مسئول کانون‌های فرهنگی هنری مساجد ارشاد همدان با تأکید بر ضرورت گسترش شیوه‌های جذاب اُنس با قرآن در میان نوجوانان، گفت: شناسایی استعدادهای قرآنی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های هنری و واگذاری مسئولیت به نوجوانان، می‌تواند زمینه‌ساز تقویت ارتباط آنان با قرآن و استمرار فعالیت‌های قرآنی باشد.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تربیتی در مواجهه با نوجوانان و جوانان، آشنا کردن آنان با قرآن کریم و فراهم‌ کردن زمینه اُنس با این کتاب آسمانی و پرورش قرآنی آنان است. تحقق این هدف مستلزم هموارسازی مسیر ارتباط نسل نوجوان و جوان با قرآن و اندیشیدن تدابیری برای تقویت پیوند آنان با مسجد و استمرار حضورشان در این محیط فرهنگی و تربیتی است.
بااین‌حال، در بسیاری از موارد چنین تصور می‌شود که برگزاری یک رویداد یا مسابقه قرآنی می‌تواند هم علاقه نوجوانان و جوانان به قرآن را افزایش دهد و هم زمینه ماندگاری آنان در مسجد را فراهم کند. هرچند ممکن است جذابیت یک مسابقه یا علاقه‌مندی قبلی شرکت‌کنندگان، زمینه حضور آنان را در چنین برنامه‌هایی فراهم آورد، اما مسئله اصلی به مرحله پس از پایان رویداد بازمی‌گردد؛ جایی که با برگزاری مراسم اختتامیه، بخش قابل‌ توجهی از مخاطبان نیز از چرخه فعالیت‌های قرآنی خارج می‌شوند و چه‌بسا حضور دوباره آنان به برگزاری مسابقه یا رویدادی دیگر، موکول شود.
این درحالی است که جذب مقطعی مخاطب، به‌تنهایی نمی‌تواند به تحقق هدف ماندگاری نوجوانان در مسیر قرآن و استمرار حضور آنان در مسجد منجر شود. هنگامی که ارتباط مخاطبان با مؤسسات قرآنی، فعالیت‌های مرتبط با قرآن و فضای مسجد پس از پایان مسابقات و رویدادها تداوم نمی‌یابد، نمی‌توان از اثربخشی کامل این برنامه‌ها در تربیت قرآنی و جذب پایدار نسل نوجوان سخن گفت.
در این میان، پرسش اساسی آن است که چگونه می‌توان از گسسته‌ شدن ارتباط مخاطبان شناسایی‌شده و جذب‌شده با فعالیت‌های قرآنی جلوگیری کرد؟ چه سازوکارهایی لازم است تا این افراد به‌جای حضوری مقطعی و مناسبتی، به مخاطبانی پایدار تبدیل شوند و ارتباط آنان با قرآن، مؤسسات قرآنی و مسجد، استمرار یابد؟
آیا صرف برگزاری نماز جماعت در مسجد و دعوت از نوجوانان برای شرکت در آن، می‌تواند زمینه‌ساز حضور فعال و مستمر آنان باشد؟ آیا برگزاری مسابقات در رشته‌های مختلف قرآنی و اهدای جوایز به برگزیدگان برای حفظ ارتباط نوجوانان با فعالیت‌های قرآنی، کفایت می‌کند؟ همچنین، آیا می‌توان تنها با اتکا به چنین برنامه‌هایی، استعدادهای قرآنی را به‌درستی شناسایی کرد و زمینه شکوفایی آن‌ها را فراهم آورد؟
بی‌تردید، پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم نگاهی فراتر از برگزاری برنامه‌های مقطعی و مناسبتی است. تحقق تربیت قرآنی و تقویت پیوند نوجوانان با مسجد، نیازمند برنامه‌ریزی هدفمند، بهره‌گیری از شیوه‌های مؤثر و جذاب و طراحی سازوکارهایی برای استمرار ارتباط با مخاطبان است؛ به‌گونه‌ای که حضور در مسابقات و رویدادهای قرآنی نه نقطه پایان ارتباط آنان با این فضا، بلکه آغازی برای مشارکت مستمر در فعالیت‌های قرآنی باشد.
