پارک فرامنطقهای اکباتان در بنبست نگاههای کوتاهمدت
رئیس کمیسیون خدمات شهری، زیستمحیطی و بهداشت شورای اسلامی شهر همدان با انتقاد از عملکرد دوره ششم شورا در پروژه پارک فرامنطقهای سد اکباتان گفت: این طرح مهم بهدلیل نگاه محدود و همراهی نکردن برخی اعضا، از مسیر توسعه خارج شده و پیشرفت قابلتوجهی نداشته است؛ پروژهای که میتوانست نقش مهمی در تمرکززدایی خدمات شهری ایفا کند.
فضاهای شهری زمانی موفقاند که پاسخگوی نیازها و انتظارات کاربران خود باشند و بر پایه شناخت دقیق خواستههای شهروندان طراحی و مدیریت شوند. در این میان، فضاهای سبز و بوستانهای شهری بهعنوان یکی از مهمترین زیرساختهای شهر زیستپذیر، نقشی اساسی در ارتقای کیفیت زندگی، سلامت اجتماعی و توسعه هویت شهری ایفا میکنند و باید بهصورت واقعی در خدمت مردم قرار گیرند.
در دوره پنجم شورای اسلامی شهر همدان، با هدف افزایش سرانه فضای سبز و توسعه امکانات تفریحی و گردشگری، احداث دو پارک فرامنطقهای در دستور کار قرار گرفت که یکی از آنها پارک 240 هکتاری اکباتان بود. این پروژه با واگذاری اراضی از سوی سازمان منابع طبیعی و کلنگزنی در اسفندماه 1399 آغاز شد، اما با گذشت چندین سال، پیشرفت آن به اقداماتی محدود مانند تسطیح، جدولگذاری و کاشت چند اصله درخت خلاصه شده است.
بر همین اساس و با توجه به اهمیت موضوع، روزنامه سپهرغرب در تلاش است تا با بررسی چرایی کندی اجرای این پروژه و واکاوی استانداردها و الزامات لازم برای موفقیت پارکهای فرامنطقهای، ابعاد مختلف این مسئله را مورد بررسی قرار دهد.
در این گزارش، ابتدا با دکتر حسن سجادزاده، عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان درباره الزامات علمی، شهرسازانه و گردشگری اینگونه فضاها گفتوگو کردهایم و سپس دیدگاهها و توضیحات علیاکبر نظری، رئیس کمیسیون خدمات شهری، زیستمحیطی و بهداشت شورای اسلامی شهر همدان و رئیس شورای اسلامی شهرستان همدان را درباره آخرین وضعیت پارک فرامنطقهای اکباتان و چالشهای پیشروی آن جویا شدهایم که در ادامه میخوانید:
** پارکهای فرامنطقهای باید از نظام دسترسی مناسب برخوردار باشند
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان با اشاره به اینکه ایده ایجاد پارکهای فرامنطقهای در دوره قبلی شورای اسلامی شهر همدان مطرح و اجرایی شد، گفت: همزمان دو پروژه با رویکردی مشابه آغاز شد؛ یکی پارک ولایت حیدری با وسعتی در حدود 100 هکتار و دیگری پارک فرامنطقهای اکباتان با مساحتی بیش از 230 هکتار.
دکتر حسن سجادزاده با بیان فلسفه آغاز این طرحها افزود: نخستین دلیل، کمبود سرانه فضای سبز در شهر همدان بود. اگرچه این دو پارک در محدوده قانونی شهر نبوده و در حریم شهر واقع شدهاند، اما شهرداری به آنها خدمات ارائه میدهد و میتوانند بخشی از کمبود فضای سبز شهری را جبران کنند.
وی دومین دلیل را محدود بودن فضاهای تفریحی و تفرجگاهی همدان دانست و تصریح کرد: در حال حاضر، بخش عمده ظرفیتهای تفریحی شهر به نقاطی مانند گنجنامه و عباسآباد محدود شده که دیگر پاسخگوی جمعیت و نیازهای تفریحی شهروندان نیست؛ بنابراین، تنوعبخشی و افزایش تعداد این فضاها بهعنوان یک ضرورت مطرح شد.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا، موقعیت جغرافیایی و اقلیمی این پارکها را سومین دلیل اصلی و توجیهپذیر برای اجرای این پروژهها عنوان کرد و گفت: چشمانداز بصری، شرایط آبوهوایی و ویژگیهای اقلیمی این مناطق، آنها را به مکانهایی مستعد برای جذب شهروندان و تبدیلشدن به جاذبههای گردشگری تبدیل کرده است.
