یک روان‌شناس کودک و نوجوان با هشدار نسبت به نادیده‌گرفتن نشانه‌های مشکلات روانی نوجوانان گفت: رفتارهایی مانند پرخاشگری، انزوا و افت تحصیلی را نباید صرفاً به بلوغ نسبت داد؛ چراکه این تغییرات گاهی ناشی از اضطراب، فشار روانی و مشکلات عاطفی است و سه مؤلفه «شدت»، «تداوم» و «میزان تأثیر بر عملکرد روزمره»، معیارهای اصلی تفکیک رفتارهای طبیعی این دوره از هشدارهای نیازمند پیگیری تخصصی به‌شمار می‌رود.
دوره نوجوانی یکی از مراحل مهم زندگی هر فرد است که با دوران بلوغ همراه می‌شود و به‌دلیل تغییرات گسترده جسمی، عاطفی، روانی و رفتاری، از حساسیت ویژه‌ای برخوردار است. این تغییرات و نوسانات روحی می‌توانند تأثیر قابل‌ توجهی بر سلامت روان نوجوانان داشته باشند؛ ازاین‌رو، چگونگی سپری شدن این دوره و نحوه مواجهه با چالش‌های آن، اهمیت دوچندانی دارد.
اگرچه بسیاری از تغییرات رفتاری و اخلاقی نوجوانان طبیعی و متناسب با سن آن‌ها است و با گذر از این دوره کاهش می‌یابد، برخی رفتارها ممکن است از مسیر طبیعی خود خارج شوند و به توجه تخصصی نیاز داشته باشند. بروز یا تداوم نشانه‌هایی مانند اضطراب، پرخاشگری و اُفت تحصیلی ازجمله مواردی است که باید با دقت بیشتری بررسی شوند.
در این میان، نحوه برخورد خانواده با رفتارهای نوجوان، چگونگی قضاوت درباره او، فراهم کردن فرصت گفت‌وگو و همراهی با فرزند در گذر از این مرحله حساس، نقش مهمی در حفظ سلامت روان او دارد. همچنین فشارهای تحصیلی، انتظارات خانواده، مقایسه شدن با همسالان و استفاده از شبکه‌های اجتماعی، ازجمله عواملی هستند که می‌توانند بر سلامت روان کودکان و نوجوانان،تأثیر بگذارند.
ازاین‌رو، آگاهی خانواده‌ها از چگونگی مدیریت چالش‌های این دوره و شیوه صحیح همراهی با نوجوانان، اهمیت بسیاری دارد. در راستای اهمیت دوران بلوغ و نوجوانی، نحوه تشخیص رفتارهای طبیعی از نشانه‌های هشداردهنده و ضرورت توجه تخصصی به برخی تغییرات رفتاری، با یک روان‌شناس کودک و نوجوان به گفت‌وگو پرداخته‌ایم:
* نوجوانی؛ دوره تغییرات جسمی، روانی و عاطفی
نفیسه نکویی با اشاره به تغییرات دوران بلوغ اظهار کرد: نوجوانان در این دوره، علاوه بر دگرگونی‌های جسمی و هورمونی، تغییرات روانی، عاطفی، هیجانی و شناختی را نیز تجربه می‌کنند که بر رفتار و واکنش‌های آن‌ها تأثیر می‌گذارد.
وی با اشاره به رفتارهای این دوره افزود: افزایش حساسیت‌های عاطفی، واکنش‌های شدیدتر به رفتار و گفتار والدین، کاهش ارتباط با خانواده و گرایش بیشتر به معاشرت با دوستان یا خلوت‌گزینی، ازجمله رفتارهایی است که در این دوره بروز می‌کند و می‌تواند بخشی از فرایند طبیعی رشد نوجوان باشد.
این روان‌شناس کودک و نوجوان تأکید کرد: نباید هر تغییر رفتاری را صرفا به بلوغ نسبت داد؛ بلکه برای تشخیص طبیعی بودن این رفتارها یا ضرورت پیگیری بیشتر، باید شدت، تداوم و میزان تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره نوجوان را بررسی کرد.