در همین راستا، در گام نخست با مسئول کانون‌های فرهنگی هنری مساجد ارشاد همدان به گفت‌وگو پرداخته‌ایم تا ضمن تبیین فاصله میان وضعیت موجود و شرایط مطلوب در مساجد و مسابقات قرآنی، دیدگاه‌های خود را درباره راهکارهای تقویت ارتباط نوجوانان با قرآن و فراهم‌سازی زمینه ماندگاری آنان در مسجد، تشریح کند:
حجت‌الاسلام عزیزی با اشاره به نام مسابقات قرآنی بچه‌های مسجد، اظهار کرد: مدهامتان برگرفته از واژه قرآنی مُدْهامَّتان در آیه 64 سوره الرحمن است که به دو باغ بهشتی اشاره دارد.
وی با بیان اینکه مسابقات تا دوره شانزدهم به‌صورت انفرادی برگزار می‌شد، افزود: در شیوه پیشین، ممکن بود افراد توانمند از مراکز مختلف انتخاب و به نام یک کانون در مسابقات شرکت داده شوند؛ درحالی‌ که الزاماً عضو فعال همان مسجد نبودند. این مسئله گاهی موجب می‌شد نوجوانانی که به‌طور مستمر در مسجد حضور داشتند، فرصت دیده‌ شدن پیدا نکنند و پس از پایان مسابقات نیز ارتباط مؤثری میان شرکت‌کنندگان و مسجد باقی نماند.
مسئول کانون‌های فرهنگی هنری مساجد ارشاد ادامه داد: در دو دوره اخیر، مسابقات به‌صورت گروهی و با محوریت خودِ مسجد برگزار شده است. بر این اساس، افرادی که در نماز جماعت، فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی و برنامه‌های قرآنی مشارکت دارند، حتی اگر در سطح حرفه‌ای نباشند، می‌توانند در قالب گروه‌های هفت یا هشت‌نفره، شرکت کنند.
حجت‌الاسلام عزیزی با اشاره به امکان حضور مکبران، مؤذنان و افرادی که به قرائت قرآن، ترجمه یا دعا می‌پردازند، گفت: این شیوه به نوجوانانی که پیش‌تر کمتر دیده شده‌اند، فرصت می‌دهد با دریافت آموزش و راهنمایی لازم، وارد رقابت شوند. درنتیجه، مسابقات علاوه‌بر شناسایی استعدادها، می‌تواند انگیزه حضور مستمر در مسجد را افزایش دهد.
وی با تأکید بر ظرفیت هنر در جذب نسل جدید، اظهار کرد: قرآن به‌ اندازه کافی جذابیت دارد و باید این ظرفیت را با هنر و خلاقیت آشکار کرد؛ کتابت قرآن، خوشنویسی آیات، نقاشی‌ خط، کتیبه‌نویسی و قصه‌گویی قرآنی ازجمله زمینه‌هایی هستند که می‌توانند مسیرهای متنوعی برای ارتباط با قرآن فراهم کنند؛ قصه‌های قرآنی نیز باید با زبانی کودکانه و متناسب با درک کودکان، بیان شوند.
حجت‌الاسلام عزیزی افزود: افراد می‌توانند فعالیت خود را از هنر قرآنی آغاز کنند و به‌تدریج به رشته‌های تخصصی‌تر مانند قرائت و حفظ برسند؛ مسیری که از سوره‌های کوچک شروع می‌شود و می‌تواند تا حفظ چند جزء و کل قرآن، ادامه یابد.
به گفته وی، در منطقه درگزین همدان، بانویی با وجود محدودیت شنوایی، بخش‌هایی از قرآن را با خطی بسیار ریز روی صدف کتابت کرده بود؛ استعدادی که با معرفی و تشویق، زمینه دیده‌ شدن و حمایت از آن فراهم شد. چنین ظرفیت‌هایی در مساجد و محله‌ها وجود دارد و باید فرصت بروز پیدا کنند.
* ماندگاری در مسجد با توجه به همه ابعاد زندگی نوجوان
مسئول کانون‌های فرهنگی هنری مساجد ارشاد مسئولیت جذب و نگهداشت نوجوانان را متوجه مجموعه فعالان مسجد، از امام جماعت و هیئت‌ امنا تا مدیر کانون و فرمانده پایگاه مقاومت دانست و گفت: برنامه‌ریزی باید همه ابعاد زندگی نوجوان را در بر بگیرد. اگر نوجوان در کنار فعالیت قرآنی به کمک در درس ریاضی، هندسه یا سایر دروس نیاز دارد، مسجد باید در حد توان برای رفع این نیاز نیز برنامه داشته باشد.
