مراقبتهای پیش از بارداری؛ پشتوانه سلامت مادر و نوزاد
یک کارشناس مامایی با تأکید بر ضرورت برنامهریزی و انجام ارزیابیهای پزشکی پیش از اقدام به بارداری گفت: سلامت جسمی و روانی مادر، وضعیت تغذیه، سابقه بیماریهای فردی و خانوادگی و برخورداری از حمایت خانوادگی، نقش تعیینکنندهای در داشتن بارداری ایمن و تولد فرزندی سالم دارند.
بارداری سالم از ماههای پیش از اقدام آغاز میشود و آمادگی جسمی و روانی مادر، نقش مهمی در پیشگیری از بارداریهای پرخطر و تولد نوزاد سالم دارد. بررسی بیماریهای زمینهای و سابقه خانوادگی، کنترل فشارخون و قند خون، ارزیابی عملکرد تیروئید و وضعیت هورمونی، شناسایی کمخونی و کمبود ویتامینها و مواد معدنی، اصلاح وزن و سبک زندگی، رعایت رژیم غذایی متعادل و توجه به سلامت روان و حمایت خانواده، از مهمترین اقداماتی است که باید پیش از بارداری مورد توجه قرار گیرد.
با توجه به اهمیت موضوع در این خصوص با یک کارشناس مامایی گفتوگو کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
پردیس رشادی، با تأکید بر اهمیت آمادگی همهجانبه زنان پیش از بارداری گفت: سلامت عمومی مادر باید از نظر جسمی، روانی، تغذیهای و حتی شرایط حمایتی خانواده بررسی شود، زیرا سلامت مادر و خانواده میتواند تأثیر مستقیمی بر سلامت جنین، روند بارداری، شیوه تربیت فرزند و آینده او داشته باشد.
وی اظهار کرد: وقتی یک خانواده از نظر روانی و جسمی در وضعیت سالمتری قرار داشته باشد، این موضوع در آینده فرزند، نحوه رشد و تربیت او و مسیری که در زندگی طی میکند اثرگذار خواهد بود، به همین دلیل، در مراقبتهای پیش از بارداری فقط موضوع باردارشدن مطرح نیست، بلکه باید شرایط کلی مادر و محیط زندگی او نیز مورد توجه قرار گیرد.
*ویزیت پیش از بارداری؛ نخستین گام برای پیشگیری از بارداری پرخطر
وی با بیان اینکه در درجه نخست باید سلامت جسمی مادر تحت نظر قرار گیرد، افزود: مادر پیش از بارداری حتماً باید از نظر وضعیت کلی بدن بررسی شود، زیرا بسیاری از بیماریها ازجمله بیماریهای خودایمنی، بیماریهای ارثی و شماری از اختلالات زمینهای میتوانند در دوران بارداری اثرگذار باشند.
این کارشناس مامایی ادامه داد: سابقه بیماریهایی مانند فشارخون و دیابت، از مواردی است که میتواند یک بارداری را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد و حتی بارداری سالم و بیدردسر را به بارداری پرخطر تبدیل کند. به همین دلیل، پیش از اینکه فرد برای بارداری تصمیم بگیرد، باید حتماً ویزیت و بررسیهای لازم برای او انجام شود.
رشادی گفت: در این ویزیت، وضعیت فاکتورهای بدن مادر و میزان کفایت مواد معدنی و ذخایر تغذیهای او بررسی میشود، چون جنین در دوران بارداری از ذخایر بدن مادر استفاده میکند و مادر باید به اندازه کافی قوی و غنی باشد تا بتواند نیازهای جنین خود را تأمین کند.
وی افزود: ویزیت پیش از بارداری این امکان را میدهد که با انجام آزمایشهای لازم و ارزیابی کامل سلامت جسمی مادر، بتوان تا حد زیادی بارداری سالم و بدون مشکل را برنامهریزی و پیشبینی کرد.
*آغاز مکملها از پیش از بارداری
وی با اشاره به نقش مکملها در آمادگی برای بارداری گفت: یکی از نکات مهم این است که برخی مکملها باید از پیش از بارداری شروع شوند و حتی در مواردی مثل فولیک اسید، از حدود سه ماه قبل از بارداری مصرف آنها آغاز میشود. به همین دلیل، مراجعه پیش از بارداری بسیار کمککننده است تا مشخص شود مادر به چه مکملهایی نیاز دارد و مصرف آنها از چه زمانی باید آغاز شود.
