ارائه دهند و بخشی از بار دولت را کاهش دهند. آسیبهای اجتماعی، اشتغال، خانواده، جوانان، جمعیت و مشارکت اجتماعی، مسائلی نیستند که صرفاً با فعالیتهای اداری و دولتی قابل حل باشند و حضور گروههای مردمی در این زمینه اهمیت دارد.
با وجود شمار زیادی سمن در کشور و استانها، همه آنها فعال و اثرگذار نیستند؛ برخی مدتی است فعالیتی ندارند و برخی نیز پس از ثبت، هیچ فعالیتی نداشتهاند؛ بنابراین میان سمنی که صرفاً وجود دارد، سمنی که فعالیت میکند و سمنی که اثرگذار است، تفاوت وجود دارد. ارزش یک سمن نیز با تعداد برنامهها و کارگاههای برگزارشده سنجیده نمیشود، بلکه میزان حل مسائل اجتماعی و افزایش مشارکت مردم معیار اثرگذاری آن است. پایداری سمنها نیز زمانی شکل میگیرد که هدف اصلی آنها حل یک مسئله واقعی اجتماعی باشد.
در بررسی عملکرد سمنها، این پرسش اهمیت پیدا میکند که یک تشکل در یک سال گذشته با چه مسئلهای مواجه شده، برای چه گروهی مداخله کرده، چه اقدامی انجام داده و در نهایت چه نتیجهای بهدست آورده؛ نتیجهای که تا حد امکان باید با داده و شواهد قابل اثبات باشد.
در این راستا ابتدا با مسئولان سه سمن در سه حوزه متفاوت به گفتوگو پرداخته و سپس برای سنجش دقیقتر میزان اثرگذاری سمنها و فاصله میان فعالیت و اثر اجتماعی، به سراغ مهرداد ناظری؛ استاد جامعهشناسی و عضو هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره) رفتیم. مشروح گفتوگوها را در ادامه میخوانید:
*از آموزش کسبوکار تا مشارکت فعال مخاطبان
دبیر یکی از سمنهای مورد گفتوگو که در حوزه اشتغال و کسبوکارهای خرد فعالیت میکند، ضعف در بازاریابی، نبود مهارتهای تجاری، فقدان آموزشهای کاربردی و ضعف در شبکهسازی حرفهای را از مهمترین چالشهای این حوزه دانست.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از کسبوکارهای خرد بهدلیل نداشتن دانش فروش، بازاریابی دیجیتال و مدلهای کسبوکار نمیتوانند در رقابت پایدار بمانند، اظهار کرد: برای مقابله با این چالش، برگزاری کارگاههای آموزشی رایگان، نیازسنجی میدانی و تشکیل کمیته مشورتی از کسبوکارهای محلی را در دستور کار قرار دادهایم.
وی درباره میزان مشارکت مردم در این روند گفت: در ابتدا بسیاری از افراد صرفاً برای شرکت در سمینارها حضور پیدا میکردند، اما بهتدریج تعدادی از آنها به مدرس کارگاهها، داوطلب برگزاری رویدادها و اعضای مشورتی سمن تبدیل شدند.
مسئول این تشکل، استمرار فعالیتها پس از پایان نقش مستقیم سمن را نشانهای از اثرگذاری آن دانست و افزود: برخی کارگاههایی که در ابتدا توسط این تشکل برگزار میشد، اکنون توسط کسبوکارهای آموزشدیده، بهصورت خودجوش برای افراد تازهوارد تکرار میشود.
وی در پاسخ به اینکه یک نتیجه قابلاندازهگیری از فعالیت یک سال اخیر خود ارائه دهید، افزایش مشارکت مردم در کارگاهها و شبکهسازی به جای حضور منفعل را بهعنوان خروجی فعالیت خود معرفی کرد.
وی درباره پایداری فعالیت این سمن نیز توضیح داد: ما در این تشکل بخشی از هزینههای خود را از طریق برگزاری رویدادهای تخصصی مانند سمینار، کارگاه و نمایشگاه و همچنین ارائه خدمات مشاورهای و آموزشی به نهادها و شرکتها تأمین میکنیم و در عین حال، حمایتهای دولتی نیز در پیشبرد اهداف ما نقش دارند.
