سپهرغرب، گروه زیست بوم - طاهره ترابی مهوش :

از طرفی سال‌ها است در کنار این مراتع وسیع، با توجه به محدودیت رویشگاه‌های جنگلی طبیعی در اقلیم سرد و کوهستانی همدان، ایجاد کمربندهای سبز و جنگل‌های دست‌کاشت به‌عنوان یک راهبرد حیاتی در دستور کار قرار گرفته است؛ این جنگل‌های مصنوعی که حاصل تلاش چندساله برای تلطیف هوا و مهار گردوغبار هستند، اکنون در نقاطی استراتژیک همچون حاشیه سدها و ورودی‌های شهر خودنمایی می‌کنند. از پهنه‌های سبز سد اکباتان و حیدره گرفته تا حاشیه‌های جاده‌ای، این دست‌کاشت‌ها به ریه‌های مصنوعی همدان تبدیل شده‌اند که در هم‌افزایی با مراتع مرتفع الوند، ضامن پایداری اکولوژیک منطقه محسوب می‌شوند. صیانت از این میراث سبز، چه در قالب مراتع حساس الوندکوه و چه در قالب عرصه‌های جنگل‌کاری شده، امروز فراتر از یک وظیفه سازمانی، به ضرورتی برای بقای حیات در کوهپایه‌های مادستان بدل شده است.

بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع، بر آن شدیم تا درخصوص آخرین وضعیت منابع طبیعی شهرستان، گفت‌وگویی را با گودرز کیانی، مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری همدان ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان همدان با تشریح دقیق وضعیت عرصه‌های ملی تحت مدیریت این اداره، اظهار کرد: پهنه وسیعی از اراضی ملی به مساحت بالغ‌بر 119 هزار هکتار در حوزه استحفاظی شهرستان همدان قرار دارد.

گودرز کیانی با بیان اینکه مدیریت این حجم از اراضی نیازمند برنامه‌ریزی دقیق حقوقی و فنی است، تصریح کرد: در سال‌های اخیر به‌ویژه در بازه زمانی سال‌های 1403 و 1404، اقدامات بسیار گسترده و اثرگذاری در راستای اجرای ماده 54 قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام سلامت اداری در این حوزه صورت گرفته است.

وی خاطرنشان کرد: یکی از چالش‌های همیشگی در این منطقه، تداخلات ارضی بین مستثنیات مردمی و اراضی ملی بود که خوشبختانه با تمرکز بر تثبیت مالکیت دولت و رفع این تداخلات، بخش بزرگی از اعتراضات اشخاص حقیقی و بهره‌برداران در مناطق کوهستانی و اراضی ملی کاهش یافته و امنیت روانی و حقوقی برای مجاوران این عرصه‌ها فراهم شده است.

کیانی در ادامه با اشاره به جایگاه رفیع استان و شهرستان همدان در اجرای سیاست‌های کلان زیست‌محیطی کشور، به تبیین جزئیات طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت پرداخت و عنوان کرد: استان همدان در این زمینه خوش درخشیده و موفق به کسب رتبه نخست کشوری در برگزاری پویش‌های درخت‌کاری مناسبتی شده است.

وی با بیان اینکه شهرستان همدان به‌عنوان مرکز و پیشانی استان همواره در اولویت اجرای این طرح‌ها قرار دارد، افزود: سهمیه ابلاغی برای استان همدان در طول برنامه چهارساله این طرح ملی، بالغ‌بر سه میلیون اصله درخت است.

مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان همدان با اشاره به زیرساخت‌های تولید نهال در منطقه، عنوان کرد: هرچند در خودِ شهر همدان نهالستان دولتی مستقر نیست، اما با برنامه‌ریزی‌های صورت‌گرفته و جلب مشارکت فعال بخش خصوصی و همچنین بهره‌گیری از ظرفیت‌های استانی همچون نهالستان قدس ملایر، تمامی تعهدات مربوط به تأمین و موجودی نهال مورد نیاز برای تحقق این سهمیه، انجام شده و هیچ‌گونه کمبودی در این زمینه وجود ندارد.

این مقام مسئول در بخش دیگری از گزارش خود به موضوع حفاظت و صیانت از عرصه‌ها پرداخت و تصریح کرد: با اصلاح و به‌روزرسانی نقشه‌ها، دقت در پایش اراضی به‌شدت افزایش یافته است.

