نخاله‌ها می‌روند، متخلفان بازمی‌گردند!
تولید روزانه بیش از دو هزار تن نخاله ساختمانی در همدان، حاشیه شهر، مبادی روستاها و محورهای گردشگری را به جولانگاه تخلیه غیرمجاز پسماند تبدیل کرده است؛ چرخه‌ای معیوب که در آن با وجود پاکسازی‌های مکرر، رهاسازی نخاله‌ها تکرار می‌شود. در حالی که شهرداری از شناسایی بیش از 90 درصد تخلفات و برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی سایت جدید خبر می‌دهد، این پرسش مطرح است که چرا برخوردهای قانونی و نظارتی هنوز نتوانسته بساط این تخلفات را برچیند؟
افزایش ساخت‌وساز، تخریب بناهای فرسوده و گسترش باغ‌ویلاها بر حجم پسماندهای ساختمانی افزوده است. در چنین شرایطی، تخلیه نخاله در نقاط غیرمجاز علاوه بر مخدوش کردن سیمای شهری و طبیعی و احتمال آسیب به خاک، هزینه‌هایی را برای دستگاه‌های مسئول ایجاد می‌کند که بخشی از آن از منابع عمومی تأمین می‌شود.
در همین زمینه، امیرحسین اسکندریان؛ رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان و محمد شعبانلو، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان، در گفت‌وگوهایی جداگانه، وضعیت مدیریت نخاله‌های ساختمانی، اقدامات نظارتی، مسئولیت دستگاه‌ها و راهکارهای جلوگیری از تکرار تخلفات را تشریح کردند.
*تولید روزانه بیش از دو هزار تن نخاله ساختمانی
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان با اشاره به ضرورت ساماندهی نخاله‌های ساختمانی اظهار کرد: مدیریت این پسماندها از مرحله صدور مجوز ساخت‌وساز آغاز می‌شود و مالکان پیش از خاک‌برداری یا تخریب ساختمان، موظف‌اند با مراجعه به سازمان مدیریت پسماند، مجوزهای لازم را دریافت کنند.
امیرحسین اسکندریان افزود: پس از بررسی مدارک و رعایت ضوابط، مجوز خاک‌برداری و تخریب صادر می‌شود و مالکان باید خاک و نخاله‌های حاصل از عملیات ساختمانی را به محل مجاز منتقل کنند.
*تولید روزانه بیش از 2 هزار تن نخاله ساختمانی در همدان/ مکان‌یابی سایت جدید در دستور کار
وی با اشاره به تولید روزانه بیش از دو هزار تن نخاله ساختمانی در همدان گفت: سایت فعلی تخلیه نخاله در جاده شورین حدود 20 سال است که فعالیت می‌کند؛ اما با توسعه شهر، مکان‌یابی سایت جدیدی برای مدیریت این نخاله‌ها در دستور کار قرار گرفته است.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان با بیان اینکه فاصله سایت فعلی تا شهر زیاد نیست، تأکید کرد: این فاصله نباید مانعی برای انتقال قانونی نخاله‌ها باشد. همچنین روند صدور مجوز در صورت کامل بودن مدارک و رعایت ضوابط، معمولاً کمتر از دو تا سه ساعت انجام می‌شود.
اسکندریان درباره اقدامات نظارتی سازمان پسماند توضیح داد: گشت‌های نظارتی به‌صورت شبانه‌روزی در سطح شهر فعالند و با تخلیه غیرمجاز نخاله در معابر، مسیرهای مواصلاتی و مبادی ورودی و خروجی شهر قاطعانه برخورد می‌کنند. در صورت احراز تخلف، با دستور مراجع قضایی خودروهای متخلف توقیف شده و افراد خاطی موظف به پاکسازی محل می‌شوند.
وی خودروهای شخصی و پیمانکاران بخش خصوصی را از چالش‌های نظارتی دانست و افزود: خودروهای شهرداری قابل ردیابی‌اند، اما خودروهای شخصی و پیمانکاران خصوصی به دلیل فعالیت مستقل به‌آسانی قابل رصد نیستند؛ از این رو پیگیر راه‌اندازی سامانه‌ای برای ثبت و کنترل مسیر حمل و تخلیه نخاله‌ها هستیم تا نظارت بر این ناوگان تقویت شود.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان با بیان اینکه بیشتر شهروندان ضوابط انتقال نخاله را رعایت می‌کنند، گفت: در این میان تنها تعداد محدودی از رانندگان (حدود 5 تا 10 نفر) اقدام به تخلیه غیرمجاز کرده‌اند که بیش از 90 درصد این موارد شناسایی شده‌اند.
