سپهرغرب، گروه گردشگری- شهره کرمی: مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان گفت: فرش دستباف همدان، که زمانی یکی از پایه‌های اصلی صادرات غیرنفتی کشور بود، امروز با سه بحران هم‌زمان روبه‌رو است؛ توقف صادرات رسمی، کاهش شدید صرفه اقتصادی برای بافندگان و بسته‌شدن مسیر بیمه قالیبافی برای نسل جدید. این روند آینده این صنعت بومی را با ابهامی جدی مواجه کرده است.

افول صادرات، نبود حمایت مؤثر و بی‌میلی نسل جوان برای ورود به این حرفه، زنجیره‌ای از چالش‌ها را پدید آورده که هویت دیرینه فرش همدان را تهدید می‌کند. در این میان، دستمزدهای اندک، تعطیلی تدریجی کارگاه‌های مجتمع و روند کند پرداخت تسهیلات، ادامه راه را دشوارتر کرده است.

آنچه امروز از دار قالی همدان شنیده می‌شود، دیگر صدای پرشتاب بافت فرش‌های صادراتی نیست؛ بلکه زمزمه نگرانی بافندگانی است که میان هنر و معیشت گرفتار مانده‌اند. این گزارش، تصویری نزدیک از وضعیت کنونی فرش همدان ارائه می‌کند؛ صنعتی ریشه‌دار که در سکوت، آرام‌آرام رنگ می‌بازد.

از طرفی فرش همدان در بازار داخلی نیز از رقبای خود جا مانده، با توجه به آنچه بیان شد در این خصوص با مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:

*همدان؛ بارانداز تاریخی فرش ایران در مسیر اروپا و آمریکا

حمیدرضا شیخ‌علیان، با اشاره به پیشینه درخشان فرش همدان گفت: فرش همدان در دوره‌ای نه‌چندان دور، یکی از مهم‌ترین فرش‌های تجاری و صادراتی کشور به‌شمار می‌رفت و از همان ابتدا با هدف صادرات بافته می‌شد.

وی با بیان اینکه بازارهای اصلی فرش همدان، کشورهایی مانند آمریکا و آلمان و به‌طور کلی بازار اروپا بوده، افزود: تقریباً تمامی فرش‌هایی که در همدان تولید می‌شد، ماهیت تجاری داشت و حتی فرش مناطق غرب کشور نیز از طریق همدان به خارج از کشور ارسال می‌شد؛ به‌همین دلیل، همدان در عمل نقش یک «بارانداز فرش» را ایفا می‌کرد.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان با اشاره به ویژگی‌های اقلیمی منطقه گفت: به‌دلیل سردسیر بودن همدان، در بافت فرش‌ها عمدتاً از رنگ‌هایی با غلظت بالا استفاده می‌شد و بسیاری از فرش‌ها دارای بافت درشت و ضخیم بودند که علاوه بر استحکام، نقش مهمی در گرم نگه‌داشتن فضا داشت. این فرش‌ها از پرداخت مناسبی نیز برخوردار بودند تا استانداردهای صادراتی را تأمین کنند.

شیخ‌علیان با تأکید بر تنوع بالای نقشه‌های فرش همدان گفت: همدان از نظر تنوع نقشه، یکی از غنی‌ترین مناطق کشور است. نقشه‌های شاخصی در مناطق مختلف استان بافته می‌شد و هنوز هم برخی از آن‌ها بافته می‌شود؛ ازجمله نقشه‌های مهربان، کبودرآهنگ، رزن، سوزن، حسین‌آباد، ازندریان و نقشه‌های مناطق ملایر مانند کسب. همچنین نقشه‌هایی مانند «انجلاس» و «ابرو» در گذشته رواج بیشتری داشتند اما امروزه بافت آن‌ها بسیار محدود شده و یافتن چنین فرش‌هایی دشوار است.

