فرونشست؛ زنگ خطر خاموش برای آبخوانهای همدان
برداشت بیرویه آب، سرمایه چند هزارساله زیر زمین را نابود میکند
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور با هشدار نسبت به عواقب برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی گفت: فرونشست پدیدهای انسانساز است که با تخریب ساختار آبخوانها، خساراتی جبرانناپذیر به بار میآورد. برای مهار این بحران در همدان، تنها توقف برداشت کافی نیست و باید تغذیه مصنوعی آبخوانها و اصلاح الگوی مصرف بهطور جدی در دستور کار قرار گیرد.
فرونشست زمین دیگر تنها یک اصطلاح تخصصی در گزارشهای علمی نیست؛ پدیدهای است که در بخشهایی از کشور به مرحلهای رسیده که آثار آن را میتوان در زمینهای کشاورزی، جادهها، ساختمانها و حتی سکونتگاههای انسانی مشاهده کرد. استان همدان نیز بهعنوان یکی از مناطق مهم کشاورزی کشور، از پیامدهای افت منابع آب زیرزمینی در امان نمانده است.
افت مستمر سطح آب زیرزمینی، برداشت بیش از ظرفیت آبخوانها و کاهش تغذیه طبیعی منابع زیرزمینی در سالهای اخیر موجب شده نگرانیها درباره فرونشست زمین و پیامدهای بلندمدت آن افزایش پیدا کند؛ پدیدهای که به گفته کارشناسان، تفاوت اساسی با فروچاله دارد و در صورت تشدید، میتواند بخشی از ظرفیتهای طبیعی و اقتصادی مناطق را برای همیشه از بین ببرد.
بر این اساس گفتوگویی با عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت از آب و خاک کشور ترتیب دادیم که در ادامه میخوانید:
میرمسعود خیرخواه زرکش با تشریح سازوکار شکلگیری فرونشست زمین، نسبت به ادامه برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی هشدار داد و تأکید کرد: تنها توقف برداشت برای جبران آسیبهای ایجادشده کافی نیست، بلکه تغذیه آبخوانها نیز باید در دستور کار قرار گیرد.
*فرونشست چگونه شکل میگیرد؟
وی با بیان اینکه فرونشست و فروچاله دو پدیده متفاوت هستند، اظهار کرد: فرونشست در بسیاری از موارد بر اثر برداشت بیرویه آب از آبخوانها رخ میدهد. زمانی که آبخوان از ذخیره کافی برخوردار باشد و برداشت در محدوده مجاز انجام شود، به واسطه خاصیت شناوری آب، تعادل لایههای زیرزمینی حفظ شده و فرونشست گسترده رخ نمیدهد.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور ادامه داد: وجود آب در لایههای زیرزمینی، با ایجاد خاصیت شناوری، وزن مؤثر اجسام را کاهش میدهد؛ اما با برداشت بیش از حد، این شرایط تغییر میکند. با کاهش سطح آب، وزن لایههای خشکشده افزایش مییابد و این لایهها تحت تأثیر وزن خود، بهتدریج دچار نشست میشوند.
خیرخواه زرکش با تأکید بر اینکه این فرایند خسارتی جبرانناپذیر به همراه دارد، افزود: آبخوانها دارای خلل و فرجهای ارزشمندی هستند؛ میتوان این خلل و فرج و مخازن زیرزمینی را به سدهایی تشبیه کرد که خداوند بدون اینکه انسان هزینهای برای ساخت آنها پرداخت کند، در زیر زمین برای تأمین آب ایجاد کرده است.
وی تصریح کرد: اگر یک سد سطحی تخریب شود، امکان بازسازی آن وجود دارد، اما وقتی فرونشست رخ میدهد و خلل و فرج آبخوان مسدود میشود، دیگر نمیتوان آن منطقه را به شرایط گذشته بازگرداند.
وی این مسئله را یکی از بزرگترین خسارتهای زیستمحیطی دانست و گفت: آبخوانهای زیرزمینی، مخازن تأمین آب کشاورزی و شرب بسیاری از مناطق ایران هستند و از بین رفتن ظرفیت آنها میتواند پیامدهای بسیار گستردهای به همراه داشته باشد.
*فرونشست با فروچاله چه تفاوتی دارد؟
این عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور در ادامه درباره تفاوت فرونشست با فروچاله توضیح داد: فروچاله بیشتر تحت تأثیر عوامل زمینشناسی، تکتونیکی و ژئوتکنیکی رخ میدهد، در حالی که فرونشست در بسیاری از موارد ارتباط مستقیمی با برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی دارد.
