رئیس اسبق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی همدان گفت: کشت دانه‌های روغنی در استان حتی در سطح وسیع 30 هزار هکتار امکان‌پذیر است، اما بدون خرید تضمینی، کشاورزی قراردادی و حمایت اقتصادی از تولیدکنندگان، توسعه این محصولات به نتیجه نمی‌رسد.
تأمین روغن خوراکی یکی از موضوعات مهم در امنیت غذایی کشور است؛ موضوعی که وابستگی قابل توجه به واردات دانه‌های روغنی و روغن خام، ضرورت تقویت تولید داخلی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقلیمی و کشاورزی استان‌ها را دوچندان می‌کند. در شرایطی که بخش عمده نیاز کشور به دانه‌های روغنی از طریق واردات تأمین می‌شود، توسعه کشت محصولاتی که امکان تولید آن‌ها در داخل وجود دارد، می‌تواند ضمن کاهش وابستگی خارجی، زمینه استفاده بهتر از اراضی کشاورزی، ایجاد ارزش افزوده و تأمین بخشی از نهاده‌های مورد نیاز صنعت دام و طیور را فراهم کند.
استان همدان با برخورداری از ظرفیت‌های متنوع کشاورزی، اراضی مستعد و تجربه کشت محصولات مختلف در شهرستان‌هایی همچون نهاوند، اسدآباد، رزن، کبودراهنگ، ملایر و تویسرکان، ازجمله مناطقی است که می‌تواند در توسعه کشت دانه‌های روغنی نقش‌آفرینی کند. با این حال، محدودیت منابع آبی، ضرورت رعایت الگوی کشت، هزینه‌های تولید، نوسانات اقتصادی و اطمینان نداشتن کشاورزان از بازار فروش، ازجمله ملاحظاتی است که باید در طراحی برنامه‌های توسعه این محصولات مورد توجه قرار گیرد.
در چنین شرایطی، بررسی ظرفیت کشت دانه‌های روغنی در اراضی آبی و دیم همدان و شناسایی موانع اقتصادی و اجرایی توسعه آن، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ براین اساس با ارئیس اسبق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی همدان و دانش‌آموخته دکتری منابع طبیعی و آبخیزداری گفت‌وگویی ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:
قاسم اسدیان با تأکید بر ظرفیت استان برای توسعه کشت دانه‌های روغنی، گفت: همدان می‌تواند بخشی از اراضی خود را به این محصولات اختصاص دهد، اما تحقق این هدف مستلزم تأمین بذر مناسب، حمایت از کشاورزان، خرید تضمینی و گسترش کشاورزی قراردادی است.
* ظرفیت کشت کلزا، آفتابگردان و سایر دانه‌های روغنی در همدان
وی با اشاره به تنوع محصولات روغنی قابل کشت در کشور اظهار کرد: کلزا، ذرت و آفتابگردان ازجمله محصولات دارای دانه روغنی هستند و محصولاتی مانند کنجد، سویا و گلرنگ نیز می‌توانند در برنامه‌های تولید دانه‌های روغنی مورد توجه قرار گیرند.
وی افزود: برخی از این محصولات در استان همدان قابلیت کشت دارند و سابقه تولید آن‌ها نیز در بخش‌هایی از استان وجود دارد. برای نمونه، کلزا به‌صورت مستمر کشت شده و در گذشته نیز سویا در همدان کشت می‌شد، اما کشت این محصول در بیش از 10 تا 15 سال گذشته کاهش یافته و عملاً متوقف شده است.
رئیس اسبق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی همدان با بیان اینکه در گذشته چند هزار هکتار از اراضی استان به کشت کلزا اختصاص داشته، گفت: شهرستان‌هایی مانند نهاوند، اسدآباد، رزن و کبودراهنگ و بخش‌هایی از ملایر و تویسرکان از مناطق دارای قابلیت کشت این محصول هستند.
اسدیان با اشاره به نیاز کشور به توسعه تولید داخلی دانه‌های روغنی تصریح کرد: بر اساس برآورد مطرح‌شده، بیش از 85 درصد نیاز کشور به دانه‌های روغنی از خارج تأمین می‌شود و این وابستگی ضرورت توجه جدی‌تر به ظرفیت‌های تولید داخلی را نشان می‌دهد.