نکویی ادامه داد: والدین باید تشخیص دهند که تغییرات رفتاری فرزندشان موقتی است یا به‌اندازه‌ای شدت یافته که مسئولیت‌ها و فعالیت‌های روزمره او را مختل می‌کند. برای مثال، اگر تمایل نوجوان به‌تنهایی به حدی برسد که از دیدار دوستان، شرکت در برنامه‌های خانوادگی و گفت‌وگو با دیگران خودداری کند، لازم است این وضعیت جدی گرفته شود.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به نشانه‌های هشداردهنده در رفتار نوجوانان بیان کرد: تداوم انزوا همراه با غمگینی، احساس بی‌ارزشی، کاهش اعتمادبه‌نفس یا گسست ارتباطی با دوستان و همسالان، می‌تواند بیانگر مشکلات روانی باشد و در برخی موارد با افت تحصیلی و اختلال در عملکرد شناختی نوجوان نیز همراه شود.
این روان‌شناس کودک و نوجوان خاطرنشان کرد: والدین به‌جای تمرکز بر یک رفتار خاص، باید مجموعه تغییرات رفتاری و خلقی نوجوان و تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره‌اش را در نظر بگیرند تا مشخص شود با رفتارهایی گذرا مواجه‌اند یا تغییراتی که به مداخله نیاز دارد.
*گفت‌وگوی همدلانه
نکویی با اشاره به نقش شیوه‌های تربیتی والدین در شکل‌گیری تعارض‌های خانوادگی گفت: بخشی از اختلاف‌ها به ناآگاهی والدین از نیازهای نوجوان و شیوه صحیح برخورد با او بازمی‌گردد. استفاده از روش‌های تربیتی نامتناسب با ویژگی‌های این دوره می‌تواند فاصله میان والدین و فرزندان را افزایش دهد.
وی افزود: گفت‌وگوی همدلانه، پرهیز از سرزنش و سرکوب، شنیدن نگرانی‌های نوجوان و خودداری از برچسب زدن به رفتارهای او، در کاهش تعارض‌های خانوادگی مؤثر است. هنگامی که نوجوان احساس کند والدین او را درک می‌کنند، در کنارش هستند و به صحبت‌هایش گوش می‌دهند، احتمال بروز رفتارهای مقابله‌جویانه کاهش می‌یابد.
وی ادامه داد: اگر تغییرات رفتاری شدید و مداوم باشند، عملکرد روزمره یا روابط اجتماعی نوجوان را مختل کنند، بر وضعیت تحصیلی او تأثیر منفی بگذارند و با گذشت زمان کاهش نیابند یا تشدید شوند، خانواده باید از کمک تخصصی بهره بگیرد.
این روان‌شناس با تأکید بر ضرورت توجه به رفتارهای خودآسیب‌رسان و افکار خودکشی اظهار کرد: هرگونه صحبت نوجوان درباره خودکشی یا مشاهده نشانه‌های تمایل به خودآسیب‌رسانی باید جدی گرفته شود و خانواده برای ارزیابی و پیگیری تخصصی از روان‌شناس و روان‌پزشک کمک بخواهد.
نکویی در پاسخ به این پرسش که چرا برخی والدین ناراحتی و اضطراب نوجوان را به لجبازی، تنبلی یا بی‌ادبی تعبیر می‌کنند، گفت: ناراحتی و اضطراب گاهی در قالب تغییرات رفتاری بروز می‌کند و والدین ممکن است این رفتارها را به‌اشتباه نشانه لجبازی یا بی‌مسئولیتی بدانند؛ درحالی‌که اضطراب، فشار روانی یا ناتوانی در بیان احساسات، زمینه‌ساز آن‌ها است.
وی توضیح داد: نوجوان ممکن است هنوز شناخت کافی از احساسات خود نداشته باشد و نتواند آن‌ها را به‌درستی بیان یا مدیریت کند. به همین دلیل، گاهی هیجانات خود را به شیوه‌ای نامناسب بروز می‌دهد و برای شناخت و مدیریت احساساتش به یادگیری مهارت‌های لازم نیاز دارد.
این روان‌شناس افزود: اگر نوجوان احساس کند درک نمی‌شود و به‌طور مداوم از سوی والدین مورد سرزنش یا تحقیر قرار می‌گیرد یا احساس گناه به او القا می‌شود، ممکن است فاصله بیشتری از خانواده بگیرد و مشکلاتش را پنهان کند. چنین وضعیتی حتی می‌تواند مراجعه برای دریافت کمک تخصصی را به تأخیر بیندازد.
نکویی تأکید کرد: والدین باید به‌جای قضاوت درباره رفتار نوجوان، تلاش کنند احساس یا مشکل زمینه‌ای آن را بشناسند و دریابند فرزندشان از طریق رفتار خود چه پیامی منتقل می‌کند. گفت‌وگوی همدلانه می‌تواند نخستین گام برای کمک به نوجوان و بهبود ارتباط با او باشد.