خیرخواه زرکش افزود: البته در برخی مناطق، ازجمله بخشهایی از تهران، ترکیب شرایط زمینشناسی و اشباعشدگی لایهها نیز در شکلگیری این پدیدهها نقش دارد. در کبودراهنگ نیز با چالهای بسیار بزرگ مواجه هستیم که بهدلیل کارستی بودن زمین شکل گرفته؛ مناطقی که پدیدههایی مانند رودخانههای گمشده در آنها رایج است.
*برداشت بیرویه؛ عامل اصلی فرونشست
وی با بیان اینکه جنس مواد تشکیلدهنده آبخوانها در مناطق مختلف متفاوت است و این مسئله بر میزان آسیبپذیری هر منطقه تأثیر میگذارد، تأکید کرد: با این حال، مهمترین عامل در شکلگیری فرونشست، همان برداشت بیرویه آب و نبود تغذیه مجدد آبخوانهاست.
وی ادامه داد: در برخی استانهای خشک مانند یزد، گاهی لولههای چاه به دلیل افت سطح آب، بیش از حد از زمین بیرون زدهاند؛ این در حالی است که ممکن است مردم هنوز عمق واقعی بحران را درک نکرده باشند.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور با اشاره به وضعیت دشت میناب، گفت که فرونشست در این منطقه به مرحلهای رسیده که موجب تخریب بسیاری از خانهها شده است.
خیرخواه زرکش با اشاره به وضعیت استان همدان، تصریح کرد: در همدان نیز با هر دو پدیده فرونشست و فروچاله مواجه هستیم و بسیار ضروری است که مسئولان استان، پیش از بروز فاجعه، برای مدیریت این مسئله اقدام جدیتری انجام دهند.
*همدان ظرفیت مدیریت آبهای هدررفت را دارد
وی با اشاره به ظرفیتهای آبی استان همدان، گفت: این استان ظرفیتهای آبی بسیار خوبی دارد و میتوان با استفاده از تکنیکهایی مانند سدهای زیرزمینی، پخش سیلاب و سیستمهای آبگیر باران، آبهایی را که در حال حاضر هدر میروند و از دسترس کشاورزان و مصرفکنندگان خارج میشوند، با مدیریت و برنامهریزی در اختیار مردم قرار داد.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور تأکید کرد: اگرچه همدان با خشکسالی مواجه است، اما همچنان حجم قابلتوجهی آب هدررونده وجود دارد که با روشهای یادشده میتوان آن را مدیریت کرد؛ چراکه بهکارگیری این راهکارها فشار ناشی از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی را کاهش داده و به ایجاد شرایط سالمتر در منابع آب استان کمک میکند.
*جنس خاک و شرایط زمینشناسی؛ مؤثر اما نه عامل اصلی
خیرخواه زرکش درباره تأثیر جنس خاک، رسوبات و شرایط زمینشناسی بر میزان آسیبپذیری مناطق در برابر فرونشست، گفت: هرچه منطقهای دارای رس بیشتری باشد، امکان بروز تغییرات حجمی در اثر نوسانات سطح آب بیشتر است. همچنین در مقیاسهای کلان، از وضعیت کوهها تا مناطق پاییندست و ساختار زمینساختی منطقه، تأثیر عمدهای بر میزان فرونشست دارند.
وی ادامه داد: با اینکه اندازه خلل و فرج، اندازه ذرات و ویژگیهای زمینشناسی در شدتِ فرونشست در مناطق مختلف دخیل هستند، اما مسئله اصلی همچنان برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی است.
این متخصص حوزه آب و خاک با بیان اینکه فرونشست ناشی از برداشت بیرویه، پدیدهای «طبیعی» نیست و خودمان آن را ایجاد کردهایم، افزود: میلیونها سال زمان صرف شده تا آبهای زیرزمینی در آبخوانها جمع شوند، اما ما در 50 تا 60 سال گذشته به شکل گسترده این منابع را تخلیه کردهایم؛ بنابراین اگرچه عوامل زمینشناختی و ساختار مصالح در این پدیده بیتأثیر نیستند، اما نقش اصلی در شرایط بحرانی موجود، مستقیماً به برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی برمیگردد.