** از پیشگیری تا شناسایی و ارجاع افراد
در ادامه مسئول سمن فعال در حوزه آسیبهای اجتماعی نیز با بیان اینکه تجربه حضور در یک محله آسیبدیده و مشاهده گستردگی معضل اعتیاد، مسیر فعالیت این تشکل را از سال 1395 تاکنون شکل داده، گفت: فعالیت عمده ما بر پیشگیری و آموزش متمرکز است که در یک سال گذشته حدود 1600 تا 1700 نفر در برنامههای آموزشی مجموعه شرکت کردهاند.
وی با اشاره به شناسایی افراد در معرض خطر، ادامه داد: در جریان این آموزشها، حدود 30 تا 40 نفر که دارای افکار خودکشی بودند شناسایی و با رضایت خود به مراکز مشاوره و درمان معرفی شدند؛ همچنین حدود 17 تا 20 مورد نیاز به مشاوره پیش از ازدواج نیز شناسایی و ارجاع داده شدند.
این فعال اجتماعی با تأکید بر اینکه وظیفه اصلی سمن، پیشگیری و آموزش است و ورود به حوزه درمان بر عهده مراکز تخصصی قرار دارد، درباره نحوه پیگیری وضعیت افراد گفت: در برخی موارد، وضعیت افراد تا یک یا دو ماه پیگیری میشود و در صورت حضور دوباره آنها در دورهها، این ارتباط استمرار مییابد، هرچند که پیگیریهای بلندمدت همچنان با محدودیت مواجه است و دادهای از وضعیت افراد در بازههای زمانی طولانیتر در اختیار نداریم.
وی همچنین کمبود منابع مالی را مانع اصلی اجرای برنامههای نشاط اجتماعی دانست و افزود: با وجود این محدودیتها، در یک سال گذشته سه جشن ازدواج برگزار کردیم که تعدادی از زوجهای حاضر در این برنامهها، ازدواج آسان را تجربه کردند.
** سمنی که بین نیاز جوانان و برنامههای دولتی ایستاده است
در ادامه مسئول سمن فعال در حوزه خانواده، جمعیت و جوانان با بیان اینکه مسئله طلاق و مشکلات خانوادهها و جوانان از دلایل ورود ما به این حوزه بوده است، گفت: تجربه نشان میدهد یکی از چالشهای سمنها تنها شناسایی مسئله نیست، بلکه میزان اختیار آنها برای انتخاب شیوه مداخله نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به همکاری با معاونت امور جوانان افزود: بخشی از برنامهها از سوی دستگاه دولتی تعریف میشود؛ برای نمونه ممکن است از سمن خواسته شود کارگاه پیش از ازدواج برگزار کند، با این حال تلاش میکنیم محتوای برنامه را با نیاز واقعی مخاطبان تطبیق دهیم.
این مسئول با بیان اینکه در یکی از همین موارد، اگرچه عنوان برنامه پیش از ازدواج بوده، اما پس از بررسی نیاز مخاطبان و گفتوگو با دستگاه مربوط، موضوع تابآوری نیز در محتوای برنامه گنجانده شده است، ادامه داد: با این حال سمن در انتخاب موضوع، زمان برگزاری و حتی برخی مدرسها با محدودیتهایی مواجه است و در بعضی موارد دستگاه دولتی مدرس مشخصی را معرفی میکند.
وی بازخورد مخاطبان و درخواست دوباره برخی دستگاهها برای برگزاری برنامه را نشانهای از رضایت و اثرگذاری دورهها دانست.
این مسئول با اشاره به اینکه رابطه سمن با دستگاههای رسمی نیز یکی از چالشهای این تشکل است، تصریح کرد: در مواردی که سمن قصد دارد ایده مستقلی را اجرا کند، بهدلیل جایگاه رسمی دستگاههای دولتی، برای پیشبرد امور ناچار به استفاده از ظرفیت یک نهاد رسمی و نامهنگاری از طریق آن است؛ در حالی که اگر برنامه از سوی دستگاهها تعریف شده باشد، زمینه همکاری با سمن بیشتر فراهم میشود.
وی در پایان با تأکید بر اینکه فعالیت اعضای سمن داوطلبانه است و اعضا بهدلیل علاقه و دغدغه اجتماعی به فعالیت ادامه میدهند، خاطرنشان کرد: با این حال جایگاه سمنها بهعنوان نهادی که میتواند در کنار دولت فعالیت کند، هنوز در ساختار اجرایی به طور کامل تثبیت نشده است.