وی با بیان اینکه این دقت فنی منجر به کاهش معنادار تعداد پرونده‌های قضائی و تعارضات ارضی شده است، خاطرنشان کرد: هم‌اکنون با تقویت کادر نیروی انسانی و اضافه شدن دو تا سه نیروی جدید در قالب طرح‌های حفاظتی، توان عملیاتی اداره برای حراست از 119 هزار هکتار اراضی ملی شهرستان، دوچندان خواهد شد.

کیانی با تبیین نوع پوشش گیاهی منطقه، به فقدان جنگل‌های طبیعی در همدان اشاره و ابراز کرد: پوشش عمده این شهرستان را مراتع تشکیل می‌دهند، اما در دل این مراتع، لکه‌های ارزشمندی از جنگل‌های دست‌کاشت ایجاد شده است.

وی با ارائه آمار دقیق این سطوح، گفت: پارک جنگلی سد اکباتان با مساحت 234 هکتار و پارک جنگلی حیدره با مساحت 101 هکتار، از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های دست‌کاشت ما هستند.

این مقام مسئول در حوزه منابع طبیعی ادامه داد: علاوه‌بر این، 15 هکتار جنگل‌کاری خطی در حاشیه جاده تهران (محدوده جورقان تا پلیس‌ راه) و 20 هکتار جنگل‌کاری در حاشیه سد خاکی آبشینه ایجاد شده است که مجموعاً نقش بسزایی در تلطیف هوای منطقه‌ ایفا می‌کنند.

وی با اشاره به شیوه مدیریت این پارک‌های جنگلی، افزود: مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از 335 هکتار از این اراضی (شامل سد اکباتان و حیدره) در قالب ماده سه قانون حفاظت و بهره‌برداری و طی قراردادهای مدیریت و صیانت 30 ساله، به شهرداری همدان واگذار شده است تا به نحو مطلوب‌تری در خدمت رفاه شهروندان باشد.

کیانی در ادامه این گفت‌وگو به یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های حال حاضر اداره منابع طبیعی شهرستان همدان، یعنی مدیریت ورود عشایر اشاره و با تبیین دقیق تقویم کوچ، ابراز کرد: براساس ضوابط قانونی و پروانه‌های چرای صادرشده، عشایر تنها از تاریخ 15 اردیبهشت‌ماه مجاز به ورود به سامانه‌های مرتعی شهرستان همدان هستند؛ این تاریخ با استناد به توان اکولوژیک مراتع تعیین شده تا از تخریب پوشش گیاهی جلوگیری شود.

مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان همدان در این خصوص از بروز یک بحران مدیریتی در سال جاری خبر داد و گفت: متأسفانه امسال با وضعیتی استثنایی مواجه شدیم؛ شرایط اقلیمی و وضعیت مراتع در استان‌های قشلاقی، به‌ویژه استان خوزستان، باعث شد تا عشایر بسیار زودتر از موعد مقرر حرکت خود را آغاز کنند که این کوچ زودهنگام، فشار مضاعفی را به گلوگاه‌های ورودی استان همدان وارد کرده است.

کیانی از شهرهایی نظیر اسدآباد، ملایر و نهاوند به‌عنوان مبادی و گلوگاه‌های اصلی ورود عشایر به استان یاد کرد و افزود: سرریز این جمعیت دامی و عشایری اکنون وارد حریم شهرستان همدان شده است.

* تغییر سبک زندگی عشایر و چالش زمان طلایی

وی با اشاره به تغییرات ساختاری در شیوه کوچ عشایر، تصریح کرد: مسئله این است که امروزه دیگر با کوچ سنتی و پیاده روبه‌رو نیستیم، زیرا عشایر اکنون از خودرو و امکانات مدرن برای جابه‌جایی استفاده می‌کنند و همین موضوع تناقض عجیبی را ایجاد کرده است؛ به‌طوری که عشایر در کنار مزارع و باغات و حتی سکونتگاه‌های شهری اقدام به سکونت و چرای دام خود می‌کنند و ما مجبور به برخورد و‌ حتی تشکیل پرونده انتظامی و قضائی می‌شویم؛ برای مثال در شهرستان همدان حتی شاهد استقرار عشایر در شهرک فرهنگیان نیز بودیم!

مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان همدان در تشریح تدابیر حفاظتی برای مقابله با حریق در فصل گرما نیز به برگزاری جلسات مستمر در کمیته بحران فرمانداری همدان اشاره کرد و گفت: تمامی دستگاه‌های اجرایی ذی‌نفع براساس مصوبات این کمیته موظف به همکاری همه‌جانبه با منابع طبیعی در هنگام بروز آتش‌سوزی هستند.

