مدارس همدان؛ کمتوان در برابر موج آسیبهای اجتماعی
مصرف سیگار و قلیان، گرایش به سیگارهای الکترونیکی و مواد اعتیادآور، روابط عاطفی پُرمخاطره، وابستگی آسیبزا به فضای مجازی و ضعف مهارتهای فردی و اجتماعی، بخشی از مسائلی است که امروز ضرورت توجه جدیتر به وضعیت تربیتی نوجوانان را آشکار میکند. آسیبهایی که معمولاً بهصورت ناگهانی پدیدار نمیشوند، بلکه در فرایندی تدریجی و تحت تأثیر شرایط خانوادگی، محیط اجتماعی، فشار همسالان و ضعف آموزشهای تربیتی، شکل میگیرند. آنچه نگرانیها را افزایش میدهد، تنها مواجهه بخشی از نوجوانان با این مخاطرات نیست، بلکه این پرسش اساسی است که نظام تعلیموتربیت استان همدان تا چه اندازه تحولات رفتاری و اجتماعی نسل جدید را شناخته و برای پیشگیری از آسیبها، برنامهای متناسب با واقعیتهای موجود تدوین کرده است؟
اعلام شناسایی 200 مدرسه «پُرآسیب» از سوی مدیرکل آموزشوپرورش استان همدان در مردادماه 1405، اهمیت این پرسش را دوچندان میکند. آماری که انتظار میرفت به نقطه آغاز یک گفتوگوی جدی درباره وضعیت اجتماعی دانشآموزان تبدیل شود، اما هنوز جزئیات روشنی از شاخصهای شناسایی این مدارس، نوع آسیبهای مشاهدهشده و برنامههای اختصاصی پیشبینیشده برای آنها، در اختیار افکار عمومی قرار نگرفته است. مسئله صرفاً شناسایی مدارس آسیبپذیر نیست؛ مهم آن است که بدانیم آموزشوپرورش پس از این شناسایی چه اقداماتی انجام داده و برای جلوگیری از گسترش آسیبها، چه مسئولیتی پذیرفته است.
البته بررسی آسیبهای اجتماعی دانشآموزان را نباید به آمارهای رسمی محدود کرد. مشاهدات روزمره در تعدادی از خیابانها، پارکها و کافهها نیز نگرانیهایی درباره استعمال دخانیات، استفاده از ویپ و بروز برخی رفتارهای پُرخطر در میان نوجوانان، ایجاد میکند. تغییر الگوهای پوشش و روابط اجتماعی نسل جدید نیز موضوع بحث خانوادهها و نهادهای تربیتی است؛ پژوهشهای دانشگاهی انجامشده در همدان نیز روایتی جدی از آسیبهای اجتماعی دارد. در مطالعهای با دادههای سال 2015 از دانشآموزان دبیرستانی شهر همدان، حدود 18 درصد پاسخدهندگان تجربه دست کم یکبار مصرف اقلام مورد بررسی، ازجمله سیگار، قلیان و الکل را گزارش کرده بودند. در مقابل، دبیر شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان در آذرماه 1404 شیوع اعتیاد دانشآموزان را کمتر از نیمدرصد اعلام کرد. این ارقام هر چقدر هم متفاوت باشند، یک واقعیت را نشان میدهند: شعله اعتیاد دامن زندگی بخشی از نوجوانان را گرفته است.
اهمیت مسئله زمانی بیشتر آشکار میشود که یافتههای دیگر پژوهشهای دانشگاهی را نیز درنظر بگیریم. مطالعهای درباره 384 دانشآموز متوسطه دوم شهر همدان، رابطه معنادار عملکرد خانواده با رفتارهای پُرخطر را نشان داده است؛ پژوهشی با مشارکت 273 دانشآموز پسر، ارتباط بحران هویت و تمایل به اعتیاد را بررسی کرده و مطالعهای کیفی درباره 16 دختر نوجوان دارای سابقه اقدام به خودکشی، به فشارهای خانوادگی، مسائل مدرسه و ضعف مهارتهای مقابلهای پرداخته است. در این میان، ضعف آموزش مهارتهای زندگی مسئلهای بنیادین است که باید با حساسیت بیشتری بررسی شود. دانشآموزی که سالها در نظام آموزشی حضور دارد، انتظار میرود علاوهبر فراگیری دانش نظری، توانایی تصمیمگیری، مدیریت هیجان، حل تعارض، مقاومت در برابر فشار همسالان و تشخیص موقعیتهای پُرخطر را نیز کسب کند. آموزش این مهارتها بهویژه در مواجهه با مصرف دخانیات، وابستگیهای عاطفی ناسالم و مخاطرات ارتباطات مجازی، اهمیت دارد. پرسش آن است که آموزشوپرورش استان چه ارزیابی معتبری از سطح این توانمندیها انجام داده و آیا آموزش مهارتهای زندگی در مدارس، فراتر از چند کارگاه مناسبتی، به برنامهای مستمر و اثربخش تبدیل شده است؟
نباید فراموش کرد که آموزشوپرورش بهتنهایی مسئول شکلگیری تمام عوامل آسیبهای اجتماعی نیست. خانواده، شرایط اقتصادی، محیط اجتماعی و تحولات فرهنگی نیز در رفتار نوجوانان تأثیرگذارند؛ بااینحال، مدرسه بهدلیل ارتباط مستمر با دانشآموزان، یکی از مهمترین ظرفیتهای شناسایی زودهنگام مشکلات و مداخله پیشگیرانه محسوب میشود. از همین رو انتظار میرود اداره کل آموزشوپرورش همدان بهجای محدود کردن اقدامات تربیتی به برنامههای عمومی، با بهرهگیری از ظرفیت مراکز علمی و تخصصی استان، نظامی منسجم برای شناخت آسیبها، توانمندسازی خانوادهها و حمایت از دانشآموزان در معرض خطر، ایجاد کند.
