دهیار روستای آبرومند با اشاره به تغییر الگوی اشتغال در این روستا گفت: امروزه بخش عمده اهالی به مشاغل کارمندی روی آورده‌اند و از مجموع 600 خانوار روستا، تنها حدود 200 تا 250 خانوار در حوزه‌های کشاورزی، باغداری و دامداری فعال هستند.
روستا تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها و محل سکونت نیست، بلکه بخشی از هویت اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر منطقه است؛ هویتی که در شیوه زندگی، مشاغل بومی، روابط اجتماعی و پیوند مردم با زمین و محیط پیرامون شکل گرفته و تداوم آن به پویایی روستا کمک می‌کند.
از این رو، حفظ اصالت روستاها در کنار توسعه امکانات و بهبود کیفیت زندگی، ضرورتی است که نباید در مسیر تغییرات اجتماعی و اقتصادی به حاشیه برود.
در همین راستا، برای بررسی وضعیت روستای آبرومند از توابع شهرستان بهار استان همدان و نسبت میان توسعه روستا و حفظ کارکرد و هویت آن، با دهیار این روستا، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.
امیر جعفری با اشاره به جمعیت حدود 1800 نفری روستای آبرومند گفت: بخش قابل‌توجهی از ساکنان این روستا کارمند دولت هستند و بسیاری از آنان برای اشتغال، روزانه بین روستا و شهر همدان در رفت‌وآمد هستند.
وی با بیان اینکه فاصله روستای آبرومند تا شهر بهار حدود چهار تا پنج کیلومتر است و با خودرو تنها سه تا چهار دقیقه زمان می‌برد، افزود: با وجود این نزدیکی به شهر بهار، عمده کارمندانِ ساکن روستا، در همدان مشغول به‌کارند و روزانه بین محل سکونت و محل کار خود رفت‌وآمد می‌کنند.
دهیار روستای آبرومند ادامه داد: همدان حدود 17 کیلومتر با روستا فاصله دارد و اهالی روزانه این مسیر را طی می‌کنند؛ با این حال، شرایط اقتصادی و هزینه‌های بالای مسکن باعث شده است که محل سکونت خود را به همدان منتقل نکنند و همچنان در روستا بمانند.
جعفری در خصوص تعداد خانوارهای روستا اظهار کرد: روستای آبرومند حدود 600 خانوار دارد که از این تعداد، 200 تا 250 خانوار در حوزه کشاورزی، دامداری و باغداری فعالیت دارند و سایر خانوارها بیشتر به مشاغل کارمندی و حرفه‌های دیگر مشغول هستند.
وی درباره سطح تحصیلات اهالی نیز گفت: سطح تحصیلات اهالی عمدتاً در حد دیپلم و فوق‌دیپلم است، اما افرادی با مدرک فوق‌لیسانس نیز وجود دارند که به‌دلیل شرایط موجود، به فعالیت‌های کشاورزی یا دامداری روی آورده‌اند.
وی درباره محصولات کشاورزی روستا بیان کرد: آبرومند در زمینه باغداری، به‌ویژه تولید انگور و همچنین کشت سیر، فعال است و بخشی از اهالی در این حوزه‌ها مشغول به کارند.
دهیار آبرومند در ادامه با اشاره به وضعیت مهاجرت در روستا گفت: در آبرومند بیشتر شاهد «مهاجرت معکوس» هستیم و مهاجرت از شهر به روستا، بیش از مهاجرت روستاییان به شهر است. شرایط اقتصادی و ارزش زمین نیز موجب شده برخی افراد از همدان به آبرومند مهاجرت کنند؛ چراکه با وجود افزایش قیمت زمین در روستا، ارزش آن همچنان در مقایسه با همدان پایین‌تر است.
جعفری با بیان اینکه در سال‌های اخیر مهاجرت قابل‌توجهی از روستا به شهر نداشته‌ایم، عنوان کرد: افرادی که از شهر به روستا بازگشته‌اند، یا پیشینه خانوادگی در روستا داشته‌اند و یا کسانی بوده‌اند که پس از مدتی زندگی در شهر، دوباره به روستا بازگشته‌اند.
وی در پاسخ به اینکه آیا کشاورزی، باغداری و محصولاتی نظیر انگور و سیر توانسته فرصت شغلی پایداری برای جوانان ایجاد کند، گفت: فقدان صنایع تبدیلی و فرآوری یکی از محدودیت‌های اصلی ماست؛ با این حال، جوانان حاضر در روستا همچنان در بخش‌های دامداری و کشاورزی فعالیت دارند.