** مدیریت استفاده از تلفن همراه
وی درباره مدیریت استفاده نوجوانان از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی گفت: نه ممنوعیت کامل استفاده از گوشی و نه آزادی بدون محدودیت، هیچ‌کدام راهکار مناسبی نیست. والدین باید در کنار نظارت متناسب، فرصت یادگیری خودکنترلی و مسئولیت‌پذیری را برای نوجوان فراهم کنند.
این روان‌شناس افزود: هدف، آموزش استفاده مسئولانه از تلفن همراه است، نه صرفاً محروم کردن نوجوان از دسترسی به آن. نخستین راهکار، تدوین قوانین مشترک با مشارکت خود نوجوان است. والدین می‌توانند درباره مدت استفاده از گوشی، ساعات خواب و زمان انجام تکالیف با فرزندشان توافق کنند و زمان‌هایی مانند صرف وعده‌های غذایی را به استفاده نکردن از تلفن همراه اختصاص دهند.
نکویی با تأکید بر ضرورت پایبندی والدین به این قوانین اظهار کرد: والدین باید الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشند. اگر انتظار دارند نوجوان هنگام صرف غذا از گوشی استفاده نکند، خودشان نیز باید این قانون را رعایت کنند؛ زیرا نوجوانان از رفتار والدین الگوبرداری می‌کنند.
وی نظارت متناسب با سن را از دیگر راهکارهای مدیریت فضای مجازی دانست و گفت: نوجوان در مرحله گذار از کودکی به بزرگسالی قرار دارد و شیوه برخورد با او باید متناسب با ویژگی‌های این دوره باشد. خانواده باید تا حدی از فعالیت‌های آنلاین فرزند خود آگاه باشد، اما این نظارت نباید به کنترل پنهانی و نقض حریم خصوصی او تبدیل شود.
این متخصص افزود: رعایت حریم خصوصی نوجوان اهمیت دارد و هرچه او مسئولانه‌تر رفتار کند، می‌توان استقلال بیشتری برایش در نظر گرفت.
نکویی فراهم کردن جایگزین‌های مناسب برای استفاده از گوشی را نیز ضروری دانست و گفت: والدین می‌توانند زمینه حضور نوجوان در کلاس‌های ورزشی، تجربه فعالیت‌های متنوع و برنامه‌های تفریحی جذاب را فراهم کنند. بهتر است این برنامه‌ها با نظرخواهی از نوجوان و متناسب با علایق او طراحی شوند.
وی ادامه داد: ایجاد فرصت برای ارتباط سالم با دوستان و همسالان و تعریف فعالیت‌های مشترک خانوادگی نیز اهمیت دارد. بسیاری از نوجوانان به‌دلیل بیکاری، بی‌حوصلگی یا نداشتن برنامه مشخص به سراغ گوشی می‌روند؛ بنابراین، فراهم کردن جایگزین‌های مناسب می‌تواند احتمال استفاده افراطی از آن را کاهش دهد.
این روان‌شناس تأکید کرد: هدف نهایی، صرفاً کاهش زمان استفاده از گوشی نیست، بلکه باید به نوجوان کمک کرد تا مدیریت آگاهانه و مسئولانه فضای مجازی را بیاموزد. آموزش تفکر انتقادی نیز ضروری است تا نوجوان بتواند محتوای مجازی را ارزیابی کند، اطلاعات درست را از نادرست تشخیص دهد و هر مطلبی را بدون بررسی نپذیرد.
** شنیدن پیش از نصیحت کردن
نکویی در پاسخ به این پرسش که والدین چگونه می‌توانند شنونده واقعی فرزند نوجوان خود باشند، اظهار کرد: والدین باید هنگام گفت‌وگو با نوجوان، با آرامش به او توجه کنند و تمام حواسشان به صحبت‌های او باشد. سرگرم بودن با تلفن همراه یا انجام کارهای دیگر در زمان صحبت نوجوان، مانع برقراری ارتباط مؤثر می‌شود. برقراری ارتباط چشمی، گوش دادن دقیق و فرصت دادن به نوجوان برای بیان کامل حرف‌هایش، از اصول شنیدن فعال است.