اسکندریان با اشاره به اینکه برخی تخلفات در مسیرهای نزدیک به سایت و ساعات پایانی روز رخ می‌دهد، افزود: پس از شناسایی متخلفان، ضمن برخورد قانونی، افراد خاطی ملزم به پاکسازی محل می‌شوند.
وی درباره هزینه‌های پاکسازی نخاله‌های رهاشده نیز توضیح داد: اگر متخلف شناسایی شود، پاکسازی بر عهده خود اوست؛ در غیر این صورت، شهرداری با ماشین‌آلات خود اقدام به جمع‌آوری نخاله‌ها می‌کند. البته اگر فرد خاطی در مراحل بعدی شناسایی شود، تمام هزینه‌های بارگیری و انتقال (شامل استفاده از بیل مکانیکی، لودر، بابکت و کامیون) از وی دریافت خواهد شد.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان در پایان از شهروندان خواست موارد تخلیه غیرمجاز نخاله در معابر شهری را از طریق سامانه 137 گزارش دهند تا گشت‌های نظارتی به‌موقع وارد عمل شوند.
*تداوم تخلیه غیرمجاز در حاشیه روستاها و باغ‌ویلاها
در ادامه، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان همدان با اشاره به اینکه نخاله‌های ساختمانی در گروه پسماندهای عادی ناشی از ساخت‌وساز و تخریب بناها قرار دارند، گفت: با وجود اینکه یک محل متمرکز متعلق به شهرداری همدان برای این منظور وجود دارد و ضرورت انتقال پسماندها به این محل بارها در کارگروه مدیریت پسماند تأکید شده، اما همچنان شاهد انباشت نخاله در نقاط مختلف هستیم.
محمد شعبانلو با اشاره به گسترش ساخت‌وساز در باغ‌ویلاها افزود: برخی افراد به‌جای انتقال نخاله‌ها به محل تعیین‌شده، آن‌ها را در نزدیک‌ترین نقطه مانند حاشیه شهرها و ورودی روستاها تخلیه می‌کنند.
وی نخستین پیامد این اقدام را آسیب به منظر شهری و طبیعی دانست و اظهار کرد: انباشت پسماندهای ساختمانی در مسیر تردد و مبادی ورودی و خروجی شهرها و روستاها، سیمای منطقه را مخدوش می‌کند.
وی درباره پیامدهای زیست‌محیطی این تخلفات نیز گفت: پس از بارندگی، احتمال نفوذ موادی مانند گچ و دیگر مصالح به بستر خاک وجود دارد که می‌تواند خطرات زیست‌محیطی به همراه داشته باشد. رئیس اداره حفاظت محیط زیست همدان تأکید کرد: اگرچه ریشه‌کنی کامل این تخلفات دشوار است، اما با افزایش نظارت، پیگیری قانونی و ارتقای آگاهی عمومی می‌توان میزان تخلیه غیرمجاز را به‌طور چشمگیری کاهش داد.
*مسئولیت پاکسازی نخاله‌ها با کدام دستگاه است؟
رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان همدان در تشریح تقسیم وظایف دستگاه‌های مسئول گفت: در کارگروه مدیریت پسماند، وضعیت نقاط آلوده بررسی و دستگاه متولی هر محدوده مشخص می‌شود؛ بر این اساس، جمع‌آوری نخاله‌ها در حاشیه جاده‌ها بر عهده اداره راهداری، در محدوده شهرها بر عهده شهرداری‌ها، در روستاها بر عهده دهیاری‌ها و در خارج از محدوده شهر و روستا بر عهده بخشداری‌هاست.
شعبانلو با اشاره به اینکه مدیریت انواع پسماند (مانند کشاورزی، پزشکی و دامپزشکی) نیز بر عهده دستگاه‌های مرتبط است، درباره نقش محیط زیست توضیح داد: این اداره وظیفه نظارت بر عملکرد دستگاه‌ها را بر عهده دارد و در صورت کوتاهی، موضوع را از طریق قانونی پیگیری می‌کند.
وی از ارجاع برخی پرونده‌های تخلیه غیرمجاز نخاله به مراجع قضائی خبر داد و افزود: تعدادی از خودروهای متخلف به دستگاه قضائی معرفی شده‌اند و در مواردی نیز به‌دلیل کوتاهی دهیاران در انجام وظایف، اخطارهای لازم صادر شده است.