** مسئلهای فراتر از تعداد سمنها
عضو هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره) با بیان اینکه تعداد اعضا، برنامهها و شرکتکنندگان بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش اثرگذاری سمنها نیست، گفت: سازمانهای مردمنهاد در ایران بهدلیل نوع ارتباط با دولت، وابستگی مالی و ضعف در ساختار درونسیستمی، موفقیت لازم را نداشتهاند.
مهرداد ناظری افزود: بسیاری از سمنها برای تأمین منابع مالی به بخشهایی از دولت وابسته میشوند و همین مسئله خطر نیمهدولتی یا دولتی شدن آنها را افزایش میدهد. از سوی دیگر، سمنهایی که برای درآمدزایی مستقل یا ایجاد ارتباطات داخلی و بینالمللی تلاش میکنند، گاه با اتهامهای امنیتی مواجه میشوند. به همین دلیل، تحرک و پویایی سمنها در ایران محدود است و نتوانستهایم از ظرفیت آنها برای توسعه شهرها و روستاها بهدرستی استفاده کنیم.
وی با بیان اینکه برخی مجموعهها با هدف توانمندسازی فرودستان فعالیت میکنند و افرادی که در این حوزهها هستند، معمولاً انگیزههای انسانی بالایی دارند؛ اما در ایران بخشی از سمنها با نگاه اقتصادی و سودآورانه شکل گرفتهاند. سمن میتواند درآمد داشته باشد، اما سودآوری نباید هدف اصلی آن باشد؛ زیرا در این صورت سازوکارهای مالی، کارکرد اجتماعی آن را تحت تأثیر قرار میدهد تأکید کرد: سمنها باید با هدف خدمت و ارزشآفرینی فعالیت کنند و درآمد نیز میتواند در ادامه این مسیر ایجاد شود.
** فاصله سمنها تا اثرگذاری اجتماعی
وی با اشاره به تجربه کشورهای آمریکای لاتین و هند، گفت: توسعه زمانی میتواند موفق باشد که مشارکت واقعی مردم را در نظر بگیرد.
این جامعهشناس با بیان تجربه خود در هند افزود: در این کشور، توسعه بخشی از یک اتوبان منوط به رضایت مردم همان منطقه بود؛ یعنی در قسمتهایی که مردم رضایت داشتند جاده توسعه یافت و در مناطقی که رضایت وجود نداشت، اقدامی انجام نشد. این رویکرد نمونهای از نگاه مردمنگارانه است، چرا که برای توانمندسازی یک جامعه باید موقعیت، فرهنگ و ویژگیهای همان منطقه را شناخت.
ناظری در ادامه با اشاره به نمونهای از فعالیت یک سمن در آفریقا اظهار کرد: سازمانی که برای سوادآموزی فعالیت میکرد در منطقهای با مردمی مواجه شد که مشکل اصلیشان مالکیت زمین بود نه سواد. این سازمان به جای اصرار بر برنامه اولیه خود، میان مردم و دولت واسطهگری کرد تا مشکل زمین حل شود و پس از آن، مردم خود خواستار آموزش سواد شدند. بنابراین، سمن باید مسئله واقعی جامعه را بشناسد و متناسب با آن اقدام کند.
وی با تأکید بر اینکه افراد فعال در سمنها باید به کرامت انسانی و منافع عمومی باور داشته باشند، گفت: هدف اصلی اعضای تشکلها باید خدمت باشد نه دستیابی به منابع مالی. همچنین اعتماد و سرمایه اجتماعی اهمیت زیادی دارد و سمن باید ابتدا اعتماد مردم و نهادهای دولتی را جلب کند.
** فاصله گرفتن سمنها از جامعه محلی
وی تصریح کرد: برخی سمنها بهمرور به بخشی از دولت تبدیل شده، از جوامع محلی فاصله گرفته و رویکردی از بالا به پایین پیدا کردهاند. آنها به جای تقویت پیوند با گروههای مردمی، بهدنبال ارتباط با بخشهای رانتی دولت، گرفتن پروژه و درآمدزایی برای افراد خود رفتهاند. چنین مجموعهای اگرچه میتواند یک مؤسسه یا شرکت اقتصادی باشد، اما وقتی عنوان سمن را دارد، باید ویژگیهای یک سازمان مردمنهاد را نیز حفظ کند.