وی با بیان اینکه فعالیت‌های مذکور جزو مشاغل اصیل روستا هستند، افزود: با وجود اصالت این کارها، عدم صرفه اقتصادیِ کافی برای همه، باعث شده است بسیاری از اهالی به سمت مشاغل کارمندی روی آورند.
دهیار آبرومند با اشاره به ریسک‌هایی همچون سرمازدگی که می‌تواند محصول یک سال باغداری را از بین ببرد، تأکید کرد: به دلیل همین عدم امنیت درآمدی، افراد ترجیح می‌دهند در کنار فعالیت‌های کشاورزی و باغداری که اغلب به‌عنوان شغل دوم دنبال می‌شود، شغل ثابتی با درآمد مطمئن داشته باشند.
جعفری در خصوص وضعیت اشتغال زنان نیز گفت: بانوان روستا نیز دوشادوش مردان در عرصه‌های مختلف، به‌ویژه در بخش کارمندی، حضوری فعال دارند.
وی درخصوص وضعیت امکانات روستا خاطرنشان کرد: آبرومند از خدمات مورد نیاز برخوردار است و اهالی برای دسترسی به بسیاری از خدمات عمومی، نیازی به مراجعه به شهر ندارند.
وی افزود: در حوزه‌های بهداشت و درمان و همچنین آموزش، امکانات مناسبی ازجمله دبیرستان‌های پسرانه و دخترانه و خوابگاه در روستا فراهم است.
دهیار آبرومند با اشاره به وجود فضاهای ورزشی و تفریحی، به‌ویژه برای بانوان، تأکید کرد: بخش عمده نیازهای رفاهی اهالی در داخل روستا تأمین می‌شود.
جعفری درباره تأمین مایحتاج روزمره نیز گفت: برای خریدهای معمول، اهالی نیازی به خروج از روستا ندارند؛ با این حال، در صورت نیاز به خدمات تخصصی‌تر، شهر بهار یا همدان مقصد آن‌هاست.
وی با بیان اینکه به‌دلیل اشتغالِ بسیاری از کارمندانِ روستا در همدان، رفت‌وآمد به این شهر بیشتر است، افزود: این روند به 20 تا 30 سال پیش برمی‌گردد که نخستین گروه برای اشتغال در مجموعه‌هایی مانند شهرداری همدان وارد این شهر شدند و به‌مرور این رویه در میان دیگر اهالی نیز گسترش یافت.
** امکانات هست اما شغل روستایی در حاشیه است
روستای آبرومند در میان سلسله روستاهایی که درباره شرایط و مسائل آن‌ها صحبت می‌کنیم، تصویر متفاوتی از سایر روستاها ارائه می‌دهد. بسیاری از روستاها با مشکلات اولیه‌ای همچون کمبود امکانات و خدمات ضروری زندگی مواجه هستند و همین مسئله موجب می‌شود ساکنان برای تأمین نیازهای خود یا به شهر مهاجرت کنند یا برای انجام امور مختلف به شهر رفت‌وآمد داشته باشند.
اما روستای آبرومند با جمعیتی حدود یک‌هزار و 800 نفر، از خدمات بهداشت و درمان، آموزش‌وپرورش، امکانات ورزشی و ظرفیت‌های مربوط به اوقات فراغت برخوردار است و بسیاری از این خدمات در داخل روستا تأمین می‌شود. در نتیجه، ساکنان برای بخش قابل توجهی از نیازهای خود، از آموزش و امکانات خاص گرفته تا خدمات بهداشتی و درمانی، ضرورتی برای خروج از روستا ندارند. این موضوع یک نقطه قوت مهم برای آبرومند محسوب می‌شود؛ چراکه در بسیاری از روستاها، نبود امکانات و خدمات کافی یکی از عواملی است که به مهاجرت ساکنان منجر می‌شود.
با این حال، روستای آبرومند از این نظر شرایط متفاوتی دارد و حتی تجربه مهاجرت معکوس نیز در آن دیده شده است. برای مثال، افرادی که سال‌ها پیش از روستا خارج شده بودند، به دلایل مختلف ازجمله شرایط اقتصادی، دوباره به روستا بازگشته‌اند.
با وجود این، نکته قابل توجه درباره آبرومند آن است که این روستا بیش از پیش به محل سکونت افراد تبدیل شده و ظرفیت‌های اقتصادی و تولیدی آن به اندازه ظرفیت‌های خدماتی و سکونتی توسعه پیدا نکرده است. از حدود 600 خانوار ساکن روستا، بخش عمده اشتغال افراد به کارمندی وابسته است. این کارمندان نیز برای اشتغال روزانه خود به شهر رفت‌وآمد می‌کنند و حتی بخش قابل توجهی از آن‌ها برای کار به همدان می‌روند؛ بنابراین، در واقع محل زندگی آن‌ها روستا و محل اشتغالشان شهر است.