وی ادامه داد: در استان همدان نیز ظرفیت‌هایی برای توسعه این محصولات وجود دارد و می‌توان با بررسی شرایط اقلیمی، منابع آب و ویژگی‌های اراضی، بخشی از تولید را به محصولاتی اختصاص داد که علاوه بر تأمین روغن، از نظر اقتصادی نیز برای کشاورزان قابل توجیه باشند.
*امکان اختصاص 20 تا 30 هزار هکتار به کشت دانه‌های روغنی
این کارشناس کشاورزی با اشاره به ظرفیت اراضی استان برای توسعه این گروه از محصولات بیان کرد: با توجه به شرایط موجود، می‌توان حدود 20 تا 30 هزار هکتار از اراضی استان همدان را برای کشت دانه‌های روغنی درنظر گرفت؛ البته این موضوع به برنامه‌ریزی اصولی، انتخاب محصول متناسب با شرایط هر منطقه و فراهم شدن الزامات اقتصادی تولید وابسته است.
اسدیان با اشاره به ظرفیت کشت ذرت در برخی مناطق استان اظهار کرد: در منطقه کرفس شهرستان رزن، سطح قابل توجهی از اراضی به کشت انواع ذرت، ازجمله ذرت‌های مکزیکی و کنسروی، اختصاص دارد و می‌توان امکان توسعه کشت انواع روغنی این محصول را نیز در چارچوب مطالعات فنی و اقتصادی بررسی کرد.
وی ادامه داد: دستگاه‌های مسئول و شرکت‌های فعال در این حوزه باید در قالب برنامه‌ای مشخص با یکدیگر همکاری کنند و زمینه انعقاد قراردادهای مناسب با کشاورزان را فراهم آورند. صرف توصیه به کشاورز برای تغییر محصول، بدون تضمین بازار و تأمین امکانات مورد نیاز، نمی‌تواند به توسعه پایدار تولید منجر شود.
وی با اشاره به اهمیت محاسبه هزینه تمام‌شده تولید گفت: تصمیم کشاورز برای انتخاب محصول به عوامل مختلفی ازجمله قیمت فروش، هزینه نهاده‌ها، دستمزد کارگری، هزینه برداشت، میزان عملکرد و سود نهایی بستگی دارد؛ بنابراین، زمانی می‌توان انتظار داشت کشاورز به سمت کشت محصولات جدید حرکت کند که مجموع این عوامل از نظر اقتصادی برای او توجیه‌پذیر باشد.
* صنایع روغن‌کشی و خوراک دام؛ ارزش افزوده فراتر از تولید روغن
این کارشناس کشاورزی با اشاره به ظرفیت صنایع فرآوری در زنجیره تولید دانه‌های روغنی اظهار کرد: توسعه کشت این محصولات باید با توجه به ظرفیت صنایع روغن‌کشی و امکان خرید و فرآوری محصول انجام شود. وجود صنایع مرتبط در استان همدان و استان‌های همجوار می‌تواند در برنامه‌ریزی برای توسعه این زنجیره مورد توجه قرار گیرد.
اسدیان افزود: اهمیت دانه‌های روغنی تنها به استخراج روغن محدود نمی‌شود؛ پس از روغن‌کشی، کنجاله و برخی محصولات جانبی نیز قابلیت استفاده در خوراک دام و طیور را دارند. بنابراین، توسعه این محصولات می‌تواند علاوه بر کمک به تأمین روغن، در تأمین بخشی از نهاده‌های مورد نیاز صنعت دام و طیور نیز مؤثر باشد.
وی با تأکید بر اینکه تولید کشاورزی یک زنجیره پیوسته است، خاطرنشان کرد: دولت، شرکت‌های بخش خصوصی، کشاورزان و تولیدکنندگان نهاده‌ها باید هماهنگ عمل کنند. هرگونه برنامه توسعه‌ای زمانی به نتیجه می‌رسد که همه بخش‌های مرتبط در کنار یکدیگر قرار گیرند و از تولید تا فرآوری و فروش، مسیر مشخصی برای محصول وجود داشته باشد.