وی با اشاره به کاهش چشمگیر بافت فرش در سال‌های اخیر تصریح کرد: تعداد فرش‌های بافته‌شده در حال حاضر قابل مقایسه با گذشته نیست. یکی از مهم‌ترین دلایل این موضوع، کاهش شدید صادرات است. از سال 1397 و هم‌زمان با تحریم نفت ایران، فرش نیز به‌عنوان دومین کالای صادراتی کشور مشمول تحریم شد؛ به‌ویژه فرش همدان که بازار اصلی آن آمریکا بود.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان ادامه داد: با قطع مسیرهای رسمی صادرات، فرش همدان عملاً از بازارهای اصلی خود حذف شد و آنچه امروز به خارج از کشور می‌رود، عمدتاً به‌صورت محدود و موسوم به صادرات چمدانی است. در حال حاضر بخش عمده فرش‌های تولیدی برای مصرف داخلی و استفاده خانگی بافته می‌شود.

شیخ‌علیان در ادامه خاطرنشان کرد: با توجه به کاهش صادرات و افزایش هزینه‌ها، بافت فرش برای بسیاری از بافندگان دیگر صرفه اقتصادی ندارد و همین موضوع باعث شده چرخه تولید فرش همدان که روزگاری پررونق بود، با چالش‌های جدی مواجه شود.

*کاهش صرفه اقتصادی، بیمه و افول کارگاه‌های متمرکز

شیخ‌علیان، با اشاره به وضعیت معیشتی بافندگان گفت: در شرایط فعلی، سود روزانه یک بافنده فرش در بهترین حالت به حدود 100 هزار تومان می‌رسد که با توجه به زمان‌بر بودن بافت فرش، رقم قابل‌توجهی محسوب نمی‌شود و همین موضوع باعث کاهش انگیزه در این حرفه شده است.

وی با بیان اینکه کارگاه‌های متمرکز و مجتمع‌بافی در استان همدان بسیار محدود هستند، افزود: در حال حاضر، تعداد مجتمع‌های بافت فرش در کل استان به زحمت به 15 تا 20 واحد می‌رسد و در عمل، بافت فرش در همدان عمدتاً به‌صورت خانگی انجام می‌شود.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان ادامه داد: برآورد ما نشان می‌دهد که در حال حاضر حدود 20 تا 25 هزار نفر در استان همدان به‌نوعی درگیر بافت فرش هستند، اما از این تعداد، نزدیک به نیمی از آن‌ها به‌صورت تفننی، فصلی یا نیمه‌فعال فعالیت دارند. حدود 10 هزار نفر بافنده فعال داریم که هر کدام به‌طور متوسط سالانه یک تا دو تخته فرش می‌بافند.

شیخ‌علیان با اشاره به وضعیت بیمه بافندگان تصریح کرد: در حال حاضر تنها حدود پنج هزار نفر از بافندگان استان همدان تحت پوشش بیمه هستند، در حالی که این عدد در سال‌های گذشته به بیش از 19 هزار نفر می‌رسید. از سال 96 به بعد به‌تدریج تعداد زیادی از بیمه‌ها قطع شده که بخشی به‌دلیل کاهش فعالیت بافندگان و بخشی نیز به‌دلیل سخت‌گیری‌ها و محدودیت‌های سامانه‌های بیمه‌ای بوده؛ به‌گونه‌ای که بازگشت مجدد به چرخه بیمه برای بسیاری از بافندگان عملاً دشوار یا غیرممکن شده است.