به گفته دکتر سجادزاده، در کنار این دلایل، نگاه به محور توسعه شهری نیز مورد توجه بوده و این پروژهها میتوانستند زمینه هدایت توسعه اقتصادی شهر، بهویژه در راستای توسعه شرق همدان، را فراهم کنند.
وی خاطرنشان کرد: متأسفانه در سالهای اخیر روند پیشرفت پروژه بهدلیل دولتی شدن فرآیند اجرا و نبود مشارکت مؤثر بخش خصوصی، با کندی قابل توجهی مواجه شد. به همین دلیل، برنامه زمانبندی اولیه عملی نشد و پروژهها هنوز بهطور کامل افتتاح نشدهاند.
وی افزود: علاوه بر این، کاستیهایی در زمینه لکهگذاری، تعریف فعالیتها، عملکردها و مسائل اجرایی پروژه وجود دارد. در برآوردهای رسمی، عدد اعلامشده توسط مدیریت شهری درخصوص پیشرفت فیزیکی این پروژه حدود 30 درصد بوده، اما بهنظر میرسد میزان واقعی پیشرفت بین 20 تا 25 درصد باشد.
استاد دانشگاه بوعلیسینا همدان گفت: یکی از مهمترین مشکلات پارکهای فرامنطقهای، مسئله دسترسی است. در حال حاضر، پارکهایی مثل ولایت حیدره و حتی اکباتان، مشکل جدی در رفتوآمد دارند. دلیل اصلی این است که ما روشها و سیستمهای متنوعی برای دسترسی به این پارکها تعریف نکردهایم.
سجادزاده در ادامه گفت: این پارکها به یک نظام جامع دسترسی نیاز دارند که شامل دسترسی همگانی، عمومی و شخصی باشد. علاوه بر این، باید تسهیلاتی در نظر گرفته شود تا امکاناتی مانند رسیدن سریعتر به مجموعه، کاهش بار ترافیکی، عریض کردن مسیرها و تقویت زیرساختهای ارتباطی فراهم شود.
وی درباره الزامات یک پارک فرامنطقهای استاندارد اظهار کرد: نخستین و مهمترین موضوع، حل مسئله دسترسی است. پارکهای فرامنطقهای باید از نظام دسترسی مناسب برخوردار باشند؛ شامل دسترسی عمومی، همگانی و شخصی. تسهیل دسترسی، کاهش ترافیک، تعریض مسیرها و تقویت زیرساختهای ارتباطی از الزامات موفقیت چنین فضاهایی است؛ موضوعی که هنوز بهطور کامل برای این پارکها تعریف نشده است.
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان، با اشاره به چالشهای موجود در بهرهبرداری از پارک فرامنطقهای اکباتان گفت: یکی از مسائل اساسی این است که بررسی شود خدمات، امکانات و زیرساختهایی که تاکنون برای این مجموعه تعریف شده، تا چه اندازه توانسته نیاز مخاطب را تأمین کند و امکان ماندگاری طولانیتر شهروندان و گردشگران را در این فضا فراهم آورد؟ واقعیت آن است که در وضعیت فعلی، این خدمات هنوز به سطحی نرسیدهاند که بتوانند یک نیمروز یا یک روز کامل حضور مخاطب را توجیه کنند.
سجادزاده افزود: سومین چالش مهم، تداوم نگاه جزیرهای در طراحی و برنامهریزی است. متأسفانه در بسیاری از پروژهها، تنها به محدوده فیزیکی پارک توجه میشود و هیچ برنامهای برای اتصال و پیوند آن با سایر کانونها و جاذبههای گردشگری پیرامون، ازجمله گردشگری روستایی، عشایری و کشاورزی، وجود ندارد. این در حالی است که در اطراف پارک اکباتان، روستاهای ارزشمند و زیبایی همچون تفریجان، ورکانه، سیمین و دیگر سکونتگاههای هدف گردشگری قرار دارند که میتوانند در قالب یک طرح جامع و زنجیرهای، نه جزیرهای، با این مجموعه 24 هکتاری پیوند بخورند.
