سپهرغرب، گروه اقتصادی- طاهره ترابی مهوش: نماینده ایل یارمطاقلو در شورای عشایر همدان با بیان اینکه عشایر همدان با تولید 25 تا 30 درصد گوشت استان، نقش حیاتی در امنیت غذایی ایفا می‌کنند گفت: این جامعه مولد با حدود 480 تا 500 هزار رأس دام که نیمی از آن متعلق به ایل یارمطاقلو است، با چالش جدی افزایش قیمت نهاده‌ها، به‌ویژه جو که از 15 هزار به بیش از 50 هزار تومان رسیده، دست و پنجه نرم می‌کنند. کمبود مرتع و نبود فضای کافی برای دام‌های جدید نیز از دیگر مشکلات پیش روی این قشر زحمتکش است.

اما این حجم عظیم تولید، با چالش‌های جدی در حوزه منابع طبیعی روبروست. بر اساس داده‌های اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری، کل مساحت مراتع استان 665 هزار هکتار است که باید پاسخگوی نیاز 190 هزار واحد دامی و 64 هزار بهره‌بردار (اعم از روستایی و عشایری) باشد؛ در حالی که تنها 70 هزار هکتار از این اراضی در ردیف مراتع درجه‌یک قرار دارند. به گفته اسفندیار خزائی، مدیرکل منابع طبیعی همدان، عشایر متعلق به طوایف بزرگ یارمطاقلو، جمور، ترکاشوند و حسنوند که فصول سرد را در قشلاقات خوزستان، ایلام و مناطق میان‌بند لرستان، کرمانشاه و گیلان‌غرب سپری کرده‌اند، طبق تقویم کوچ از نیمه اردیبهشت‌ماه وارد مراتع همدان می‌شوند.

این تقویم در شرایطی ورق می‌خورد که فشار 1.8 برابری دام بر ظرفیت مراتع، در کنار بحران قیمت آزاد نهاده‌های دامی، کمبود تجهیزات روشنایی خورشیدی و نارسایی‌های خدمات بهداشتی و آموزشی، استمرار این شیوه تولید را با تردید جدی مواجه کرده است. در این میان، سؤالی اساسی ذهن فعالان این حوزه را به خود مشغول کرده است؛ چگونه می‌توان اشتغال و تولید این سه هزار و 900 خانوار را حفظ کرد در حالی که ظرفیت مراتع به اشباع رسیده؟

برای پاسخ به این پرسش و بررسی راهکار نوین به سراغ جلال نیازی؛ نماینده ایل «یارمطاقلو» و حسن رحمتی ترکاشوند؛ عضو شورای عشایری از ایل ترکاشوند رفتیم، مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

نماینده ایل یارمطاقلو در شورای عشایر همدان گفت: این ایل حدود هزار و 500 تا هزار و 600 خانوار دارد و جمعیت آن بین 6 تا 7 هزار نفر است. محل ییلاق ما کوه‌های الوند، مسیر ملایر و بخشی از جاده کرمانشاه است. قشلاق هم در شهرستان پلدخترِ لرستان، شوشِ خوزستان و دهلران، منطقه دشت‌عباس در استان ایلام قرار دارد.

جلال نیازی درباره وضعیت کوچ و اسکان عشایر این ایل گفت: از بین جمعیت ایل، حدود 700 تا 800 خانوار کاملاً کوچ‌رو هستند. بقیه هم ساکن کامل محسوب نمی‌شوند، چون بسیاری از آن‌ها در ییلاق پروانه و مرتع دارند. در فصل قشلاق، به‌دلیل تحصیل بچه‌ها و سختی زندگی، دام‌هایشان را یا به بستگان می‌سپارند یا می‌فروشند و دوباره تابستان دام می‌خرند.

وی توضیح داد: هنوز بخش زیادی از عشایر همدان در تولید فعال هستند و کاملاً ساکن نشده‌اند و همچنان تعداد زیادی از آن‌ها کوچ‌رو به‌شمار می‌روند. در زمینه تولیدات دامی، عشایر همدان حدود 25 تا 30 درصد گوشت مورد نیاز استان را تأمین می‌کنند و از این نظر نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی دارند.

وی با تأکید بر اینکه عشایر استان همدان حدود 480 تا 500 هزار رأس دام دارند که تقریباً نیمی از این دام‌ها در اختیار خانوارهای عشایری ایل یارمطاقلو است عنوان کرد: مهم‌ترین مشکل عشایر در حوزه دامداری، افزایش شدید قیمت نهاده‌هاست، به گونه‌ای که بعد از آزادسازی نهاده‌ها، زمستان گذشته عشایر کشور با چالش جدی مواجه شدند، چون قیمت جو از 15 هزار تومان به بیش از 50 هزار تومان رسید و این موضوع دامدار عشایری را با مشکل مواجه کرد.