وی با اشاره به مشکلات اقتصادی برخی خانواده‌ها، افزود: مسجد می‌تواند با کمک خیران و تهیه بسته‌های معیشتی از خانواده‌های نیازمند حمایت کند. همچنین باید محیطی امن و قابل اعتماد برای نوجوانان و خانواده‌هایشان باشد؛ محیطی که در آن به نیازهای آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و تربیتی آنان، توجه می‌شود.
حجت‌الاسلام عزیزی با تأکید بر نقش تربیت از سال‌های نخست زندگی، اظهار کرد: خانواده باید با رفتار مناسب، تلاوت قرآن و ایجاد عادت‌های معنوی، زمینه آشنایی کودک با مسجد را فراهم کند. در کنار خانواده، فضای داخلی مسجد و برخورد فعالان آن نیز اهمیت دارد. مسجدی که مسئولان آن خوش‌رو هستند و نیازهای کودکان را درنظر می‌گیرند، با محیطی که در آن با بازی و سروصدای کودک برخورد نامناسب می‌شود، تفاوت زیادی دارد.
وی افزود: ایجاد اتاق کودک، استفاده از حیاط امن و فراهم‌ کردن امکانات بازی مانند تاب و سرسره می‌تواند حضور کودکان را خوشایند کند. همچنین اردوهای زیارتی و تفریحی خانوادگی، درصورتی که تجربه‌های متناسب با علایق کودک را در بر داشته باشند، خاطرات مثبتی از محیط‌های معنوی ایجاد می‌کنند. این خاطرات می‌توانند زمینه‌ساز ارتباط عاطفی و بازگشت دوباره کودک به مسجد در سال‌های بعد باشند.
حجت‌الاسلام عزیزی با اشاره به فعالیت مسجد مهدویه در محله کمال‌آباد و کانون فرهنگی هنری شهیدان فتحی، گفت: در این مجموعه در کنار برنامه‌های قرآنی، به نیازهای درسی دانش‌آموزان نیز توجه می‌شود؛ از برگزاری کلاس‌های جبرانی و تست‌زنی برای دانش‌آموزان پشت‌ کنکوری تا آموزش موضوعاتی مانند هوش مصنوعی و کارآفرینی. آموزش مدیریت گروه، واگذاری مسئولیت‌های جمعی و برگزاری اردوهای شهری، استانی و برون‌استانی نیز از دیگر فعالیت‌ها است.
وی ادامه داد: مسیر رشد نوجوان باید متناسب با استعداد و علاقه او طراحی شود. نوجوان علاقه‌مند به تئاتر، خوشنویسی، فضای مجازی یا فناوری اطلاعات باید فرصت فعالیت در زمینه مورد علاقه‌اش را پیدا کند. حلقه‌های کتاب‌خوانی و صالحین، مباحث اعتقادی و اجتماعی، برنامه‌های ورزشی و اردوهای بانشاط نیز می‌توانند در کنار آموزش، به حفظ ارتباط نوجوان با مسجد، کمک کنند.
حجت‌الاسلام عزیزی با بیان اینکه موفقیت برنامه‌های قرآنی باید هم ازنظر کمیت و هم ازنظر کیفیت ارزیابی شوند، گفت: تعداد شرکت‌کنندگان اهمیت دارد، اما هدف صرفاً ایجاد شور و هیجان نیست؛ شور باید با شعور و شناخت همراه شود. حضور پُرشور در مراسم، اگر به آگاهی، یادگیری و تغییر رفتار منجر نشود، به‌تنهایی برای ایجاد نتیجه تربیتی پایدار، کافی نیست.
وی افزود: شرکت‌کنندگان باید بدانند هر مراسم با چه هدفی برگزار می‌شود و پس از آن چه نتیجه‌ای حاصل شده است. حضور گسترده مردم در برنامه‌هایی مانند جشن غدیر ارزشمند است، اما اثرگذاری این برنامه‌ها باید در فعالیت‌های مستمر آموزشی و تربیتی، ادامه پیدا کند.