*برداشت مجاز آبخوانها باید رعایت شود
خیرخواه زرکش با اشاره به نقش متخصصان هیدروژئولوژی در تعیین میزان برداشت از آبخوانها گفت: کارشناسان این حوزه میتوانند سقف برداشت مجاز را برای هر آبخوان مشخص کنند؛ موضوعی که از سالها پیش مورد توجه بوده، اما مسئله اصلی عدم رعایت این ضوابط است.
وی بیان کرد: هر آبخوان طبق تعریف وزارت نیرو دارای ظرفیت مشخصی برای تغذیه و برداشت است، اما در عمل این حدود رعایت نمیشود.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور تأکید کرد: آنچه اهمیت حیاتی دارد، این است که اجازه ندهیم منابع آب زیرزمینی بیش از ظرفیت خود مورد برداشت قرار گیرند.
*کاهش برداشت بهتنهایی کافی نیست
خیرخواه زرکش در پاسخ به این پرسش که آیا با کاهش برداشت، فرونشست متوقف میشود، گفت: با توجه به تخلیه شدید منابع در سالهای گذشته، صرفاً جلوگیری از برداشت برای حل بحران کافی نیست. باید در کنار کنترل برداشت، تغذیه آبخوانها را نیز در دستور کار قرار دهیم.
وی با اشاره به پیامدهای تغییر کاربری اراضی افزود: در بسیاری از مناطق، با ایجاد سطوح غیرقابلنفوذ، راه تغذیه طبیعی آبخوانها را بستهایم؛ بنابراین باید ضمن جلوگیری از برداشت بیرویه، به سمت روشهای تغذیه مصنوعی همچون پخش سیلاب برویم تا آب مورد نیاز سفرههای زیرزمینی تأمین و از تخریب بیشتر آنها جلوگیری شود.
*فرونشست؛ تهدیدی برای کشاورزی، راهها و سکونتگاهها
وی درباره پیامدهای بلندمدت فرونشست گفت: از بین رفتن آبخوانها ظرفیت مناطق را برای تأمین آب و تولید کشاورزی کاهش میدهد. این پدیده تهدیدی جدی برای امنیت غذایی است؛ چراکه ممکن است شرایط زندگی در مناطقی که قرنها بستر سکونت و فعالیت مردم بوده، چنان سخت شود که چارهای جز مهاجرت باقی نماند. کما اینکه هماکنون نیز در بسیاری از روستاها بهدلیل خشک شدن منابع آب زیرزمینی و سطحی، با روند تخلیه سکونتگاهها مواجه هستیم.
این متخصص منابع آب با اشاره به سابقه مدیریت آب در ایران بیان کرد: گذشتگان ما از دو تا سه هزار سال پیش بر ناپایداری منابع آب سطحی واقف بودند و میدانستند تکیه بر این منابع با وجود خشکسالیهای مداوم، کافی نیست. به همین دلیل، پس از دورهای از سدسازیهای بزرگ، به سمت روشهای پایدارتر مانند قنات و بهرهگیری از سیلابهای فصلی رفتند.
خیرخواه زرکش افزود: این دانش بومی با شرایط اقلیمی ایران سازگار بود، اما ما به جای حفظ و ارتقای آن با فناوریهای نوین، این میراث را رها کردیم و به مسیرهایی رفتیم که اکنون ما را با چالش مواجه کرده است.
این متخصص منابع آب با تأکید بر جایگاه ویژه همدان گفت: همدان از اصیلترین و تاریخیترین شهرهای کشور است و تصور اینکه چنین منطقه حاصلخیزی بهدلیل برداشتهای بیرویه، ظرفیت تولیدی خود را از دست بدهد، بسیار نگرانکننده است. با توجه به شرایط اقلیمی و حساسیتهای اقتصادی کشور، از بین رفتن منابع آب زیرزمینی تنها به معنای کمبود آب نیست؛ بلکه امنیت غذایی و زیرساختهای اقتصادی ما را هدف قرار میدهد و ضربهای جبرانناپذیر به پیکره این دیار وارد میکند.
*چگونه بفهمیم آبخوان در مسیر بهبود قرار گرفته است؟
خیرخواه زرکش درباره شاخصهای نشاندهنده بهبود یا وخامت وضعیت آبخوانها اظهار کرد: فرونشست از نظر ماهیت شاید شباهتهایی با پدیدههایی مانند زمینلغزش داشته باشد، اما ماهیت آن متفاوت است. در دشت میناب این بحران بهشدت دیده میشود و در همدان نیز فرونشستهای ناشی از افت آب زیرزمینی بروز کرده است.