*رنگرزی فرش همدان؛ از کاروانسراهای قدیمی تا چند واحد محدود فعال

وی افزود: در حال حاضر، تعداد واحدهای فعال رنگرزی در استان بسیار محدود است و مجموعاً به سه یا چهار واحد می‌رسد. بزرگ‌ترین واحد رنگرزی فعال، متعلق به حاج‌آقای موسوی در شهرک بهاران است که علاوه بر استان همدان، از استان‌ها و مناطق غرب کشور نیز خامه برای رنگرزی به این واحد ارسال می‌شود.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان شیخ‌علیان با توضیح درباره نوع رنگ‌ها گفت: رنگرزی امروز صرفاً محدود به رنگ‌های گیاهی نیست و ترکیبی از رنگ‌های شیمیایی، گیاهی و رنگ‌های مرکب مورد استفاده قرار می‌گیرد. رنگرزی کاملاً گیاهی، به‌دلیل افزایش هزینه مواد اولیه، قیمت تمام‌شده خامه و در نهایت فرش را بالا می‌برد و به همین دلیل، با وجود کیفیت بالاتر، همه تولیدکنندگان و خریداران توان استفاده از آن را ندارند.

شیخ‌علیان خاطرنشان کرد: علاوه بر همدان، چند واحد محدود رنگرزی در شهرستان ملایر نیز فعال هستند، اما تعداد آن‌ها اندک است و بخش عمده رنگرزی فرش استان، عملاً در همدان و توسط همان واحدهای محدود انجام می‌شود. در گذشته، بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ، کارگاه‌های رنگرزی مستقل داشتند و مواد اولیه مورد نیاز خود را متناسب با نقشه و سلیقه بافت، شخصاً رنگ می‌کردند؛ ظرفیتی که امروز تا حد زیادی از بین رفته است.

وی ادامه داد: در حال حاضر بخشی از فرش‌هایی که با نقشه و برند شهرهایی مانند تبریز یا مشهد عرضه می‌شود، توسط بافندگان همدانی بافته شده. در برخی موارد، مواد اولیه به‌صورت بسته‌بندی‌شده و از طریق شرکت‌ها یا حتی سایت‌ها برای بافنده ارسال می‌شود، اما این مدل در همدان شکل نگرفته؛ چراکه نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه، بسته‌بندی، برندینگ و استمرار سفارش است و متأسفانه سرمایه‌گذار مؤثری که به‌صورت هدفمند روی فرش همدان سرمایه‌گذاری کند، وجود نداشته است.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان توضیح داد: قبل از تحریم فرش، تقریباً تمام انواع فرش مورد نیاز بازار، از فرش‌های بزرگ‌اندازه (مانند دو در سه) تا فرش‌های چندتکه (سرویس‌های چندمتری)، در شهرستان‌های مختلف استان همدان بافته می‌شد. اما امروزه، به دلیل کاهش صرفه اقتصادی، سرمایه‌گذاری در این حوزه انجام نمی‌شود.

شیخ‌علیان با اشاره به تفاوت دستمزدها توضیح داد: در بسیاری از موارد، سفارش‌دهندگان خارج از استان، دستمزدی اندکی بیشتر یا حتی مشابه دستمزد بافت همدان پرداخت می‌کنند، اما مزیت این کار برای بافنده، اطمینان از تداوم سفارش و کار است. با این حال، اگر منصفانه و واقع‌بینانه قضاوت کنیم، دستمزد فعلی بافت فرش، به هیچ وجه متناسب با زحمتی که قالیباف می‌کشد نیست و عملاً ارزش واقعی کار و تلاش نیروی انسانی را جبران نمی‌کند.

*بافت فرش؛ فعالیتی نیمه‌معیشتی و وابسته به بیمه

وی ادامه داد: امروز عمده بافندگان فعال را زنان خانه‌دار تشکیل می‌دهند. برای مردان، بافت فرش به‌هیچ‌وجه مقرون‌به‌صرفه نیست، چراکه هزینه‌های زندگی را پوشش نمی‌دهد. اما زنان خانه‌دار در کنار امور منزل، روزانه چند ساعت از زمان خود را به بافت فرش اختصاص می‌دهند تا مبلغی را به‌عنوان پس‌انداز یا امید به بیمه قالی‌بافی کنار بگذارند.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان هشدار داد: اگر این روند ادامه پیدا کند و حمایت‌ها افزایش نیابد، نه‌تنها فرش همدان بلکه کل صنعت فرش کشور با خطر کاهش شدید تولید مواجه می‌شود. در حال حاضر دولت نه توان توسعه بیمه قالی‌بافان را دارد و نه مشوق مؤثری برای ادامه بافت فرش تعریف شده است.