این استاد جامعهشناسی، شفافیت مالی و عملیاتی را نخستین شرط رابطه سالم میان دولت و سمنها دانست و گفت: جزئیات تراکنشها، صورتهای مالی حسابداری و حسابرسیشده و گزارش عملکرد باید شفاف و قابل دسترسی عموم باشد و چیزی پشت پرده وجود نداشته باشد.
ناظری همچنین بر ضرورت خروج سمنها از فردمحوری تأکید کرد و افزود: در ساختار تصمیمگیری سمنها باید گردش قدرت و گردش نخبگان وجود داشته باشد. انتخابات باید منظم و دقیق و تصمیمگیریها شورایی باشد تا یک فرد برای مدت طولانی در جایگاه قدرت باقی نماند.
** سمنها باید مسئلهمحور باشند
وی با بیان اینکه بسیاری از سمنهای ایران مسئلهمحور نیستند، اظهار کرد: امروز مسائل حلنشده بسیاری مانند بازماندن کودکان از تحصیل، کودکان کار و مشکلات اشتغال زنان وجود دارد، اما سمنها به اندازه کافی برای شناسایی و حل این مسائل وارد عمل نشدهاند.
وی افزود: سمنها میتوانند از ظرفیت زنان تحصیلکردهای که امکان اشتغال ندارند استفاده کرده و برای آنها فرصتهای کارآفرینی ایجاد کنند. همچنین نباید نخستین پاسخ آنها به مسائل، پول نداریم باشد؛ زیرا سمن باید توان تولید منابع مالی داشته باشد.
** سودآوری نباید هدف اصلی باشد
این استاد دانشگاه گفت: سمن جای فعالیت تجاری نیست، اما میتواند از مسیر ارزشآفرینی به درآمد برسد. سمنها باید چرخه مالی مستقل و شفاف ایجاد کنند و به جای وابستگی به دولت، از ظرفیتهایی مانند بازارچههای محلی، فروش محصولات بومی و صنایع دستی، آثار هنری و توانمندی زنان سرپرست خانوار برای ایجاد درآمد استفاده کنند.
ناظری افزود: مشکل اصلی این است که چرخههای تولید درآمد در بسیاری از سمنها شکل نمیگیرد و همین وابستگی مالی میتواند به تعطیلی آنها منجر شود.
وی با تأکید بر اینکه آسیبهای اجتماعی از حوزههایی است که دولت بهتنهایی نمیتواند آنها را حل کند، گفت: سمنها باید با کمک نیروهای متخصص و با شناخت جامعه محلی و بومی وارد این حوزه شوند.
وی با اشاره به تجربه محمد یونس در بنگلادش اظهار کرد: او به جای ایجاد بانک برای ثروتمندان، سازوکاری برای ارائه تسهیلات به فقرا ایجاد کرد تا آنها بتوانند فعالیت اقتصادی داشته باشند و متناسب با درآمد خود وام را بازپرداخت کنند. این نمونه نشان میدهد یک نهاد زمانی اثرگذار است که مسئله واقعی جامعه را بشناسد و برای حل آن راهکار متناسب ارائه دهد.
** شاخصهای ارزیابی عملکرد سمنها
این جامعهشناس، میزان مشارکت مردم را یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی سمنها دانست و گفت: باید بررسی شود که آیا سمن توانسته مشارکت مردم را در برنامههای اقتصادی و فرهنگی ایجاد کند یا خیر. سلامت مالی، توانایی شناسایی مسائل و ارائه راهحل، وجود انتخابات و تصمیمگیری دموکراتیک و میزان قدرت چانهزنی اعضا نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
ناظری تأکید کرد: مهمترین معیار، تأثیر سمن بر کاهش فقر و ارتقای کیفیت زندگی مردم است. اگر فعالیت یک سمن بتواند در تأمین نیازهای اساسی، بهداشت، سلامت روان و افزایش کیفیت زندگی مردم نتایج عینی ایجاد کند، میتوان اثرگذاری اجتماعی آن را مشاهده کرد.