وی پایش تغییرات سطح آب را مهمترین سنجه دانست و افزود: نهادهای متولی از جمله وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی باید بهصورت مستمر شبکه چاههای پیزومتریک و گمانههای شناسایی را رصد کنند؛ زیرا افت محسوس در این شبکه، نشانه هشدار و بالا آمدن سطح آب، بیانگر قرار گرفتن آبخوان در مسیر احیاست.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور تصریح کرد: افت شدید سطح آب بازگشتپذیر نیست؛ بهعنوان مثال اگر سطح آب از عمق 30 متری به 80 متری رسیده باشد، احیای آن آبخوان بسیار دشوار خواهد بود.
خیرخواه زرکش با تأکید بر اینکه مردم معمولاً تنها پس از خشک شدن چاهها متوجه عمق فاجعه میشوند، گفت: تشخیص بهموقع تنها از طریق پایش مستمر دادههای تخصصی ممکن است. با این حال، بر اساس آمارهای موجود، شخصاً تاکنون آبخوانی را در کشور ندیدهام که سطح آب آن به شکل محسوسی بالا آمده باشد؛ متأسفانه در اغلب مناطق همچنان با روندی نزولی و شتابان در افت سفرههای زیرزمینی مواجه هستیم.
*کشاورزی باید به سمت بهرهوری آب حرکت کند
وی با اشاره به راهکارهای جلوگیری از تشدید بحران آب گفت: در کنار تغذیه مصنوعی آبخوانها، باید از روشهای مختلف برای افزایش بهرهوری آب استفاده کنیم. مدرنسازی روشهای کشاورزی، توسعه گلخانهها و استفاده از روشهای ژنتیکی و سایر فناوریهای نوین میتواند در کاهش فشار بر منابع آب مؤثر باشد.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور با بیان اینکه بخش عمده مصرف آب کشور در حوزه کشاورزی است، گفت: آب شرب نیز مشکل و اهمیت خود را دارد، اما حجم بسیار زیادی از آب مصرفی کشور در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد. به همین دلیل باید روشهای کشاورزی نیز تغییر کند و هدف اصلی ما رسیدن به بهرهوری آب باشد.
خیرخواه زرکش تأکید کرد: باید به نقطهای برسیم که با یک لیتر آب، بیشترین میزان تولید را داشته باشیم، نه اینکه با روشهای قدیمی و مصرف بالای آب به تولید ادامه دهیم؛ البته روشهای سنتی بسیار خوبی نیز وجود دارند، اما برخی روشهای آبیاری که آب را روی زمین رها میکنند و موجب هدررفت آن میشوند، بهرهوری و کارایی مناسبی ندارند.
*وزارت نیرو و جهاد کشاورزی مسئولیت مهمی دارند
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب اظهار کرد: وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی دو دستگاه مهم در این زمینه هستند و باید برای ایجاد تغییرات لازم اقدام کنند. اگر این تغییرات ایجاد نشود، برای نسلهای آینده چیزی باقی نمیماند.
این استاد دانشگاه هشدار داد: در صورت ادامه روند موجود، نه امنیت غذایی باقی خواهد ماند و نه مردم میتوانند در سکونتگاههایی که سالها و حتی قرنها در آن زندگی کرده و تولیدکننده بودهاند، به زندگی خود ادامه دهند.
خیرخواه زرکش افزود: اگر منابع آب و ظرفیت تولید از بین برود، مردم از تولیدکننده به مصرفکننده تبدیل میشوند و این تغییر میتواند مناطق مختلف را با مشکلات جدی مواجه کند.
معالوصف فرونشست زمین را میتوان یکی از پیامدهای آشکار و در عین حال دیرپای افت منابع آب زیرزمینی دانست؛ پدیدهای که به گفته کارشناسان، پس از شکلگیری و از بین رفتن ظرفیت ذخیرهسازی آبخوان، به آسانی قابل بازگشت نیست. آنچه وضعیت را برای استانهایی مانند همدان حساستر میکند، وابستگی بخش قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی، کشاورزی و سکونتگاههای انسانی به منابع آب زیرزمینی است.
میرمسعود خیرخواه زرکش، عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور، تأکید دارد که مقابله با این بحران تنها با ممنوعیت یا کاهش برداشت از آبخوانها به نتیجه نمیرسد و باید همزمان تغذیه مصنوعی منابع زیرزمینی، مدیریت آبهای هدررونده، پخش سیلاب، استفاده از سدهای زیرزمینی، جمعآوری آب باران و اصلاح شیوههای مصرف آب دنبال شود.