*تسهیلات؛ محدود، زمان‌بر و با موانع بانکی

شیخ‌علیان در پاسخ به پرسشی درباره تسهیلات حمایتی گفت: این تسهیلات هم برای بافندگان بیمه‌شده و هم برای بیمه‌نشده‌ها قابل دریافت است، به شرط آنکه مدارک معتبر قالی‌بافی داشته باشند. با این حال، افرادی که حدود 10 سال قبل، تسهیلاتی دریافت کرده‌اند، معمولاً دیگر مشمول وام جدید نمی‌شوند، چراکه این تسهیلات تنها یک‌بار به هر فرد تعلق می‌گیرد.

وی افزود: در حال حاضر مبلغ تسهیلات قالیبافی حدود 50 میلیون تومان است، اما تعداد آن محدود بوده و برخی بافندگان یک تا دو سال در نوبت دریافت وام باقی می‌مانند. علاوه بر این، مشکلات بانکی ازجمله تأمین ضامن، فرایندهای اداری پیچیده و کسر بخشی از مبلغ وام، باعث می‌شود همه متقاضیان واقعی به این تسهیلات دسترسی پیدا نکنند.

مدیرعامل اتحادیه تولیدکنندگان فرش روستایی استان همدان خاطرنشان کرد: در برخی موارد، افرادی که قالی‌باف حرفه‌ای نیستند، از مسیرهای غیرمستقیم موفق به دریافت وام قال‌بافی می‌شوند، در حالی که بافندگان اصلی همچنان در صف انتظار باقی می‌مانند؛ موضوعی که نیازمند بازنگری جدی در شیوه تخصیص تسهیلات است.

*بیمه و بازنشستگی؛ مهم‌ترین مشوق از دست‌رفته قالیبافان

شیخ‌علیان با اشاره به وضعیت تسهیلات و بیمه قالیبافان گفت: تعداد وام‌های اختصاص‌یافته به آن‌ها بسیار محدود است و معمولاً از طریق دستگاه‌هایی مانند اداره صنعت، معدن و تجارت یا اداره کار پرداخت می‌شود. در عمل، افرادی که زودتر مراحل اداری خود را تکمیل کنند، زودتر به وام دسترسی پیدا می‌کنند و این موضوع باعث می‌شود بسیاری از بافندگان اصلی، باوجود قرار داشتن در صف، از دریافت تسهیلات بازبمانند.

وی افزود: وام‌های قالیبافی اغلب چهار ساله و با نرخ حدود چهار درصد هستند که اگر به‌صورت گسترده در اختیار همه بافندگان قرار گیرد، می‌تواند کمک‌کننده باشد، اما واقعیت این است که تعداد این وام‌ها بسیار کم است. به‌عنوان مثال، ممکن است در یک سال، سهم شهرستان همدان با جمعیت بالای بافندگانش، نهایتاً 50 تا 100 فقره وام باشد؛ این در حالی است که در استان همدان حدود 20 هزار بافنده ثبت‌شده داریم که از این تعداد، حدود 10 هزار نفر فعال هستند. طبیعی است که چنین حجمی از تسهیلات، پاسخگوی نیاز جامعه قالیبافان نیست.

وی در ادامه به تشریح وضعیت بیمه قالیبافان پرداخت و گفت: بیمه قالیبافی از سال 1377 آغاز شد و تا سال 1393 ادامه داشت، اما از آن زمان به بعد، عملاً ثبت‌نام بیمه جدید متوقف شده و سایت بیمه بسته است. در سال‌های ابتدایی، سهم پرداخت بیمه به‌صورت ناقص انجام می‌شد؛ به‌طوری که مجموع حق بیمه 14 درصد بود که هفت درصد آن را خود بافنده و هفت درصد را دولت پرداخت می‌کرد. در آن دوره، بسیاری از قالیبافان با حدود 10 سال سابقه بیمه بازنشسته می‌شدند.