وی تأکید کرد: اگر قرار است این پارک واقعاً نقش «فرامنطقهای» ایفا کند، باید زیرساختها و ارتباطات آن بهگونهای تقویت شود که نهتنها شهروندان همدانی، بلکه گردشگران غیر بومی نیز جذب شوند و امکان تجربه همزمان گردشگری شهری، روستایی و کشاورزی برای آنها فراهم شود.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا چهارمین مسئله مؤثر در کاهش رونق این فضا را به طراحی پارک نسبت داد و اظهار کرد: بررسی نقشهها و طرحها نشان میدهد که در حوزه لکهگذاری، جانمایی فضاها، نوع فعالیتها و تناسب عملکردها با محیط، مشکلاتی وجود دارد که نیازمند مطالعات دقیقتر و بازنگری کارشناسی است. مناسبسازی فضاها برای فعالیتهای تعریفشده، یکی از الزامات اصلی پویایی چنین مجموعهای محسوب میشود. افزون بر این، کندی اجرای پروژه و عملیاتهای عمرانی نیز بهعنوان یک عامل بازدارنده، بر وضعیت کنونی تأثیر گذاشته است.
دکتر سجادزاده در ادامه با انتقاد از تداوم رویکردهای سنتی در طراحی فضاهای تفریحی گفت: ما همچنان با همان الگوهایی که 40 تا 50 سال پیش در فضاهایی مانند عباسآباد یا گنجنامه بهکار گرفته شده، پارکهای جدید را طراحی و مدیریت میکنیم؛ در حالی که امروزه استفاده از فناوریهای نوین، انرژیهای تجدیدپذیر، فضاهای خلاق برای کودکان و بانوان، الگوهای نوین جذب جمعیت، سرگرمیهای نوظهور، فضاهای تعاملی و حتی محیطهای مجازی، از الزامات طراحی فضاهای شهری مدرن است. این عناصر میتوانند پارک فرامنطقهای اکباتان را از الگوهای سنتی تفریحی متمایز کنند.
وی خاطرنشان کرد: پارک اکباتان این ظرفیت را دارد که به یک نقطه قوت راهبردی در هدایت محور توسعه همدان به سمت شرق شهر تبدیل شود. بر اساس اطلاعات موجود، حتی برخی سرمایهگذاران بهدنبال ایجاد شهرک سلامت و دیگر کاربریهای مکمل در اطراف این مجموعه هستند؛ بنابراین، نباید این پارک را بهصورت یک پروژه منفرد دید، بلکه میتوان یک محور توسعه گردشگری، تفریحی و توریستی را از ورودی همدان از سمت ملایر تا این محدوده، بهصورت زنجیرهای تعریف کرد.
وی در پایان افزود: این محور میتواند پاسخگوی بخش عمدهای از نیازهای آینده همدان در حوزه گردشگری سلامت، گردشگری تجاری و سایر الگوهای متنوع گردشگری باشد. بستر و ظرفیت تحقق تمامی الگوهای 16گانه گردشگری در این فضا وجود دارد، مشروط بر آنکه نگاه جزیرهای کنار گذاشته شود و برنامهریزیها بر اساس یک رویکرد زنجیرهای و یکپارچه شکل بگیرد.
* متأسفانه در این دوره پیشرفت قابل توجهی در پروژه پارک فرامنطقهای اکباتان نداشتهایم
رئیس کمیسیون خدمات شهری، زیستمحیطی و بهداشت شورای اسلامی شهر همدان با اشاره به آخرین وضعیت پارک فرامنطقهای اکباتان، از کندی پیشرفت این پروژه در دوره ششم شورای اسلامی شهر انتقاد کرد و گفت: متأسفانه بخشی از اعضای شورا نگاه محدود و کوتاهمدت داشتند و همین موضوع باعث شد بودجههایی که برای این پروژه در نظر گرفته میشد، با چالش جدی مواجه شود.
علیاکبر نظری، افزود: برخی تمایلی به هزینهکرد اعتبارات در این مناطق نداشتند، در حالی که ایجاد هر دو پارکهای فرامنطقهای، از ضروریات شهر همدان است و میتواند نقش مهمی در تمرکززدایی، توزیع عادلانه خدمات و افزایش بهرهمندی ساکنان مناطق جنوبی شهر داشته باشد.