وی افزود: والدین بهتر است به‌جای قضاوت، نصیحت فوری یا ارائه سریع راهکار، ابتدا احساس نوجوان را درک کنند و این درک را به او نشان دهند. گاهی بیان جمله‌ای مانند «می‌فهمم این موضوع چقدر برایت ناراحت‌کننده بوده است» می‌تواند مؤثرتر از نصیحت‌های طولانی باشد و زمینه ادامه گفت‌وگو را فراهم کند.
این روان‌شناس ادامه داد: والدین گاهی می‌توانند خاطراتی از دوران نوجوانی خود و تجربه مواجهه با ناکامی‌ها یا مسائل ناراحت‌کننده را با فرزندشان در میان بگذارند. این کار به نوجوان نشان می‌دهد والدین نیز تجربه‌های مشابهی داشته‌اند و شرایط او را درک می‌کنند؛ بدون آنکه لزوماً بلافاصله به نصیحت یا ارائه راهکار بپردازند.
نکویی با اشاره به عبارت‌هایی که والدین باید از بیان آن‌ها پرهیز کنند، گفت: جمله‌هایی مانند «مشکلی نیست»، «این مسئله مهمی نیست»، «تو زیادی حساسی»، «زمان ما این‌طور نبود» و «نسل شما چرا این‌طوری است؟» می‌تواند احساس درک‌نشدن را در نوجوان تقویت کند.
وی افزود: سخنانی که گفت‌وگو را به سمت قضاوت، تحقیر، سرزنش یا نصیحت سوق می‌دهند، نوجوان را در موضع دفاعی قرار داده، مقاومت او را افزایش می‌دهند و تمایلش را به گفت‌وگو با والدین کم می‌کنند.
این روان‌شناس کودک و نوجوان با اشاره به نشانه‌های نیاز به کمک تخصصی بیان کرد: انزوای طولانی‌مدت، افت تحصیلی شدید، تغییرات قابل‌توجه در خواب و اشتها، نوسانات شدید خلقی و اضطراب یا غمگینی پایداری که عملکرد روزانه نوجوان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، از جمله نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
نکویی ادامه داد: اگر مشکلات روحی نوجوان در روابط او با دیگران اختلال ایجاد کنند، به کناره‌گیری اجتماعی منجر شوند یا توانایی برقراری ارتباط سالم با همسالان را کاهش دهند، بهتر است خانواده برای دریافت کمک تخصصی با روان‌شناس مشورت کند.
** فشار تحصیلی و مقایسه ممنوع!
وی با اشاره به تأثیر فشارهای تحصیلی، مقایسه با همسالان و انتظارات خانواده بر سلامت روان نوجوانان گفت: فشارهایی که فراتر از توانایی‌ها و شرایط نوجوان باشند، اضطراب، ترس از شکست و احساس ناکافی بودن را در او افزایش می‌دهند.
وی افزود: والدین باید به نوجوان نشان دهند که ارزشمندی او صرفاً به نمره، رتبه یا موفقیت تحصیلی وابسته نیست. برای حفظ انگیزه پیشرفت، لازم است علاوه بر نتیجه، تلاش و پشتکار او نیز مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه تلاشگری نوجوان، مستقل از نتیجه‌ای که به دست می‌آورد، اهمیت دارد.
این روان‌شناس با تأکید بر ضرورت توجه به فرایند یادگیری گفت: رویکردهای روان‌شناختی بر اهمیت فرایند انجام کار تأکید دارند؛ بنابراین، والدین باید به‌جای نتیجه‌گرایی صرف، مسیری را که نوجوان طی می‌کند و تلاشی را که برای یادگیری انجام می‌دهد در نظر بگیرند.
نکویی ادامه داد: پرهیز از مقایسه نوجوان با همسالان، سرزنش نکردن او به دلیل اشتباهات و فراهم کردن فرصت یادگیری و آزمون‌وخطا در زندگی واقعی، از دیگر اقداماتی است که والدین باید به آن توجه کنند. همچنین لازم است خواب کافی، تفریح، روابط دوستانه و زمان استراحت نوجوان رعایت شود و فشارهایی فراتر از توان او تحمیل نکنند.
وی در پایان تأکید کرد: نوجوان باید بداند برای دوست‌داشتنی بودن مجبور نیست همیشه بهترین باشد. بااین‌حال، اگر افت تحصیلی، اضطراب، بی‌انگیزگی یا خستگی روانی او ادامه پیدا کند و تأثیر قابل‌توجهی بر عملکرد روزمره‌اش بگذارد، خانواده باید برای دریافت کمک تخصصی اقدام کند.