نماینده ایل یارمطاقلو در شورای عشایر همدان ادامه داد: باید یک همسان‌سازی و معادل‌سازی بین قیمت دام و نهاده‌ها انجام شود تا عشایر با این‌همه زحمت و رفت‌وآمد، متضرر نشوند.

نیازی با اشاره به اینکه در گذشته یارانه‌ای در حوزه نهاده‌ها به عشایر پرداخت می‌شد، خاطرنشان کرد: قبلاً سهمیه و یارانه‌ای وجود داشت، اما از تیرماه به بعد نهاده‌ها آزاد شد و دیگر یارانه‌ای در کار نیست.

وی در ادامه با اشاره به خسارات سیل اخیر گفت: این سیل اخیر هم خسارت زیادی به عشایر وارد کرد، به‌خصوص عشایر ما در شهرستان پلدختر، شهرستان شوش و شهرستان دهلران که در زمان کوچ و قشلاق بودند، آسیب زیادی دیدند؛ بنابراین در گام نخست سال جاری در حال بررسی هستیم که چند خانوار آسیب دیده‌اند و چند رأس دام تلف شده است.

این عضوی شورای عشایری همدان با اشاره به موضوع پروانه چرا نیز عنوان کرد: بخشی از عشایر ما در ییلاق و قشلاق پروانه چرا دارند، اما تعدادی هم متأسفانه ندارند و از سوی منابع طبیعی و برخی ارگان‌ها غیرمجاز تلقی می‌شوند به طوری که اگر کسی پروانه نداشته باشد و منابع طبیعی او را به دادگاه معرفی کند، جریمه‌های سنگین و حتی در برخی مواقع زندان هم برایش صادر می‌شود.

نیازی در ادامه با اشاره به راهکار پیشنهادی برای حل این مشکل، تصریح کرد: چندین‌بار درخواست داده‌ایم که مجتمع‌های دامپروری در شهرستان‌هایی که عشایر بیشتری دارند؛ مثل همدان، تویسرکان و نهاوند ایجاد شود. خوشبختانه سازمان منابع طبیعی و جهاد کشاورزی در این مناطق زمین فراوان دارند و اگر زمین در اختیار عشایر قرار بگیرد، هم تولید انجام می‌شود، هم اشتغال‌زایی شکل می‌گیرد و هم درگیری‌ها با روستایی‌ها و ادارات کمتر می‌شود.

او با اشاره به نمونه‌های موفق در استان گفت: کانون‌های خودجوشی مانند قشلاق گمار در شهرستان بهار و قرق بهار و چند نقطه دیگر نشان داده‌اند که اگر دولت از این مدل‌ها حمایت کند، روند کار بسیار بهتر پیش می‌رود و مشکلات هم کمتر خواهد شد.

وی در ادامه درباره وضعیت تأمین آب گفت: در زمستان و تابستان برای آبرسانی به عشایر از چند دستگاه خودرو استفاده می‌کنیم، اما خودروها کم است و مجبور می‌شویم چند خودرو هم اجاره کنیم. خودروهای آبرسانی از سوی اداره عشایری مأمور به خدمت هستند اما به‌دلیل کمبودی که هست قول داده‌اند که تا تابستان امسال تعداد آن‌ها به 6 دستگاه برسد، اگر این اتفاق بیفتد، مشکل ما تا حد زیادی حل می‌شود.

این عضوی شورای عشایری همدان با اشاره به درخواست عشایر برای تأمین چاه‌های آب گفت: ما چندین‌بار در جلسات درخواست کرده‌ایم که مثل روستایی‌ها و شهری‌ها، در چند نقطه استان مثل نهاوند، تویسرکان، اسدآباد، همدان و بهار، چاه‌های آب در اختیار عشایر قرار بگیرد؛ البته منظور ما این است که بهره‌برداری آن به نام خود عشایر باشد یا اداره امور عشایر آن را مدیریت کند تا مشکلی پیش نیاید.

نیازی در بخش دیگری از سخنانش به وضعیت برق اشاره کرد و گفت: در حوزه برق، پنل‌های خورشیدی برای عشایر در نظر گرفته شده، اما تا کنون از حدود چهار هزار خانوار عشایری استان، فقط حدود 900 خانوار پنل خورشیدی دریافت کرده‌اند.