مسئول کانون‌های فرهنگی هنری مساجد ارشاد همدان تأکید کرد: هر حلقه باید مربی مشخصی داشته باشد که آموزش‌ها را مرحله‌به‌مرحله ارائه دهد، بازخورد بگیرد و به پرسش‌ها و شبهات نوجوانان پاسخ دهد. در کنار میزان حضور، باید یادگیری مفاهیم و پیشرفت مهارتی نیز سنجیده شود؛ کسب رتبه در قرائت یا حفظ قرآن و حتی حفظ یک جزء، می‌تواند نشانه‌ای از نتیجه‌بخش‌ بودن آموزش و آغاز علاقه‌مندی به ادامه مسیر باشد.
وی ارتباط مربی با خانواده را نیز ضروری دانست و گفت: اگر خانواده نوجوان با مشکل فکری، اجتماعی، اقتصادی یا درمانی مواجه شود، مجموعه فرهنگی باید در حد امکانات برای مشاوره، راهنمایی و حمایت اقدام کند. نوجوان زمانی به مسجد اعتماد بیشتری پیدا می‌کند که بداند این مجموعه تنها محل برگزاری نماز و مراسم نیست، بلکه به مسائل واقعی زندگی او و خانواده‌اش نیز توجه دارد.
حجت‌الاسلام عزیزی واگذاری مسئولیت را یکی دیگر از عوامل ماندگاری نوجوانان دانست و افزود: مسئولیت‌هایی مانند آماده‌سازی پذیرایی، نظم ورودی، مدیریت دستگاه صوت، توزیع قرآن و چیدن رحل‌ها می‌تواند به‌تدریج زمینه پذیرش وظایف بزرگ‌تر را فراهم کند. همان‌طور که راننده‌ای که در اتوبوس سهم دارد، احساس تعلق بیشتری به آن پیدا می‌کند، نوجوانی نیز که در برگزاری مراسم سهیم است، نسبت به فعالیت مسجد احساس مسئولیت بیشتری خواهد داشت.
وی با اشاره به تجربه شخصی خود، اظهار کرد: سپردن مسئولیت در مسجد، زمینه حضور و مشارکت اجتماعی ما را فراهم کرد. هدف آن است که نوجوان به‌تدریج از حضور صرف فراتر برود و به فردی تبدیل شود که برای انجام کارها پیش‌قدم می‌شود و در مسجد و جامعه مسئولیت می‌پذیرد.
مسئول کانون‌های فرهنگی هنری مساجد ارشاد همدان در پایان سخنانش تأکید کرد: تربیت باید تشکیلاتی و مبتنی بر اصول مشخص باشد، نه وابسته به یک فرد. اگر نوجوان فقط به یک مربی وابسته شود، ممکن است با مشاهده خطای او، آن اشتباه را به پای دین و قرآن بگذارد و از مسیر فاصله بگیرد. در تربیت تشکیلاتی، نوجوان میان خطای یک فرد و اصل مسیر تربیتی تفاوت قائل می‌شود؛ بنابراین، ایجاد جذابیت، حمایت از خانواده، آموزش مستمر، شناسایی استعدادها و واگذاری مسئولیت، باید در کنار یکدیگر دنبال شوند.
* تشویق و همراهی خانواده، پایه علاقه‌مندی به قرآن
در راستای بررسی راهکارهای تداوم ارتباط نوجوانان با قرآن و مسجد و شناسایی عوامل مؤثر بر ماندگاری آنان در فعالیت‌های قرآنی با یک مربی و فعال قرآنی نیز به گفت‌وگو پرداخته‌ایم:
قاسم جهان‌آرا با تأکید بر ضرورت آشنایی کودکان با کلام الهی از سال‌های نخست زندگی، گفت: ایجاد انگیزه متناسب با سن، تشویق مستمر، همراهی خانواده و بهره‌گیری از روش‌های متنوع آموزشی و هنری، از عوامل مؤثر در تداوم ارتباط کودکان و نوجوانان با قرآن کریم است.
وی با اشاره به حدود 30 سال تجربه در آموزش قرآن به کودکان و نوجوانان، اظهار کرد: از سال‌های پیش از 1380 تلاش می‌کردیم مفاهیم اعتقادی را با زبانی شیرین و متناسب با درک کودکان آموزش دهیم. در سال‌های 1385 و 1386 نیز حدود 40 تا 50 مرکز پیش‌دبستانی قرآنی در همدان، در مساجد، تکایا، منازل و شهرک‌هایی مانند فرهنگیان و مدرس، فعالیت داشتند.