از سوی دیگر، کاهش مصرف و افزایش بهرهوری آب در کشاورزی، توسعه روشهای نوین آبیاری، استفاده از گلخانهها و فناوریهای جدید تولید نیز باید بهعنوان بخشی از یک برنامه جامع مورد توجه قرار گیرد. در این میان، پایش مستمر سطح آب زیرزمینی از طریق چاههای پیزومتریک و گمانهها میتواند تصویری واقعی از وضعیت آبخوانها ارائه دهد.
هشدار اصلی این است که آبخوانها سرمایههایی نیستند که بتوان پس از تخریب، بهسادگی آنها را جایگزین کرد. اگر یک سازه سطحی مانند سد تخریب شود، امکان بازسازی آن وجود دارد، اما وقتی خلل و فرج یک آبخوان بر اثر برداشت شدید و فرونشست از بین رفت، بازگرداندن آن ظرفیت به شرایط گذشته بسیار دشوار و در بسیاری از موارد غیرممکن است؛ بنابراین مدیریت امروز منابع آب، مستقیماً با امنیت غذایی، سکونت و آینده نسلهای بعدی ارتباط دارد.
فرونشست زمین دیگر تنها یک اصطلاح تخصصی در گزارشهای علمی نیست؛ پدیدهای است که در بخشهایی از کشور به مرحلهای رسیده که آثار آن را میتوان در زمینهای کشاورزی، جادهها، ساختمانها و حتی سکونتگاههای انسانی مشاهده کرد. استان همدان نیز بهعنوان یکی از مناطق مهم کشاورزی کشور، از پیامدهای افت منابع آب زیرزمینی در امان نمانده است.
افت مستمر سطح آب زیرزمینی، برداشت بیش از ظرفیت آبخوانها و کاهش تغذیه طبیعی منابع زیرزمینی در سالهای اخیر موجب شده نگرانیها درباره فرونشست زمین و پیامدهای بلندمدت آن افزایش پیدا کند؛ پدیدهای که به گفته کارشناسان، تفاوت اساسی با فروچاله دارد و در صورت تشدید، میتواند بخشی از ظرفیتهای طبیعی و اقتصادی مناطق را برای همیشه از بین ببرد.
بر این اساس گفتوگویی با عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت از آب و خاک کشور ترتیب دادیم که در ادامه میخوانید:
میرمسعود خیرخواه زرکش با تشریح سازوکار شکلگیری فرونشست زمین، نسبت به ادامه برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی هشدار داد و تأکید کرد: تنها توقف برداشت برای جبران آسیبهای ایجادشده کافی نیست، بلکه تغذیه آبخوانها نیز باید در دستور کار قرار گیرد.
*فرونشست چگونه شکل میگیرد؟
وی با بیان اینکه فرونشست و فروچاله دو پدیده متفاوت هستند، اظهار کرد: فرونشست در بسیاری از موارد بر اثر برداشت بیرویه آب از آبخوانها رخ میدهد. زمانی که آبخوان از ذخیره کافی برخوردار باشد و برداشت در محدوده مجاز انجام شود، به واسطه خاصیت شناوری آب، تعادل لایههای زیرزمینی حفظ شده و فرونشست گسترده رخ نمیدهد.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور ادامه داد: وجود آب در لایههای زیرزمینی، با ایجاد خاصیت شناوری، وزن مؤثر اجسام را کاهش میدهد؛ اما با برداشت بیش از حد، این شرایط تغییر میکند. با کاهش سطح آب، وزن لایههای خشکشده افزایش مییابد و این لایهها تحت تأثیر وزن خود، بهتدریج دچار نشست میشوند.
خیرخواه زرکش با تأکید بر اینکه این فرایند خسارتی جبرانناپذیر به همراه دارد، افزود: آبخوانها دارای خلل و فرجهای ارزشمندی هستند؛ میتوان این خلل و فرج و مخازن زیرزمینی را به سدهایی تشبیه کرد که خداوند بدون اینکه انسان هزینهای برای ساخت آنها پرداخت کند، در زیر زمین برای تأمین آب ایجاد کرده است.
وی تصریح کرد: اگر یک سد سطحی تخریب شود، امکان بازسازی آن وجود دارد، اما وقتی فرونشست رخ میدهد و خلل و فرج آبخوان مسدود میشود، دیگر نمیتوان آن منطقه را به شرایط گذشته بازگرداند.