*محورهای گردشگری؛ نقاط پرتکرار تخلیه نخاله
رئیس اداره حفاظت محیط زیست همدان با اشاره به نقاط پرتکرار رهاسازی نخاله گفت: محور حیدره، محور امامزاده محسن، محدوده سد اکباتان و حاشیه شهر (به‌ویژه پایین‌دست همدان و سمت شورین) ازجمله این مناطق هستند که با وجود پاکسازی‌های مکرر، دوباره به محل تخلیه پسماند تبدیل می‌شوند.
شعبانلو این وضعیت را چرخه‌ای تکرارشونده توصیف کرد و افزود: از یک سو دستگاه‌های مسئول برای پاکسازی اقدام می‌کنند و از سوی دیگر، تخلفات ادامه دارد؛ بنابراین، جمع‌آوری صرف نخاله‌ها بدون جلوگیری ریشه‌ای از تخلف، راهکار نهایی این معضل نخواهد بود.
*فرهنگ‌سازی در کنار نظارت و برخورد قانونی
وی درباره راهکارهای کاهش تخلیه غیرمجاز، بر ضرورت تقویت آموزش و فرهنگ‌سازی تأکید کرد و گفت: با وجود اقدامات اجرایی و نظارتی، برای افزایش آگاهی عمومی و اصلاح رفتار متخلفان به فعالیت بیشتری نیاز داریم؛ چراکه برخی افراد تنها برای فرار از هزینه یا زحمت انتقال، نزدیک‌ترین نقطه را برای تخلیه انتخاب می‌کنند. البته این رفتار به همه شهروندان تعمیم ندارد و تنها گروه محدودی مرتکب آن می‌شوند.
وی تأکید کرد: در کنار برخورد قانونی، باید مسئولیت‌پذیری عمومی نسبت به محیط زیست تقویت شود؛ زیرا تا زمانی که تخلیه غیرمجاز متوقف نشود، پاکسازی‌های مکرر نیز به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
*ضرورت گذار از پاکسازی مکرر به پیشگیری از تخلف
برآیند اظهارات مسئولان شهرداری و حفاظت محیط زیست شهرستان همدان نشان می‌دهد که مدیریت نخاله‌های ساختمانی بیش از آنکه صرفاً با مسئله جمع‌آوری پسماندهای رهاشده مواجه باشد، با چالش پیشگیری از تخلیه غیرمجاز و نظارت بر مسیر حمل این پسماندها روبه‌روست.
تولید روزانه بیش از دو هزار تن نخاله ساختمانی، فعالیت حدود 20ساله سایت جاده شورین و برنامه احداث محل جدید، ضرورت تدوین برنامه‌ای مشخص برای مدیریت این حجم از پسماند را آشکار می‌کند. در این میان، شهرداری باید زمان‌بندی تعیین تکلیف سایت جدید و وضعیت راه‌اندازی سامانه رصد ناوگان حمل نخاله، به‌ویژه خودروهای بخش خصوصی را روشن کند.
همچنین با وجود اعلام شناسایی بیش از 90 درصد موارد تخلف، هنوز مشخص نیست چه تعداد از این موارد به جریمه، توقیف خودرو، ارجاع قضائی یا دریافت هزینه پاکسازی منجر شده‌اند. انتشار این اطلاعات می‌تواند امکان ارزیابی اثربخشی برخوردهای قانونی را فراهم کند.
از سوی دیگر، انتشار گزارش‌های دوره‌ای از وضعیت محورهای پرتخلف، اقدامات نظارتی و نتایج پیگیری‌های قانونی، در کنار تعیین روشن مسئولیت شهرداری، دهیاری‌ها، بخشداری‌ها و راهداری در هر محدوده، می‌تواند به تقویت پاسخگویی دستگاه‌های مسئول کمک کند.
مدیریت مؤثر نخاله‌های ساختمانی زمانی محقق خواهد شد که نظارت بر حمل و تخلیه پسماند، شناسایی سریع متخلفان و دریافت هزینه واقعی تخلف جایگزین چرخه پرهزینه پاکسازی و تخلیه مجدد شود؛ چرخه‌ای که در صورت تداوم، هزینه بی‌توجهی گروه محدودی از متخلفان را بر منابع عمومی تحمیل می‌کند.