وی با تأکید بر قابلیت کشت آفتابگردان در استان افزود: باتوجه به شرایط آب‌وهوایی همدان امکان کشت این محصول در مناطق مختلف فراهم است و می‌توان با توجه به محدودیت منابع آب، محصول مناسب را برای هر منطقه انتخاب کرد.
این کارشناس کشاورزی همچنین درباره سویا گفت: اگرچه در سال‌های گذشته کشت این محصول در استان کاهش یافته است، اما پیش‌تر آزمایش‌هایی در همدان انجام شده و امکان بررسی مجدد ظرفیت تولید آن وجود دارد.
اسدیان با بیان اینکه توسعه دانه‌های روغنی نباید صرفاً به افزایش سطح زیرکشت محدود شود، تأکید کرد: لازم است پیش از گسترش تولید، بازار مصرف، صنایع فرآوری، هزینه‌های تولید و میزان سودآوری هر محصول به‌صورت دقیق بررسی شود تا کشاورز پس از صرف هزینه و زمان، با مشکل فروش محصول مواجه نشود.
*گلرنگ و کاملینا؛ ظرفیت‌های قابل بررسی در اراضی دیم
وی با اشاره به ضرورت استفاده بهینه از منابع آبی استان گفت: همدان سالانه حدود 200 هزار هکتار از اراضی خود را به کشت دیم اختصاص می‌دهد و بخش عمده این اراضی زیر کشت غلات و حبوبات قرار دارد؛ در حالی که می‌توان در چارچوب مطالعات و برنامه‌های الگوی کشت، محصولات دیگری مانند گلرنگ و کاملینا را نیز بررسی کرد.
وی افزود: آزمایش‌های مربوط به این محصولات در استان انجام شده و در مناطقی ازجمله کبودراهنگ، رزن و اطراف همدان نتایج مثبتی به‌دست آمده است. میزان عملکرد این محصولات نیز به شرایط منطقه، وضعیت مزرعه و عوامل مؤثر بر رشد و برداشت بستگی دارد.
این کارشناس منابع طبیعی و آبخیزداری با بیان اینکه بذر و امکانات کشت این محصولات قابل تأمین است، خاطرنشان کرد: توسعه کشت دانه‌های روغنی در اراضی دیم و آبی امکان‌پذیر است، اما باید محصول متناسب با شرایط هر منطقه انتخاب شود و منابع آبی محدود استان نیز در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد.
*خرید تضمینی و کشاورزی قراردادی؛ حلقه مفقوده توسعه تولید
اسدیان یکی از مهم‌ترین موانع توسعه کشت دانه‌های روغنی را اطمینان نداشتن کشاورزان از بازار فروش دانست و گفت: خرید تضمینی و کشاورزی قراردادی از موضوعات بسیار مهم در این زمینه است. باید پیش از آغاز کشت، قراردادهای مشخصی با کشاورزان منعقد شود تا تولیدکننده بداند محصولش را چه مجموعه یا شرکتی خریداری می‌کند و قیمت و شرایط پرداخت چگونه خواهد بود.
وی افزود: تأخیر در پرداخت پول محصولات، به‌ویژه با توجه به تورم و شرایط اقتصادی، می‌تواند برنامه‌ریزی برای فصل زراعی بعد را با مشکل مواجه کند.
این کارشناس کشاورزی ادامه داد: بخش قابل توجهی از کشاورزان، زمین‌های خود را اجاره می‌کنند یا در زمین‌های اجاره‌ای به تولید می‌پردازند، طبیعی است که به‌دنبال محصولی باشند که درآمد قابل پیش‌بینی‌تری داشته باشد.
اسدیان با اشاره به تجربه‌های ناموفق برخی کشاورزان در تولید محصولات مختلف اظهار کرد: گاهی به‌دلیل مشکلات مدیریتی، آفات و بیماری‌ها یا عوامل دیگر، تولیدکننده نمی‌تواند هزینه‌ای را که برای اجاره زمین و تولید پرداخت کرده، جبران کند. چنین تجربه‌هایی انگیزه کشاورزان برای ورود به کشت محصولات جدید را کاهش می‌دهد و آن‌ها را به سمت محصولاتی سوق می‌دهد که از نظر اقتصادی مطمئن‌تر به‌نظر می‌رسند.
