دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور با اشاره به ورود این استان به پدیده «فوق‌سالمندی»، مهم‌ترین دلیل این چالش را افت فرزندآوری دانست و گفت: استان همدان طی دهه‌های اخیر و بر اثر روندی شتابان، در شمار استان‌های سالمند کشور قرار گرفته که روند کاهشی موالید، نقش بسزایی در سالخوردگی هرم جمعیتی آن ایفا کرده است.
در سال‌های اخیر، ساختار سنی جامعه ایران با سرعتی باورنکردنی در حال پیر شدن است. هرچند پیشرفت‌های پزشکی و دسترسی بهتر به خدمات بهداشتی باعث شده تا مردم عمر طولانی‌تری داشته باشند و این یک موفقیت بزرگ است، اما ترکیبِ این افزایش طول عمر با کاهش شدید زاد‌و‌ولد، زنگ خطری جدی به حساب می‌آید. جامعه ما به سرعت در حال قدم گذاشتن به دوره‌ای است که بخش بزرگی از آن را کهنسالان تشکیل می‌دهند و این تغییر بزرگ، تمام معادلات اجتماعی و اقتصادی کشور را دگرگون خواهد کرد.
نمود عینی این تغییر الگوی جمعیتی را می‌توان در استان‌هایی نظیر همدان به نظاره نشست؛ جایی که با جهش سهم سالمندان از مرز 14 درصد و قرارگیری در جمع پنج استان سالخورده کشور، نشانه‌های آشکار استقرار جامعه سالمند هویدا شده است. این گذار صرفاً یک تغییر آماری نیست، بلکه با مؤلفه‌های ساختاری مهم همچون تمرکز غالب کهنسالان در زیست‌بوم‌های شهری همراه است که ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی را دوچندان می‌سازد.
با این حال، افزایش طول عمر زمانی می‌تواند به یک فرصت طلایی بدل شود که سال‌های پایانی حیات با شاخص‌های «سلامت فعال»، استقلال فردی و کرامت انسانی همراه باشد؛ وگرنه بار فزاینده بیماری‌های مزمن و ناتوانی‌های عملکردی، نظام درمانی و اقتصادی را دچار فرسودگی خواهد کرد.
از این رو، مواجهه با این سونامی آرام نیازمند گذار از رویکردهای درمان‌محور به سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر «پیشگیری زودهنگام»، «سواد سلامت» و مناسب‌سازی ساختارهای شهری، حمل‌ونقل و رفاه اجتماعی است.
جامعه فردا تنها در شرایطی زیست‌پذیر و پایدار خواهد ماند که زیرساخت‌های کشور همگام با تغییر هرم سنی بازآرایی شده و زمینه را برای توانمندسازی سالمندان از مصرف‌کنندگان منفعل خدمات به کنشگران پویا و سالم در جامعه فراهم آورد.
با توجه به اهمیت این موضوع برای واکاوی دلایل سوق‌یافتن استان همدان به سوی سالمندی و راهکارهای برون‌رفت از این پدیده، با دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:
صالح قاسمی با تأیید ورود استان همدان به جرگه استان‌های سالمند کشور اعلام کرد که به دلایل گوناگون، این استان اکنون پدیده جمعیتی «فوق‌سالمندی» را تجربه می‌کند.
وی در تشریح دلایل بروز این چالش اظهار کرد: استان همدان یکی از مناطقی است که طی روندی شتابان در دهه‌های اخیر، در شمار استان‌های سالمند قرار گرفته و این روند در نهایت به وقوع پدیده فوق‌سالمندی در این خطه انجامیده است.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور در ادامه با برشمردن پیش‌ران‌های اصلی این تحول جمعیتی تصریح کرد: نخستین و مهم‌ترین عامل، روند کاهشی باروری و افت میزان فرزندآوری است؛ به بیانی دقیق‌تر، کاهش میانگین تعداد فرزندان، نقش بسزایی در سالخوردگی هرم جمعیتی استان همدان ایفا کرده است.
قاسمی جابه‌جایی‌های جمعیتی را دومین محرک کلیدی در این زمینه دانست و خاطرنشان کرد: از دیگر دلایل فوق‌العاده مهم، مهاجرت ساختاری جوانان از استان همدان به مناطق پیرامونی و استان‌های مجاور است.
وی در تحلیل ریشه‌های اقتصادی و جغرافیایی این مهاجرت‌ها افزود: استان‌های همجوار همدان عموماً صنعتی بوده و با تقاضای بالای نیروی کار مواجه‌اند؛ این در حالی است که استان همدان برخلاف آن‌ها از صنایع قدرتمند و گسترده‌ای برخوردار نیست و از سوی دیگر، ماه‌های متعددی از سال را در شرایط اقلیمی سرد سپری می‌کند.