*تغذیه متعادل و کاهش وزن پیش از بارداری
این کارشناس مامایی در ادامه درباره رژیم غذایی مادران توضیح داد: همواره به مادران توصیه میشود که رژیم غذایی متعادل داشته باشند و از همه گروههای غذایی استفاده کنند. در عین حال، لازم است مصرف گروههای غذایی زیانبارتر مانند شیرینیجات و روغنها کاهش یابد یا این مواد با گزینههای سالمتر جایگزین شوند.
رشادی گفت: هرچه مادر از نظر جسمی در وضعیت سالمتری باشد، به وزن ایدهآل نزدیکتر باشد و درصد چربی بدن او در محدوده مناسبی قرار داشته باشد، نهتنها بارداری راحتتری را تجربه میکند، بلکه احتمال ابتلا به عوارضی مانند دیابت بارداری نیز بهمراتب کاهش مییابد.
وی در ادامه تصریح کرد: توصیه میشود مادرانی که دچار اضافه وزن هستند یا فعالیت بدنی کمی دارند، پیش از اقدام به بارداری، وضعیت سلامت خود را بهبود بخشند. کاهش وزن و گنجاندنِ فعالیتهای ورزشی در برنامه روزانه، نهتنها روند باروری را تسهیل میکند، بلکه به مادر کمک میکند تا دوران بارداری را با آسودگی بیشتری سپری کند.
*سلامت روان مادر و کیفیت روابط خانوادگی نباید نادیده گرفته شود
رشادی با اشاره به پیشبینیِ «مشاورههای سلامت روان» در دستورالعملهای وزارت بهداشت، گفت: متأسفانه این بخش در عمل چندان جدی گرفته نمیشود؛ در حالی که ارزیابیِ وضعیت روحی مادر، پایش افسردگی و بررسی کیفیت روابط او با همسر و خانواده، اهمیتی همتراز با مراقبتهای جسمی دارد.
وی افزود: حمایت عاطفیِ اطرافیان، رکن اصلی سلامت در دوران بارداری است. با توجه به تغییرات شدید هورمونی و دشواریهای جسمیِ این دوران، مادر مسئولیت سنگینی بر دوش دارد. از اینرو، وجود یک شبکه حمایتیِ قابلاتکا نهتنها آرامش روانیِ مادر را تأمین میکند، بلکه ضامن سلامتِ جنین نیز خواهد بود.
این کارشناس مامایی درباره عوامل خطر در بارداری و ضرورت غربالگریهای پیشازبارداری گفت: شناسایی بیماریهای زمینهای و ارثی اهمیت بسیاری دارد. برای مثال، دیابتِ احتمالی با یک آزمایش ساده قند خون پیش از بارداری قابلتشخیص و کنترل است.
رشادی در ادامه افزود: فشارخون بالا نیز از دیگر فاکتورهای خطرساز است که با پایشِ مداوم و بررسیِ سوابق پزشکیِ فردی و خانوادگی، بهخوبی مدیریت میشود. همچنین، بیماریهای قلبی از آن دسته مشکلاتی هستند که ممکن است در دوران بارداری تشدید شوند؛ بنابراین، در صورت وجود سابقه خانوادگی، انجام مشاورهها و بررسیهای تخصصیِ قلبی برای حفظ سلامت مادر و جنین ضروری است.
*اختلالات تیروئید و مشکلات هورمونی بر رشد جنین اثر میگذارند
وی با تأکید بر لزوم بررسی اختلالات هورمونی گفت: کمکاری تیروئید و سایر مشکلات هورمونی میتوانند تأثیر زیادی بر رشد جنین داشته باشند. بنابراین، اگر مادر دچار مشکلات هورمونی یا اختلالات تیروئید باشد، باید پیش از بارداری حتماً بررسی شود و در صورت لزوم دارو مصرف کند.
وی خاطرنشان کرد: این داروها لزوماً برای جنین مضر نیستند، اما باید دقیق و زیر نظر درمانگر تنظیم شوند تا هم سلامت مادر حفظ شود و هم بارداری با خطر کمتری پیش برود.
*بیماریهای عصبی و مدیریت دارویی
این کارشناس مامایی در خصوص بیماریهای عصبی، بهویژه «صرع» و ضرورت مدیریت آن در دوران بارداری گفت: بیماریهای عصبی، بهویژه در مادرانی که بهطور مستمر دارو مصرف میکنند، نیازمند مراقبت و برنامهریزی دقیقتری هستند. پیش از اقدام به بارداری، وضعیت مادر باید حتماً توسط پزشک ارزیابی شود تا در صورت نیاز، نوع یا دوزِ داروها تغییر یابد و بارداری زمانی صورت گیرد که وضعیت جسمی مادر به ثبات کامل رسیده باشد.