وی ادامه داد: قرار بود اداره برق هر سال 500 پنل در اختیار ما بگذارد، اما طی این مدت تنها حدود 900 پنل به عشایر داده شده و هنوز بخش زیادی از عشایر بدون پنل مانده‌اند.

وی با بیان اینکه این وضعیت برای بسیاری از خانوارها مشکل‌ساز شده، تصریح کرد: بدان معنا که بسیاری از عشایر ما هنوز برق ندارند و باید به‌صورت آزاد پنل تهیه کنند، در حالی که بیشتر آن‌ها توان مالی چنین کاری را ندارند.

این عضو شورای عشایر همدان در ادامه به وضعیت بهداشت اشاره کرد و گفت: در بخش بهداشت، وضعیت بسیار ضعیف است و ما برخلاف استان‌های همسایه که با عشایرشان رفت‌وآمد داریم و می‌بینیم وضعیت خوبی دارند، در همدان بهداشت سیار نداریم. اگر هم گاهی طرحی باشد، به‌صورت گذری و مقطعی است و در عمل خدمات منظم و مستمر نداریم.

نیازی همچنین در حوزه آموزش اظهار کرد: وضعیت آموزش نسبت به سال‌های قبل بهتر شده، اما باز هم کافی نیست چراکه فرزندان عشایر استعدادهای زیادی دارند، بنابراین برای جبران کمبود در این بخش ما معلم بیشتری می‌خواهیم و مقاطع تحصیلی بالاتری هم لازم است، چون حیف است بچه‌های عشایر فقط تا ششم ابتدایی بخوانند و بعد مجبور به ترک تحصیل شوند.

وی با تأکید بر ضرورت حمایت بیشتر از عشایر گفت: توقع ما از دولت و مسئولان این است که بیشتر به عشایر توجه کنند، چون گوشت و پروتئین از مؤلفه‌های اصلی کشور است و عشایر از مهم‌ترین تولیدکنندگان این حوزه هستند.

وی افزود: باید تسهیلات اشتغال‌زایی کم‌بهره بیشتر در اختیار عشایر قرار بگیرد، علوفه به شکل مناسب تأمین شود و از قشر زحمتکش و تولیدکننده عشایر حمایت واقعی صورت گیرد تا مجبور نشوند دام‌های خود را حراج کنند و به حاشیه شهرها بروند.

این عضو شورای عشایر همدان تصریح کرد: عشایر با کمترین امکانات، یعنی یک چادر، چند پتو، یک تانکر و یک کپسول گاز، در حال تولید برای این مملکت هستند و دولت باید آن‌ها را تشویق و حمایت کند تا این روند حفظ شود.

در ادامه دیگر عضو شورای عشایری از ایل ترکاشوند نیز در تشریح آخرین وضعیت این ایل گفت: جمعیت ایل ترکاشوند در حال حاضر حدود 12 تا 13 هزار خانوار، معادل بیش از 35 هزار نفر برآورد می‌شود.

حسن رحمتی ترکاشوند تأکید کرد: از این جمعیت بزرگ، تنها حدود یک هزار خانوار همچنان به سنت اصیل عشایری و زندگی کوچ‌رو پایبند مانده‌اند و مقتضیات زمانه و فشارهای اقتصادی باعث شده سال‌به‌سال از تعداد عشایر واقعی کاسته شود.

وی درباره موقعیت فعلی طوایف ایل شامل طوایف سلیمانی، رحمتی، ملک‌جانی و غیره گفت: در حال حاضر عشایر ما در مناطقی از خوزستان، کرمانشاه، ایلام و لرستان مستقر هستند.

وی با تأکید بر اینکه در تقویم کوچ، زمان ورود اصلی به مراتع استان همدان 15 اردیبهشت‌ماه تعیین شده اظهار کرد: اکنون 50 درصد ایل همچنان در خوزستان حضور دارند حال آنکه باید بدانیم بسیاری از عشایر برای تأمین تعلیف دام‌های خود مجبور به اجاره اراضی کشاورزی (پس‌چرا) از کشاورزان محلی شده‌اند.

این عضو شورای عشایر همدان ضمن ابراز رضایت از وضعیت بارندگی‌های سال جاری و بهبود نسبی مراتع، از نارسایی در خدمات دولتی به‌شدت انتقاد کرد و افزود: حمایت‌های دولتی در بخش نهاده‌های دامی عملاً متوقف شده به‌طوری که از زمان حذف ارز ترجیحی، ما دیگر علوفه دولتی به چشم ندیده‌ایم و شرکت‌های تعاونی علوفه را به قیمت آزاد عرضه می‌کنند که فشار مضاعفی بر معیشت دامداران وارد کرده است.