وی یادآور شد: برآیند این مؤلفه‌های اقلیمی و ساختار اشتغال سبب شده تا انگیزه جمعیت جوان برای مهاجرت به استان‌ها و شهرستان‌های همسایه بسیار بالا باشد.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور در ادامه تأکید کرد: علاوه بر این دو پیشران محوری، عوامل و متغیرهای دیگری نیز در طول سالیان اخیر دست‌به‌دست هم داده‌اند تا استان همدان به مرحله سالخوردگی جمعیت و مقطع فوق‌سالمندی وارد شود.
قاسمی با بررسی متغیرهای چندگانه اثرگذار بر اختلالات جمعیتی اظهار کرد: سبک تغذیه، مصرف برخی داروها، افزایش سن ازدواج و فاصله‌گذاری نامتعارف میان تشکیل خانواده و تولد فرزند نخست، از مهم‌ترین علل بروز ناباروری به‌شمار می‌روند. پژوهش‌ها و بررسی‌های دقیق بالینی و جمعیتی نشان می‌دهد که مقوله ناباروری پدیده‌ای تک‌عاملی نیست، بلکه ناشی از منظومه‌ای از عوامل متعدد و متنوع است.
وی با اشاره به نخستین دسته از این مؤلفه‌ها تصریح کرد: یکی از متغیرهای بسیار تعیین‌کننده در توان باروری و افزایش ریسک ناباروری (به‌ویژه ناباروری ثانویه)، الگو و سبک تغذیه افراد است.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور در تشریح دیگر پیشران‌های مؤثر بر این عارضه خاطرنشان کرد: مصرف دوره‌ای برخی داروها از دیگر مواردی است که می‌تواند فرآیند فیزیولوژیک باروری را مختل کند؛ افزون بر این، الگوی فاصله‌گذاری زمانی میان ازدواج تا تولد فرزند نخست و همچنین فاصله میان فرزندان نیز وزن بسزایی در محاسبات بالینی ناباروری دارند.
قاسمی با تأکید بر نقش حیاتی هرم سنی زوجین افزود: یکی دیگر از زمینه‌های اساسی در شکل‌گیری این معضل، روند صعودی میانگین سن ازدواج است؛ چراکه وقتی سن ازدواج بالا می‌رود، فرد بهترین سال‌های فیزیولوژیک باروری خود را در دوران تجرد سپری می‌کند و با میانگین سنی بالاتری وارد زندگی مشترک می‌شود.
وی در تبیین سازوکار فیزیولوژیک و زمانی این مسئله یادآور شد: وقتی جوانان در سنین بالاتر ازدواج می‌کنند، فرصت زیستی باقی‌مانده تا افول توان باروری، به‌ویژه در زنان، بسیار محدود خواهد بود. از سوی دیگر، متأسفانه پس از ثبت ازدواج نیز شاهد ایجاد فاصله‌ای نامعقول و طولانی میان ازدواج تا تولد فرزند نخست هستیم.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور تأکید کرد: همزمانی این دو پدیده، یعنی محدود شدن پنجره باروری و تأخیر مضاعف پس از آن، ریسک ناباروری را به شکل چشمگیری تشدید می‌کند؛ بنابراین میانگین سن ازدواج بدون تردید یکی از شاخص‌های فوق‌العاده تعیین‌کننده بر آینده جمعیتی کشور محسوب می‌شود.
قاسمی در بخش دیگری از این گفت‌وگو اظهار کرد: همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره شد، متغیر مهاجرت در مختصات جمعیتی استان همدان یک مؤلفه بنیادین و اثرگذار به‌شمار می‌رود.
وی در تشریح پیامدهای مستقیم این جابه‌جایی‌ها تصریح کرد: شدت و حجم این مهاجرت‌ها به گونه‌ای است که نرخ رشد جمعیت استان را به سوی صفر کشانده و چه بسا در حال متمایل کردن آن به ارقام کمتر از صفر (رشد جمعیتی منفی) است.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور با اشاره به شاکله هرم جمعیتی مهاجران خاطرنشان کرد: پیشران اصلی بروز این وضعیت، خروج هدفمند نیروی کار و جوانانی است که هم‌زمان در دو مقطع کلیدی «سن اشتغال» و «سن طلایی باروری» قرار دارند.