از مجموع حدود 600 خانوار روستا، تنها حدود 200 تا 250 خانوار همچنان در حوزه‌هایی مانند دامداری، باغداری و کشاورزی فعالیت دارند که آن هم عمدتاً به‌عنوان شغل دوم مورد توجه قرار می‌گیرد. شرایط اقتصادی موجب شده که بسیاری از افراد، مشاغل روستایی همچون کشاورزی و باغداری را دیگر شغلی مطمئن و دارای بازده اقتصادی کافی ندانند و احساس کنند باید به‌دنبال شغلی ثابت با درآمدی پایدار و قابل پیش‌بینی باشند؛ شغلی که تحت هر شرایطی بتوانند از طریق آن درآمد مشخصی داشته باشند.
طبیعی است که شرایط اقتصادی افراد را به سمت مشاغلی با درآمد ثابت، هرچند اندک، سوق دهد؛ اما در مورد روستاها باید به این مسئله نیز توجه داشت که تداوم این روند می‌تواند هویت و اصالت روستا و همچنین مشاغل اصیل آن را تحت تأثیر قرار دهد.
تجربه بررسی چند روستا به ما نشان می‌دهد که اقتصاد روستایی و مشاغل اصیل و متکی بر ظرفیت‌های بومی روستاها واقعاً در معرض خطر قرار دارند و باید برای حفظ و تقویت آن‌ها چاره‌ای اندیشیده شود. اقتصاد روستایی در حال ضعیف‌تر و کمرنگ‌تر شدن است و اگر خود روستاها نیز به اقتصاد روستایی توجه نکنند و فعالیت‌های اقتصادی و مشاغل اصیل روستایی را کنار بگذارند، شرایط به‌طور جدی تغییر خواهد کرد. این روند در نهایت می‌تواند به تغییر الگوی فرهنگی نیز منجر شود.
روستای آبرومند همچنان ظرفیت‌هایی همچون تولید انگور و سیر، باغداری، کشاورزی و دامداری دارد، اما نبود صنایع تبدیلی و فرآوری، محدود بودن صرفه اقتصادی بسیاری از فعالیت‌های کشاورزی و باغداری و همچنین دشواری‌های این مشاغل باعث شده که این حوزه‌ها برای بسیاری از جوانان دیگر یک مسیر شغلی مطمئن محسوب نشود.
علاوه بر سختی کار کشاورزی، ریسک بالای تولید و نبود تضمین درآمد نیز از عواملی است که موجب می‌شود بسیاری از افراد روستا به سمت فعالیت‌های کشاورزی نروند. در این حوزه ممکن است محصول بر اثر عوامل مختلف از بین برود، اتفاقات پیش‌بینی‌نشده‌ای رخ دهد یا واسطه‌گری‌ها بر درآمد تولیدکننده تأثیر بگذارد؛ بنابراین طبیعی است که افراد نیز تمایل داشته باشند به سمت مشاغل باثبات‌تر حرکت کنند.
با این حال، برای این شرایط باید چاره‌ای اندیشیده شود؛ چراکه مسئله دیگر فقط اشتغال و اقتصاد روستا نیست، بلکه آینده خود روستا مطرح است. بخشی از هویت روستا به زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها، دامداری، تولید محصولات بومی و فعالیت اقتصادی مردم همان روستا وابسته است؛ یعنی مردم باید بتوانند با اتکا به همین ظرفیت‌ها زندگی خود را در روستا شکل و ادامه دهند.
اگر این پیوند به‌تدریج از بین برود، ممکن است روستا از نظر کالبدی، خدماتی و امکانات زندگی توسعه پیدا کند، اما در مقابل، اصالت، هویت و کارکرد اقتصادی، تولیدی و فرهنگی خود را از دست بدهد.
به‌نظر می‌رسد روستای آبرومند با توجه به برخورداری از امکانات و شرایط مطلوب زندگی، باید به سمت تقویت اقتصاد روستایی و بومی خود حرکت کند. ایجاد صنایع فرآوری محصولات کشاورزی، حمایت از باغداران و دامداران و فراهم کردن زمینه اشتغال جوانان در داخل روستا می‌تواند ازجمله اقداماتی باشد که به حفظ ظرفیت‌های اقتصادی و تولیدی آبرومند کمک کند؛ به‌گونه‌ای که جوانان برای یافتن شغل ناچار نباشند روستا را ترک کرده و به شهر یا مناطق دیگر بروند.

صبا اسدی