وی با بیان اینکه آموزش و ترویج اولویت اصلی ما پیش از خشک شدن کامل پوشش گیاهی است، عنوان کرد: کلاس‌های آموزشی برای بهره‌برداران برگزار شده و اطلاع‌رسانی گسترده‌ای نیز در فضای مجازی انجام می‌گیرد.

کیانی در برشمردن مناطق بحرانی شهرستان در زمینه حریق روستاهای حیدره، دیوین، دره‌مرادبیگ، سیلوار، یلفان و تفریجان را به‌عنوان نقاط حساس معرفی کرد و یادآور شد: به‌دلیل ماهیت گردشگری و هم‌جواری اراضی ملی با باغات در این مناطق، عوامل انسانی خواسته یا ناخواسته (مانند آتش زدن علف‌های هرز توسط باغداران) اصلی‌ترین عامل تهدیدکننده اراضی ملی و مراتع هستند که این مهم نیازمند هوشیاری بیش‌ازپیش شهروندان و همیاران طبیعت است.

وی تأکید کرد: با تکیه بر 119 هزار هکتار اراضی ثبت‌شده و مدیریت سه میلیون درخت در افق طرح چهارساله، تمام توان اداره بر صیانت از این سرمایه‌های ملی معطوف شده است.

کیانی با اشاره به اهمیت همکاری بین‌ دستگاهی، تصریح کرد: تعامل با شهرداری در مدیریت 335 هکتار پارک جنگلی و همکاری با فرمانداری در قالب کمیته بحران، نقشه راه ما برای عبور از بحران‌های فصلی است.

وی با تأکید بر اینکه عمده آتش‌سوزی‌ها در روز‌های تعطیلی و مناسبت‌ها اتفاق افتاده و درعین‌حال در مناطق گردشگرپذیر هستند و‌ همین امر ما را در خدمات‌رسانی به‌موقع دچار مشکل می‌کند زیرا در اغلب موارد مسیر با ترافیک مواجه است، گفت: برای جبران کُندی حرکت نیروهای دولتی در ترافیک و دوری مسیر، اقدام به تشکیل گروه‌های همیار طبیعت کرده‌ایم.

کیانی ادامه داد: افراد حاضردر این گروه‌ها از افراد بومی و ساکن در همان مناطق انتخاب شده‌اند تا به محض وقوع کوچک‌ترین حریق یا تخلف، پیش از رسیدن نیروهای امدادی، در محل حاضر شده و اقدامات اولیه را با سرعت بالا انجام دهند.

وی با تأکید بر اینکه بررسی‌های ما نشان می‌دهد که صددرصد حریق‌ها منشأ انسانی دارند، اذعان کرد: برای مثال برخی باغداران برای دور کردن دام از حاشیه باغات خود، اقدام به آتش زدن علف‌های هرز می‌کنند، اما با یک وزش باد ناگهانی، این آتش به مراتع ملی سرایت کرده و فاجعه می‌آفریند.

این مقام مسئول با اشاره به برنامه‌های پیشگیرانه اداره منابع طبیعی شهرستان همدان برای مقابله با حریق در عرصه‌های ملی، اظهار کرد: در کنار تشکیل گروه‌های همیار بومی و برگزاری جلسات ستاد بحران، یکی از اقدامات مهم و مؤثر، ایجاد خانه حریق در نقاط هدف و مناطق حساس شهرستان بوده است.

کیانی با بیان اینکه این خانه‌های حریق با هدف استقرار تجهیزات اولیه، آمادگی بیشتر نیروهای محلی و تسریع در اطفای اولیه آتش‌سوزی‌ها راه‌اندازی شده‌اند، افزود: استقرار این ظرفیت‌ها در مناطق بحرانی، به‌ویژه در نواحی مستعد حریق، می‌تواند زمان طلایی مقابله با آتش را به حداقل برساند و از گسترش خسارت به مراتع و اراضی ملی جلوگیری کند.

وی خاطرنشان کرد: در کنار این اقدام، آموزش‌های ترویجی، اطلاع‌رسانی عمومی و هماهنگی مستمر با دستگاه‌های اجرایی نیز در دستور کار قرار دارد تا درصورت بروز حریق، عملیات مهار با سرعت و دقت بیشتری انجام شود؛ علاوه‌بر این، از طریق کمیته بحران فرمانداری و کلاس‌های آموزشی، تمامی تلاش‌ها برای مدیریت این وضعیت پیچیده درحال انجام است تا خسارات ناشی از کوچ زودهنگام و حریق‌های انسانی، به حداقل برسد.

طاهره ترابی مهوش