رحمتی ترکاشوند با بیان اینکه در حوزه خدمات رفاهی و انرژی نیز، وضعیت مناسب نیست خاطرنشان کرد: توزیع پنل‌های خورشیدی حتی به 30 درصد نیاز عشایر هم پاسخ نداده که این یعنی بسیاری از خانواده‌ها همچنان از باتری‌های خودرو برای روشنایی حداقلی استفاده می‌کنند که عمر کوتاهی دارند.

وی با بیان اینکه مجموع رسیدگی‌های بهداشتی، آموزشی و خدماتی به عشایر در استان همدان نسبت به کرمانشاه در سطح پایین‌تری قرار دارد و انتظار می‌رود مسئولان پیش از ورود کامل ایل به این استان در نیمه اردیبهشت، تدابیر جدی‌تری اتخاذ کنند عنوان کرد: در بحث مجوزهای چرا نیز یقیناً سازمان منابع طبیعی مرتع جدیدی ندارد که نسبت به ارائه مجوز جدید اقدام کند بنابراین اینکه عشایر نسبت به این موضوع اعتراض دارند‌ گرچه به‌جاست اما باید چاره و ایده جدیدی برای آن اندیشید.

وی ایده ایجاد مجتمع‌های دامپروری را مطرح کرد و افزود: متأسفانه باوجود مطرح کردن این موضوع در جلسات مختلف هنوز نتیجه مطلوبی برای آن حاصل نشده است.

وی با تأکید بر اینکه ورود دام مازاد نتیجه‌ای جز فرسایش خاک و افزایش وقوع سیل را به‌دنبال نخواهند داشت عنوان کرد: مسئله این است که مرتع جدیدی وجود ندارد که منابع طبیعی بخواهد آن را در طرح‌های مرتع داری بگنجاند؛ بنابراین بازهم تأکید می‌کنم برای جلوگیری از یکجانشین شدن عشایر و بیکاری آن‌ها می‌بایست مجتمع‌های پرواربندی در چند نقطه از استان استقرار یابد تا خانواده‌های جوان عشایر بتوانند با فراهم شدن امکانات لازم، به دامداری ادامه دهند.

مع‌الوصف با واکاوی سخنان نمایندگان ایلات یارمطاقلو و ترکاشوند و تطبیق آن با آمارهای رسمی، چند نکته کلیدی به‌عنوان نقشه راه نجات عشایر همدان استخراج می‌شود؛ نخست شکاف عمیق میان حمایت دولتی و واقعیت بازار زیرا عشایر همدان درحالی که با تولید 6 هزار تن گوشت، 30 درصد نیاز پروتئینی استان را تأمین می‌کنند، حذف ارز ترجیحی و آزادسازی قیمت نهاده‌ها حاشیه سود تولیدکننده را به حداقل رسانده است. این شکاف زمانی خطرناک می‌شود که خدمات رفاهی اولیه مانند پنل‌های خورشید و آبرسانی سیار نیز به‌دلیل کمبود بودجه یا خودرو، با اختلال مواجه می‌شود. در واقع، عشایر در حال حاضر هزینه‌ تولید را به قیمت آزادپرداخت می‌کنند اما خدمات را به‌صورت قطره‌چکانی دریافت می‌کنند. از طرفی دومین مسئله بن‌بستِ مراتع و بحران نسل جوان در مبحث مجوز چرا است زیرا آمار منابع طبیعی صراحتاً می‌گوید؛ مرتع جدیدی وجود ندارد. از سوی دیگر، جمعیت عشایر در حال رشد است این درحالی است که فرزندان جوان عشایر که طبق سنت پدران خود تمایل به دامداری دارند، با سدی به نام نبود پروانه چرا و تخریب مراتع روبه‌رو هستند که این بن‌بست فیزیکی، دو پیامد تلخ دارد؛ فشار مضاعف بر خاک و وقوع سیلاب‌های ویرانگر و یا مهاجرت به حاشیه شهرها و تبدیل شدنِ یک تولیدکننده ماهر به یک مصرف‌کننده حاشیه‌نشین.

بنابراین ایده‌ای که در سخنان نمایندگان هر دو ایل به چشم می‌خورد یعنی ایجاد مجتمع‌های دامپروری در شهرستان‌هایی مثل نهاوند، اسدآباد و تویسرکان تنها یک پیشنهاد رفاهی نیست؛ بلکه یک راهبرد هوشمندانه برای حفظ امنیت غذایی و تداوم تولید است.

طاهره ترابی مهوش