قاسمی با تأکید بر تسریع تغییر ساختار سنی منطقه افزود: تخلیه این توده جمعیتی مولد، استان همدان را با سرعتی فزاینده به سمت سالمندی مضاعف سوق داده که بی‌تردید چالشی بزرگ است.
وی با اشاره به ابرچالش‌های زیست‌محیطی منطقه تصریح کرد: استان همدان هم‌اکنون با کمبود جدی منابع آبی روبه‌روست که هم‌افزایی این متغیر با مهاجرت جوانان، نشانه‌های روشنی از روند کاهشی تولیدات کشاورزی این خطه در آینده نزدیک به دست می‌دهد.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور با هشدار درباره تغییر موازنه تجاری و غذایی استان خاطرنشان کرد: این افت تولید تا جایی پیش خواهد رفت که وابستگی همدان برای تأمین نیازهای غذایی خود به سایر استان‌ها به‌مراتب بیشتر خواهد شد؛ موضوعی که از منظر تحلیل‌های جمعیت‌شناختی کاملاً محتمل و قابل پیش‌بینی است.
قاسمی در ترسیم افق میان‌مدت این بحران افزود: شواهد و برآوردهای علمی حاکی از آن است که ظرف 10 سال آینده، استان همدان بخش قابل‌توجهی از توان تولید محصولات کشاورزی خود را صرفاً به‌دلیل فقدان نیروی کار جوان از دست خواهد داد.
وی تأکید کرد: پیامد قطعی پیر و سالمند شدن نیروی انسانی این بخش، تغییر ساختاری و تضعیف جدی الگوی کشت در استان همدان خواهد بود.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور با تشریح الگوها و راهبردهای بین‌المللی مواجهه با پدیده پیری جمعیت اعلام کرد: کنترل روند سالخوردگی در همدان مستلزم اجرای دوگانه «سند سالمندی سالم و فعال» و تدوین «بسته مشوق‌های بومی جمعیتی» به‌منظور تثبیت نیروی کار جوان در منطقه است.
قاسمی در ادامه این گفت‌وگو اظهار کرد: در سطح بین‌المللی، پدیده سالمندی از طریق راهبردهای مشخصی مدیریت می‌شود؛ بر همین اساس، برای افرادی که وارد بازه سنی سالخوردگی می‌شوند، باید اسنادی موسوم به «سند سالمندی فعال» طراحی و عملیاتی شود.
وی با انتقاد از راکد ماندن اسناد بالادستی در کشور تصریح کرد: اگرچه چنین سندی تدوین شده، اما متأسفانه تاکنون اجرایی نشده است؛ با این حال، استان‌های سالمندی همچون همدان باید هرچه سریع‌تر اجرای این اسناد را با هدف توانمندسازی سالمندان در دستور کار قرار دهند.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور با تفکیک میان تکالیف حمایتی از سالمندان و الزامات ترمیم هرم سنی خاطرنشان کرد: در کنار توجه به قشر سالمند، برای تأمین جمعیت مورد نیاز و حفظ عرضه نیروی کار استان، باید تمرکز ویژه‌ای بر سیاست‌های جمعیتی صورت گیرد تا شتاب فزاینده سالخوردگی مهار شود.
قاسمی در تبیین ابزارهای سیاستی و انگیزشی افزود: این راهبرد بدین معناست که علاوه بر اجرای سراسری قانون جوانی جمعیت، باید بسته‌ای از مشوق‌ها، امتیازات اختصاصی و فرصت‌های ویژه در سطح استان و در قالب یک «سند بومی» طراحی شود؛ سندی که خروجی آن افزایش موالید از یک سو و ایجاد انگیزه و فرصت‌های شغلی پایدار برای ماندگاری جمعیت جوان در داخل استان از سوی دیگر باشد.
وی در هشداری واقع‌گرایانه پیرامون زمان‌بر بودن تحولات جمعیتی یادآور شد: نباید تصور کرد که در این حوزه می‌توان به سرعت دست به اقدام معجزه‌آسایی زد؛ با این حال، با پیگیری هم‌زمان سیاست‌های جمعیتی، تحقق عملیاتی سند سالمندی فعال و با تکیه بر تجارب موفق جهانی، این امکان وجود دارد که شتاب روند سالخوردگی جمعیت در استان همدان تا حد مطلوبی مدیریت و تعدیل شود.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور در پایان تأکید کرد: بهره‌گیری هوشمندانه از الگوهای آزموده‌شده بین‌المللی می‌تواند نقشه راه کارآمدی برای برون‌رفت همدان از چالش‌های پیچیده جمعیتی پیش‌رو فراهم آورد.

شهره کرمی