این مسئول ادامه داد: از سال 1389 به بعد، بیمه قالیبافان تکمیل شد و حق بیمه به 27 درصد رسید که هفت درصد آن سهم بافنده و 20 درصد سهم دولت بود. در این شرایط، افرادی که سن آن‌ها به 55 سال می‌رسید و حداقل 20 سال سابقه بیمه قالیبافی داشتند، می‌توانستند با حقوق کامل بازنشسته شوند.

شیخ‌علیان افزود: در حال حاضر، قالیبافانی که تنها 10 سال سابقه بیمه دارند، هنگام بازنشستگی حدود یک‌سوم حداقل حقوق کارگری را دریافت می‌کنند. اما اگر سابقه بیمه به 20 سال برسد و سن فرد حداقل 55 سال باشد، حقوق بازنشستگی به حداقل حقوق مصوب کارگری نزدیک می‌شود که امسال حدود 13 میلیون تومان است. هرچند حقوق بازنشستگی با 10 سال سابقه پایین است، اما برای بسیاری از قالیبافان، حتی همین مبلغ نیز یک پشتوانه معیشتی محسوب می‌شود.

*نبود بیمه؛ مانع جدی ورود نسل جوان

وی تأکید کرد: با متوقف شدن بیمه قالیبافان، نسل جوان انگیزه‌ای برای ورود به این حرفه ندارد. بیمه یکی از اصلی‌ترین مشوق‌ها برای بافندگان بود. امروز بسیاری از جوانان از طریق هنرستان‌ها، دبیرستان‌ها و حتی دانشگاه‌ها با رشته فرش آشنا می‌شوند و مدرک می‌گیرند، اما وقتی می‌بینند حمایت مشخصی وجود ندارد، طبیعی است که از ادامه کار منصرف شوند.

وی در پایان گفت: وقتی مشوق‌ها حذف شود، قالیباف هم ادامه نمی‌دهد؛ دار قالی جمع می‌شود و نیروی انسانی از این حوزه خارج می‌شود. اگر دولت بتواند بیمه فرش را دوباره فعال کند و امکان بیمه شدن افراد جدید فراهم شود، بخش قابل توجهی از مشکلات این حوزه کاهش پیدا می‌کند.

*دارِ قالی در انتظار صداهای تازه

فرش همدان امروز نه از نبود مهارت که از فقدان امید رنج می‌برد؛ نسلی از بافندگان که عمر خود را پای دارهای قالی گذاشتند، اکنون در سال‌های پایانی کار با بیمه‌ای نیمه‌فعال و بازارهایی خاموش روبه‌رو هستند. بیمه‌ای که باید تضمین امنیت حرفه‌ای آنان باشد، در عمل به مانعی برای ادامه مسیر نسل بعدی تبدیل شده است.

در حالی‌که تولیدکنندگان استان می‌کوشند چراغ کارگاه‌های کوچک را روشن نگه دارند، نبود برنامه‌ریزی منسجم، سرمایه‌گذاری، برندینگ و چشم‌انداز نامطمئن صادرات، آینده این هنر را در هاله‌ای از نگرانی قرار داده است.

اگر سیاست‌گذاران صنعتی، فرش همدان را صرفاً کالایی اقتصادی نبینند و به آن همچون سرمایه‌ای فرهنگی و اشتغال‌زا نگاه کنند، هنوز می‌توان صدای تازه‌ای از دارهای خاموش شنید؛ صدایی که شاید دوباره رنگ اصیل فرش ایرانی را به جهان بازگرداند.

شهره کرمی