در چنین شرایطی، مسئولیت شورای آموزشوپرورش استان نیز برجستهتر میشود؛ این شورا به ریاست استاندار، یکی از مهمترین کانونهای راهبری و هماهنگی فضای تعلیموتربیت استان است و انتظار میرود نگاه آن به مسائل آموزشی و پرورشی، جامع و آیندهنگر باشد. ساخت مدرسه، تأمین تجهیزات و رفع کمبودهای آموزشی ضرورتی انکارناپذیر است، اما نمیتوان سلامت روانی و اجتماعی دانشآموزان را در حاشیه این مأموریتها قرار داد. شورایی که از ظرفیت مدیریتی دستگاههای مختلف برخوردار است، باید بتواند برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی، تقسیم کار مشخصی میان آموزشوپرورش، بهزیستی، دانشگاه علوم پزشکی و دیگر نهادهای مرتبط ایجاد کند و بر اجرای تعهدات آنها، نظارت داشته باشد.
استاندار همدان در جلسه اسفندماه 1404 شورای آموزشوپرورش از ناهماهنگی آموزش با نیازهای واقعی دانشآموزان سخن گفته و بر ضرورت توجه به مهارتهای زندگی اجتماعی تأکید کرده بود. این موضعگیری ازنظر شناخت مسئله قابل توجه است، اما اکنون باید پرسید چه تصمیم اجرایی مشخصی در پی آن گرفته شد؟ چه برنامهای برای تقویت مهارتهای فردی و اجتماعی دانشآموزان تدوین شده و کدام دستگاه مسئول پیگیری نتایج آن است؟ مسئله امروز کمبود سخنان درست درباره اهمیت تربیت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تبدیل این ضرورتها به تصمیمهای کاربردی و اقدامات قابل سنجش است.
یکی از کاستیهای قابل نقد در شیوه گزارشدهی دستگاههای اجرایی، برجسته شدن آمار فعالیتها بهجای نتایج آنها است. تعداد مدارس بهسازیشده، پروژههای عمرانی و شرکتکنندگان در دورههای آموزشی معمولاً با جزئیات اعلام میشود، اما درباره میزان موفقیت برنامههای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی کمتر اطلاعات روشنی در دسترس قرار میگیرد. اگر کارگاه پیشگیری از اعتیاد برگزار شده، باید معلوم شود چه تأثیری بر نگرش و مهارت دانشآموزان داشته است. اگر دانشآموزی به مشاور ارجاع شده، باید مشخص باشد خدمات تخصصی دریافت کرده و روند حمایت از او چگونه پیگیری شده است؟ شمار کارگاهها و پروندههای ارجاع، بهتنهایی معیار موفقیت برنامههای تربیتی نیست.
این مطالبه بهویژه درباره 200 مدرسه پُرآسیب، اهمیت دارد. اداره کل آموزشوپرورش استان باید روشن کند آیا برای این مدارس برنامه اختصاصی متناسب با شرایط اجتماعی و نوع آسیبها تدوین شده یا همان نسخههای عمومی پیشگیری اجرا میشود؟ چه تعداد مشاور و نیروی متخصص به این مدارس اختصاص یافته و چه سازوکاری برای مشارکت خانوادهها پیشبینی شده است؟ آیا نتایج اقدامات بهصورت دورهای ارزیابی میشود؟ پاسخ به این پرسشها باید در دستور کار جدی شورای آموزشوپرورش قرار گیرد، نه آنکه موضوع پس از ارائه یک گزارش آماری، به فراموشی سپرده شود.
در این میان آنچه امروز ضرورت دارد، تدوین برنامهای راهبردی بر پایه پژوهشهای معتبر و شناخت تفاوت شرایط مدارس شهر همدان، دیگر شهرستانها و مناطق روستایی است. برنامهای که آموزش مهارتهای زندگی، پیشگیری از مصرف دخانیات و مواد اعتیادآور، سواد رسانهای، تربیت عاطفی و حمایت تخصصی از نوجوانان را در پیوند با یکدیگر، دنبال کند. شورای آموزشوپرورش نیز باید بهجای اکتفا به دریافت گزارش دستگاهها، بر میزان تحقق اهداف نظارت کند و اجازه ندهد مشکلات دانشآموزان در میان مکاتبات اداری و مصوبات کماثر، معطل بماند.
آسیبهای اجتماعی نوجوانان با پنهانکاری، برخورد صرفاً انضباطی یا تکرار توصیههای کلی، مهار نمیشوند. اگر قرار است آموزشوپرورش پایه اصلی تربیت نیروی انسانی و تضمینکننده بخشی از آینده اجتماعی استان باشد، باید با عبور از روندهای فرساینده اداری، شناخت علمی مسائل و پیگیری مجدانه راهکارها را در اولویت قرار دهد.
اکنون پرسش اساسی از اداره کل آموزشوپرورش و شورای آموزشوپرورش استان همدان این است که برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی دانشآموزان چه برنامه مشخصی داشتهاند، اجرای آن را چگونه پیگیری کردهاند و چه دستاورد قابل سنجشی بهدست آوردهاند؟ پاسخ به این پرسش را نباید در تعداد جلسات و مصوبات جستوجو کرد، بلکه باید در میزان کاهش آسیبپذیری نوجوانان و توانمندی آنان برای مواجهه با مخاطرات زندگی، دید. آینده دانشآموزان همدان بیش از مصوبات تازه، به تدبیر عالمانه، مسئولیتپذیری و پیگیری دلسوزانه نیاز دارد.