این مربی قرآن با اشاره به تجربه فرزند خود، گفت: در یکی از جلسات قرآنی که به‌صورت چرخشی در منازل شهرک فرهنگیان برگزار می‌شد، با اهدای یک بسته آبرنگ به فرزندم که آن زمان دانش‌آموز پایه دوم دبستان بود، انگیزه‌ای برای ادامه فعالیت قرآنی او ایجاد کردند و او هم که در ابتدا آشنایی چندانی با الفبای قرآن نداشت، پس از مدتی پیگیر این مسیر شد و در سال‌های بعد در مدرسه، منطقه، استان و کشور، رتبه کسب کرد.
جهان‌آرا خواست خانواده، دعوت عمومی و تشویق را از عوامل مؤثر در گسترش فعالیت‌های قرآنی دانست و با اشاره به برنامه تربیت 10 میلیون حافظ قرآن طبق فرمایشات رهبر شهید، ابراز کرد: در دوره‌ای که چندسال مسئولیت ستاد راهبردی حفظ قرآن در مجموعه اوقاف را برعهده داشتم، حدود 70 تا 80 هزار نفر در برنامه‌ها و جلسات قرآنی شرکت کردند و از حفظ یک جزء تا کل قرآن را تجربه کردند.
این فعال قرآنی با اشاره به برنامه‌های آموزش‌وپرورش برای گسترش فعالیت‌های قرآنی در مدارس و دبیرستان‌ها، افزود: اجرای مؤثر این برنامه‌ها به همراهی مربیان، تشویق دانش‌آموزان و برگزاری مسابقات و فعالیت‌های مکمل نیاز دارد. در کنار آموزش عمومی، باید استعدادهای قرآنی نیز شناسایی شوند و آموزش تخصصی متناسب با سطح توانایی آنان، ادامه یابد.
وی با اشاره به ظرفیت کلاس‌های قرآنی در مسجد امامزاده عبدالله، مکتب‌القرآن محدوده ایستگاه شریعتی و شهرستان‌هایی مانند بهار، نهاوند و فامنین، گفت: از ابتدای سال جاری نیز جلسات ماهانه آموزش پیشرفته با حضور دکتر مسعود نوری، قاری بین‌المللی، برای قاریان ممتاز استان در مسجد قائم و دارالقرآن، برگزار شده است.
جهان‌آرا تأکید کرد: آموزش قرائت، حفظ و تجوید به‌تنهایی کافی نیست و کودکان باید متناسب با سن خود با مبانی اعتقادی، خداشناسی، شکرگزاری، هدف زندگی، حلال و حرام، آخرت، قیامت و مسئولیت اعمال آشنا شوند. استفاده از نقاشی، کتابچه‌ها و ابزارهای جذاب آموزشی و تربیت مربیان متخصص کودک و نوجوان می‌تواند به انتقال بهتر این مفاهیم کمک کند.
وی با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر اوقات فراغت کودکان و نوجوانان، گفت: با وجود تغییر شرایط جامعه، خانواده همچنان نقش مهمی در هدایت فرزندان به فعالیت‌های قرآنی دارد. تربیت قرآنی باید اصولی و مستمر باشد و به آموزش ظاهری محدود نشود؛ زیرا می‌تواند در شکل‌گیری نگرش اخلاقی و نحوه مواجهه فرد با مسائل زندگی و خانواده، اثرگذار باشد.
این مربی قرآن در بخش پایانی سخنانش مسئولیت گسترش فعالیت‌های قرآنی را تنها متوجه خانواده‌ها ندانست و افزود: وزارت آموزش‌وپرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامی، مجموعه‌های مرتبط با امور مساجد و سپاه باید برای این حوزه برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری کنند. بهره‌گیری از تئاتر، موسیقی و دیگر ظرفیت‌های هنری، همراه با طراحی محیط‌های شاد و متنوع، می‌تواند مفاهیم دینی را برای نسل جدید جذاب‌تر کند.
جهان‌آرا خاطرنشان کرد: صرف اینکه به نوجوان گفته شود مسجد مکان خوبی است و باید به آنجا برود، برای جذب و ماندگاری او کافی نیست. مسجد باید برنامه‌های متنوع فرهنگی، هنری، آموزشی و اجتماعی داشته باشد و از محتوای مناسب و مربیان توانمند بهره ببرد. آغاز آموزش از کودکی، همراهی خانواده و سرمایه‌گذاری دستگاه‌های مسئول می‌تواند زمینه ارتباط آگاهانه و پایدار نسل جدید با قرآن و مسجد را فراهم کند.

صبا اسدی