*بیماریهای مقاربتی؛ موضوعی مهم اما مغفول
رشادی با اشاره به حساسیتهای اجتماعی درخصوص بیماریهای مقاربتی افزود: متأسفانه بهدلیل تابوهای فرهنگی و هراس از قضاوت، صحبت درباره این بیماریها اغلب دشوار است و بسیاری از مادران نیز آگاهی کافی در این زمینه ندارند. این در حالی است که ابتلای مادر به برخی از این عفونتها (مانند هرپس) میتواند عوارض جبرانناپذیری برای سلامت جنین یا نوزاد به همراه داشته باشد.
وی تأکید کرد: غربالگری پیش از بارداری با یک آزمایش خون ساده یا معاینه پزشکی، میتواند بسیاری از این موارد را درمان و یا کنترل کند؛ اقدامی که بهسادگی ضامنِ بارداری و زایمانی ایمن برای مادر و نوزاد خواهد بود.
*کمخونی، کمبود آهن و ویتامین D باید جدی گرفته شود
این کارشناس مامایی در بخش دیگری از سخنان خود به کمبود آهن و کمخونی اشاره کرد و گفت: در آزمایشهای پیش از بارداری، ازجمله آزمایش خون، فاکتورهای خونی مادر بررسی میشود و در همین آزمایشها کمخونی و برخی کمبودهای تغذیهای نیز قابل شناسایی است. همچنین پزشک یا مامایی که مادر به او مراجعه میکند، میتواند آزمایش آهن و سایر بررسیهای لازم را درخواست دهد.
رشادی ادامه داد: اگر مادر کمخونی یا کمبود مواد معدنی داشته باشد، معمولاً پیش از اقدام به بارداری با مکملهایی که برای او تجویز میشود این کمبودها تا حد زیادی جبران میشود.
*مکملهای ضروری در بارداری؛ از اسیدفولیک تا آهن و ویتامین D
رشادی با اشاره به شیوع کمبود ویتامین D و برخی مواد معدنی در افراد گفت: بهدلیل کمبودهای شایعِ ریزمغذیها، مصرف مکملهایی نظیر اسیدفولیک، آهن و ویتامین D برای تمامی مادران باردار ضروری است.
وی افزود: بهطور معمول، مصرف اسیدفولیک از ماههای پیش از اقدام به بارداری آغاز شده و تا هفته شانزدهم ادامه مییابد. پس از آن نیز، بنا به تشخیص پزشک یا ماما، مکمل آهن تجویز میشود. البته دوز و نوع این مکملها، بسته به شرایط اختصاصی هر مادر، وضعیت آزمایشها و پرخطر بودن یا نبودن بارداری، توسط متخصص تعیین میشود و نسخهی یکسانی برای همه وجود ندارد.
*مراقبتهای بارداری باید منظم و مستمر باشد
این کارشناس مامایی با تأکید بر اینکه مراقبتهای بارداری محدود به یک ویزیت نیست، تصریح کرد: برای مدیریتِ یک بارداریِ ایمن، مادر باید بهصورت مداوم تحت نظر باشد. در این روندِ مراقبتی که شامل یک ویزیت پیش از بارداری و معمولاً 6 تا هشت نوبت مراقبت در طول دوره بارداری است، وضعیت وزنگیری جنین، تغذیه مادر و شرایط معیشتی او پایش میشود تا در صورت نیاز، مکملهای جانبی تجویز شود.
وی در توضیح ضرورتِ پایشِ ذخایر آهن افزود: مادر در فرایند زایمان، خون از دست میدهد؛ این مقدار در زایمان طبیعی بهطور میانگین 500 سیسی و در برخی موارد تا یک لیتر است؛ بنابراین، آمادگیِ بدنی مادر پیش از زایمان برای جبران این شرایط حیاتی است.
این کارشناس مامایی در پایان با بیان اینکه مادر در دوران بارداری نباید تنها رها شود، خاطرنشان کرد: هدف نهاییِ تمام مراقبتهای مامایی این است که مادر با کمترین مخاطره، این دوره را پشت سر بگذارد. تداوم در مراجعات و وجود یک شبکه حمایتی، نهتنها خطرات بارداری را کاهش میدهد، بلکه بسترسازِ زایمانی ایمن و تولد فرزندی سالم برای خانواده و جامعه خواهد بود.