وی تصریح کرد: توسعه کشت دانه‌های روغنی نیازمند قراردادهای منصفانه و از پیش تعیین‌شده میان کشاورزان، شرکت‌های خریدار و دستگاه‌های متولی است تا تولیدکننده از ابتدا بداند محصولش در چه شرایطی به فروش خواهد رسید.
* حمایت از نهاده‌ها و تأمین تجهیزات مورد نیاز کشاورزان
این کارشناس کشاورزی با تأکید بر ضرورت حمایت عملی از تولیدکنندگان بیان کرد: تأمین بذر مناسب و اصلاح‌شده، عرضه نهاده‌هایی مانند کود و سم با قیمت قابل قبول، فراهم کردن تسهیلات مورد نیاز و پشتیبانی فنی از کشاورزان باید در برنامه توسعه دانه‌های روغنی قرار گیرد.
اسدیان افزود: ماشین‌آلات مورد نیاز برای کشت این محصولات در کشور وجود دارد و شرکت‌های سازنده، تجهیزات مختلفی ازجمله ماشین‌آلات کشت غلات و ذرت را تولید می‌کنند؛ بنابراین یکی از مسائل اصلی، سازماندهی و برنامه‌ریزی برای استفاده از این ظرفیت‌هاست.
مع‌الوصف ظرفیت کشت دانه‌های روغنی در همدان، از کلزا و آفتابگردان در اراضی مستعد آبی تا بررسی محصولاتی مانند گلرنگ و کاملینا در اراضی دیم، فرصتی است که می‌تواند در خدمت تنوع‌بخشی به تولیدات کشاورزی و کاهش وابستگی کشور به واردات قرار گیرد. با این حال، تجربه کشاورزی نشان می‌دهد که امکان فنی کشت، به‌تنهایی تضمین‌کننده استقبال کشاورزان نیست.
اگر قرار است حدود 20 تا 30 هزار هکتار از اراضی استان به این محصولات اختصاص یابد، لازم است جهاد کشاورزی و سایر دستگاه‌های مسئول، ابتدا نقشه‌ای روشن از مناطق مستعد، محصول مناسب هر شهرستان، نیاز آبی، عملکرد مورد انتظار، هزینه تمام‌شده و بازار مصرف تهیه کنند. در گام بعد، باید صنایع فرآوری و شرکت‌های خریدار وارد میدان شوند و پیش از آغاز کشت، قراردادهای شفاف با کشاورزان منعقد شود؛ قراردادهایی که قیمت خرید، زمان تحویل، شیوه پرداخت و تعهدات طرفین در آن مشخص باشد.
همچنین تأمین بذر اصلاح‌شده، نهاده‌های مورد نیاز، تسهیلات مناسب و تجهیزات کشت و برداشت باید از سطح وعده فراتر رود و به برنامه‌ای عملیاتی و قابل ارزیابی تبدیل شود. در شرایط محدودیت منابع آب همدان نیز ضروری است توسعه این محصولات بر مبنای مطالعات منطقه‌ای و رعایت الگوی کشت انجام گیرد تا افزایش تولید به بهای فشار بیشتر بر منابع آبی تمام نشود.
اکنون پرسش اصلی این است که با وجود ظرفیت‌های مطرح‌شده، چه برنامه مشخصی برای توسعه دانه‌های روغنی در همدان تدوین شده و کدام مجموعه مسئولیت خرید محصول و تضمین پرداخت به کشاورزان را برعهده می‌گیرد؟ تا زمانی که پاسخ روشنی به این پرسش‌ها داده نشود، ظرفیت‌های کشاورزی استان در حد امکان باقی می‌ماند و کشاورز نیز دلیلی برای پذیرش ریسک تغییر الگوی کشت نخواهد داشت. توسعه واقعی این بخش، نه با توصیه به کشت بیشتر، بلکه با تضمین بازار، حمایت اقتصادی و هماهنگی میان تولیدکننده و صنایع فرآوری محقق می‌شود.

طاهره ترابی مهوش