وی درباره وضعیت بودجه پروژه تصریح کرد: در سالهای نخست دوره ششم شورا، عملاً هیچ بودجهای برای این پارک تخصیص نیافت. پس از پیگیریهای زیاد، مبلغی در حدود یک میلیارد تومان در نظر گرفته شد که آن هم محقق نشد. در سال گذشته، با پیگیریهای مستمر، منطقه دو رقمی حدود 10 میلیارد تومان برای این امر در نظر گرفت، هرچند این مبلغ چشمگیر نیست و سهم عمده آن مربوط به مناطق دو و یک بوده است.
رئیس کمیسیون خدمات شهری شورای اسلامی شهر همدان با انتقاد از دیدگاه برخی اعضای شورا ادامه داد: متأسفانه نگاه منسجمی برای شکلگیری و تعیینتکلیف این پارکها وجود نداشت، در حالی که این فضاها از ضروریترین نیازهای شهر همدان بهشمار میروند و باید هرچه سریعتر تعیینتکلیف شوند. حداقل کاری که توانستیم انجام دهیم، تخصیص اعتبار برای توسعه فضای سبز و درختکاری بوده است.
نظری در واکنش به این بحث اظهار کرد: برخی استدلال میکردند که چرا این پارکها باید خارج از محدوده خدماتی شهر تعریف شوند، در حالی که مشخص است که امروز مردم بیشتر در مناطقی مانند بلوار ارم یا گنجنامه تجمع میکنند؛ مناطقی که دیگر کشش جمعیتی ندارند. شهر همدان نیازمند تأمین فضاهای تفریحی جدید است تا این فشار از روی نقاط فعلی برداشته شود.
وی با تأکید بر ضرورت نگاه آیندهنگر در مدیریت شهری تصریح کرد: مطالعات لازم از سالها قبل برای این پارکها انجام شده بود، اما متأسفانه برخی همکاران قانع نمیشدند. امروزه با آنکه نگاه به فضای سبز بهبود یافته و سرانه فضای سبز شهر همدان حدود دو درصد است، اما حداقل باید به هشت درصد برسد؛ یعنی ما دستکم با کمبود 6 درصدی فضای سبز مواجه هستیم..
وی خاطرنشان کرد: این کمبود مربوط به کل شهر است، نه فقط پارکهای فرامنطقهای. حتی این نگرانی وجود دارد که در محاسبه سرانه موجود، باغهای خصوصی نیز لحاظ شده باشند که در صورت صحت، وضعیت واقعی از این هم نامناسبتر است.
رئیس شورای اسلامی شهرستان همدان در بخش دیگری از سخنان خود به نبود عزم جدی برای استفاده از ظرفیت بخش خصوصی اشاره کرد و گفت: موضوع مشارکت بخش خصوصی بارها مطرح شده اما در عمل پیگیری مؤثری صورت نگرفته. برخی اعتقاد داشتند که چرا پروژهای خارج از محدوده خدماتی شهر تعریف شده، در حالی که مدیریت شهری باید آینده همدان را ببیند و برای آن برنامهریزی کند.
نظری در ادامه با اشاره به برخی موانع غیررسمی افزود: نمیتوان نقش جریانات سیاسی پشتپرده را نادیده گرفت. در برخی مقاطع، این جریانات تمایل چندانی به پیشبرد پروژه نداشتند و همین موضوع باعث شد پارک فرامنطقهای سد اکباتان تا امروز آنگونه که باید، به مرحله اجرا نرسد.
وی در ادامه، با تأکید بر ضرورت تسریع در تعیینتکلیف پارک فرامنطقهای سد اکباتان، اظهار کرد: انتظار این است که هرچه سریعتر این طرح وارد فاز اجرایی جدی شود و با فعالسازی بخش خصوصی، دیدگاهها، نظرات و مطالعات انجامشده بهصورت شفاف ارائه شود تا بتوان مجموعهای وزین، کارآمد و در شأن شهر همدان ایجاد کرد.
