عضو هیئتعلمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی از مباحث تفسیری رهبر شهید انقلاب بهعنوان مباحثی یاد کرد که بیشتر به مسائل انسان معاصر در فضای قرآن پرداخته است.
حجتالاسلام علیرضا قائمینیا گفت: مجموعه آثار قرآنی رهبر شهید با شرایط اجتماعی و مقتضیات زمان گره خورده است. رهبر انقلاب در طرح مطالب قرآنی غالبا به مباحث عینی و ملموس میپرداختند و از مباحث نظری صرف خودداری میکردند.
وی افزود: مفسران قرآن در طول تاریخ، بیشتر به مسائل نظری و انتزاعی پرداختهاند که نزاعهای نظری معمولا نتیجهای نداشته و دردی از جامعه را دوا نمیکند. لذا رهبر شهید ما همواره در تفسیر قرآن از نزاعهای فلسفی و کلامی دوری میکردند. امام فخر رازی در تفسیر کبیر، حدود صد صفحه را به نزاعهای کلامی اختصاص داده ولی هیچ نتیجهای حاصل نمیشود درحالی که مباحث رهبری پیرامون مسائلی است که مربوط به جامعه و مسائل روز است.
این استاد حوزه و دانشگاه اضافه کرد: بسیاری از مباحثی که رهبر شهید در تفسیر خود بیان کردهاند، با زندگی روزمره و مشکلات اجتماعی گره خورده و به معضلات روز مربوط میشود و گویی یک نوع حرکت از مباحث و مسائل روزمره به سمت قرآن و اسنتطاق قرآن است. ممکن است ما مسائل یک آیه را حل کنیم تا تفسیر کنیم و سپس حرکتی از لایه تفسیری به سمت مسائل زندگی انجام دهیم که در نهایت ممکن است موفق هم نباشیم ولی در این مباحث میبینیم که حرکت از سمت مسائل و معضلات اجتماعی مسلمانان و بشر به سمت قرآن است.
قائمینیا ادامه داد: در واقع مباحث تفسیری رهبر انقلاب قضایا و مسائل انسان معاصر در فضای قرآن است. مثلا وقتی رهبر شهید در تفسیر سوره جمعه به آیات ششم و هفتم میپردازند، به مسئله بنی اسرائیل بهعنوان یک مساله روز میپردازند و این مسئله را مطرح میکنند که چگونه انحطاط ملتها شکل میگیرد و به نوعی بنی اسرائیل را آسیبشناسی میکنند که چگونه مسیر انحطاط را دنبال کردند. بنابر این مباحث تفسیری ایشان از جنبه فلسفی به یک معنا یک رویکرد پدیدارشناختی به قرآن است. چون مسائل فلسفی و اختلافی را کنار میگذارد و به ارتباط این مسائل با مباحث روز و مشکلات انسان معاصر میپردازد.
*تفسیر قرآن رهبر انقلاب با عقلانیت قرآن گره خورده است
وی گفت: تفسیر قرآن رهبر انقلاب به یک معنا با عقلانیت قرآن گره خورده و هنگامی که با مطالب تفسیری ایشان مواجه میشویم، احساس میکنیم که قرآن در متن سیاست و فرهنگ است. چون جنبههای فرهنگی و سیاسی قرآن در تفسیر آیات بسیار برجسته میشود.
نویسنده کتاب استعارهها و فضاهای مفهومی قرآن افزود: این نکته نیز مهم است که در طول تاریخ کمتر متفکری داریم که به این لایههای قرآن پرداخته باشد. مثلاً یکی از مباحث تفسیری ایشان که خیلی جلب توجه میکند، تفسیر سوره مجادله است که در آغاز تفسیر و آیات ابتدایی سوره به مسئله مبارزه اسلام با سنتهای غلط جاهلی پرداخته و آن را برجسته میکنند. ایشان در تفسیر این آیات بهدنبال لایههای سیاسی اجتماعی و فرهنگی قرآن است و بر وظیفه حضور و نظارت رهبر جامعه بر همه حوادث اجتماعی و تاریخی تأکید میکنند.
قائمینیا افزود: رهبر انقلاب با توجه به شرایط تاریخی، مروری بر جنگهای شناختی دوران پیامبران دارد که قرآن به آن اشاره میکند. البته شاید اصطلاح جنگهای شناختی در آن دورهای که رهبر انقلاب مشغول تفسیر بودند، مطرح نبوده ولی روحیه ایشان پرداختن به نزاعها و جنگهایی است که ریشههای ذهنی دارد و در واقع کفار و منافقان را در مقابل پیامبران قرار میدهند.
وی اضافه کرد: همین مسئله در سلسله مباحث امامت ایشان نیز وجود دارد که درباره انسان 250 ساله یا تاریخ امامت مطرح میشود و همین روحیه که در تفسیر قرآن است، در آنجا نیز وجود دارد. مثلاً در تفسیر سوره مجادله وقتی مسئله اطاعت از پیامبر، امام و ولی فقیه را مطرح میکنند، به بخشی از جنگهای روانی و شناختی مخالفان میپردازند که چگونه در مقابل آیاتی که حجت و دلیل قاطع دارد و از سوی پیامبران و خدا بوده، میایستادند و آن را به چالش میکشیدند که تعبیر «یحادّون» آمده است. در واقع جزو کسانی بودند که محاجه میکردند و حجت قاطعی مقابل اینها نداشتند.
نویسنده کتاب الهیات سایبر گفت: مباحث تفسیری رهبر انقلاب بهنوعی در جایگاه اصلی قرآن معنا شده است. البته نمیخواهم اهمیت مباحث نظری و انتزاعی یا مباحث عرفانی را که در طول تاریخ پیرامون آیات قرآن مطرح شده، نفی کنم که هرکدام لایههای خاص خود را دارد ولی قرآن قبل از هر چیز کتاب زندگی، فرهنگ، اجتماع و سیاست است. قرآن آمد تا جامعه بشری و تمدن و فرهنگ بشر را تغییر دهد و این نکاتی است که در کارهای تفسیری رهبر انقلاب میبینیم.
قائمینیا در پاسخ به این پرسش که تا چه اندازه تفاسیر رهبر شهید انقلاب مورد توجه اندیشمندان بوده، گفت: مدت زیادی از انتشار مجموعه مباحث قرآنی رهبر انقلاب نمیگذرد و کمتر به آن پرداخته شده و همانگونه که گفته میشود «حجاب معاصرت مشکلآفرین است»، هنوز اهمیت این بحثها مورد توجه قرار نگرفته ولی آن موقعیت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی رهبر شهید انقلاب یک موقعیت منحصر بهفردی بوده و نگاههای جدید بسیاری درباره آیات در این مجموعه تفسیری وجود دارد که شاید بهتدریج مورد توجه بیشتر قرار گیرد.