وی با اشاره به ابعاد حملونقل و فناوریهای نوین در این پارک، بیان کرد: در مطالعات اولیه به این موارد پرداخته شده، اما بهنظر میرسد این مطالعات کامل نیستند و تا به امروز بهطور جامع در اختیار ما قرار نگرفتهاند. در صورت اجرای پروژه، قطعاً الزام به بهرهگیری از فناوریهای روز در حوزههای حملونقل، خدمات شهری و مدیریت پارک وجود دارد تا پارکی مطابق با استانداردهای روز، شکیل و درخور شأن مردم همدان ایجاد شو.
رئیس شورای اسلامی شهرستان همدان با مقایسه عملکرد دورههای مختلف شورا تصریح کرد: واقعیت این است که در دورههای قبل، کار و پیگیری بیشتری در این حوزه انجام میشد، اما در این دوره اقدامات مؤثری صورت نگرفت و همین موضوع باعث شده پروژه عملاً ابتر بماند. طبیعی است هرچه اجرای طرح به تأخیر بیفتد، هزینهها افزایش پیدا میکند، در حالی که این پارک میتوانست بخشی از مشکلات شهری را کاهش دهد.
نظری با انتقاد از برخی نگاهها گفت: متأسفانه برخی تصور میکنند هنرشان این است که جلوی اجرای یک طرح را بگیرند، در حالی که هنر واقعی، ارائه خدمت به جامعه و برنامهریزی برای آینده شهر است. یکی از مسائل راهبردی همدان، توسعه گردشگری است که بدون ایجاد زیرساختهای لازم اصلاً معنا ندارد.
وی اظهار کرد: ما مدام درباره گردشگری صحبت میکنیم، اما اگر از مسئولان بپرسیم همدان چه زیرساخت گردشگری جدیدی ایجاد کرده، پاسخ روشنی وجود ندارد. حتی از ظرفیتهای قدیمی نیز به درستی استفاده نشده و این وضعیت، که نشاندهنده ضعف در مدیریت شهری است، نه تنها پیشرفتی نداشته بلکه با پسرفت نیز همراه بوده است.
این مقام مسئول در پایان با تأکید بر لزوم پاسخگویی مسئولان، خاطرنشان کرد: از تمامی مسئولان، نمایندگان و مدیرانی که مدعی حمایت از گردشگری هستند، انتظار میرود که ادعاهای خود را در عمل اثبات کنند و مشخص سازند که دقیقاً چه زیرساختهایی برای توسعه گردشگری همدان ایجاد کردهاند؟ ما این مطالبه عمومی را بهطور جدی پیگیری میکنیم و خواستار پاسخی روشن در این زمینه هستیم.
*پارک اکباتان؛ پروژهای میان وعدههای بزرگ و واقعیتهای متوقفشده
در پایان باید گفت؛ پارک فرامنطقهای اکباتان امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای شجاعانه، برنامهریزی دقیق و اراده اجرایی نیاز دارد. آنچه از مرور اظهارات کارشناسان شهری و اعضای شورای شهر برمیآید، نشان میدهد چالش اصلی این پروژه نه کمبود ایده و ظرفیت، بلکه فقدان نگاه یکپارچه، آیندهمحور و اجرایی است. پارکی با وسعت صدها هکتار، اگر بدون تعریف درست کارکردها، نظام دسترسی، خدمات رفاهی و پیوند با بافتهای پیرامونی رها شود، نهتنها نقش توسعهای خود را ایفا نمیکند، بلکه به فضایی نیمهفعال و کماثر بدل خواهد شد.
از سوی دیگر، تجربه شتوسعه زنجیرهایهرهای موفق نشان میدهد پروژههای فرامنطقهای بدون حضور فعال بخش خصوصی، بهرهگیری از فناوریهای نوین و تعریف بستههای جذاب سرمایهگذاری، به سرانجام مطلوب نمیرسند. پارک اکباتان میتواند به یک مقصد گردشگری، تفریحی و حتی اقتصادی تبدیل شود، به شرط آنکه از نگاههای جزیرهای عبور کرده و در قالب یک زنجیره پیوسته توسعه شهری تعریف شود.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا مدیریت شهری همدان این پروژه را به سرنوشت میراثی نیمهتمام دچار خواهد کرد یا با اصلاح رویکردها، آن را به فرصتی برای ارتقای کیفیت زندگی شهروندان تبدیل میکند؟ فرصتی که زمان از دست دادنش گران است.