وی این مسئله را یکی از بزرگترین خسارتهای زیستمحیطی دانست و گفت: آبخوانهای زیرزمینی، مخازن تأمین آب کشاورزی و شرب بسیاری از مناطق ایران هستند و از بین رفتن ظرفیت آنها میتواند پیامدهای بسیار گستردهای به همراه داشته باشد.
*فرونشست با فروچاله چه تفاوتی دارد؟
این عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور در ادامه درباره تفاوت فرونشست با فروچاله توضیح داد: فروچاله بیشتر تحت تأثیر عوامل زمینشناسی، تکتونیکی و ژئوتکنیکی رخ میدهد، در حالی که فرونشست در بسیاری از موارد ارتباط مستقیمی با برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی دارد.
خیرخواه زرکش افزود: البته در برخی مناطق، ازجمله بخشهایی از تهران، ترکیب شرایط زمینشناسی و اشباعشدگی لایهها نیز در شکلگیری این پدیدهها نقش دارد. در کبودراهنگ نیز با چالهای بسیار بزرگ مواجه هستیم که بهدلیل کارستی بودن زمین شکل گرفته؛ مناطقی که پدیدههایی مانند رودخانههای گمشده در آنها رایج است.
*برداشت بیرویه؛ عامل اصلی فرونشست
وی با بیان اینکه جنس مواد تشکیلدهنده آبخوانها در مناطق مختلف متفاوت است و این مسئله بر میزان آسیبپذیری هر منطقه تأثیر میگذارد، تأکید کرد: با این حال، مهمترین عامل در شکلگیری فرونشست، همان برداشت بیرویه آب و نبود تغذیه مجدد آبخوانهاست.
وی ادامه داد: در برخی استانهای خشک مانند یزد، گاهی لولههای چاه به دلیل افت سطح آب، بیش از حد از زمین بیرون زدهاند؛ این در حالی است که ممکن است مردم هنوز عمق واقعی بحران را درک نکرده باشند.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور با اشاره به وضعیت دشت میناب، گفت که فرونشست در این منطقه به مرحلهای رسیده که موجب تخریب بسیاری از خانهها شده است.
خیرخواه زرکش با اشاره به وضعیت استان همدان، تصریح کرد: در همدان نیز با هر دو پدیده فرونشست و فروچاله مواجه هستیم و بسیار ضروری است که مسئولان استان، پیش از بروز فاجعه، برای مدیریت این مسئله اقدام جدیتری انجام دهند.
*همدان ظرفیت مدیریت آبهای هدررفت را دارد
وی با اشاره به ظرفیتهای آبی استان همدان، گفت: این استان ظرفیتهای آبی بسیار خوبی دارد و میتوان با استفاده از تکنیکهایی مانند سدهای زیرزمینی، پخش سیلاب و سیستمهای آبگیر باران، آبهایی را که در حال حاضر هدر میروند و از دسترس کشاورزان و مصرفکنندگان خارج میشوند، با مدیریت و برنامهریزی در اختیار مردم قرار داد.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور تأکید کرد: اگرچه همدان با خشکسالی مواجه است، اما همچنان حجم قابلتوجهی آب هدررونده وجود دارد که با روشهای یادشده میتوان آن را مدیریت کرد؛ چراکه بهکارگیری این راهکارها فشار ناشی از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی را کاهش داده و به ایجاد شرایط سالمتر در منابع آب استان کمک میکند.
*جنس خاک و شرایط زمینشناسی؛ مؤثر اما نه عامل اصلی
خیرخواه زرکش درباره تأثیر جنس خاک، رسوبات و شرایط زمینشناسی بر میزان آسیبپذیری مناطق در برابر فرونشست، گفت: هرچه منطقهای دارای رس بیشتری باشد، امکان بروز تغییرات حجمی در اثر نوسانات سطح آب بیشتر است. همچنین در مقیاسهای کلان، از وضعیت کوهها تا مناطق پاییندست و ساختار زمینساختی منطقه، تأثیر عمدهای بر میزان فرونشست دارند.
وی ادامه داد: با اینکه اندازه خلل و فرج، اندازه ذرات و ویژگیهای زمینشناسی در شدتِ فرونشست در مناطق مختلف دخیل هستند، اما مسئله اصلی همچنان برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی است.
این متخصص حوزه آب و خاک با بیان اینکه فرونشست ناشی از برداشت بیرویه، پدیدهای «طبیعی» نیست و خودمان آن را ایجاد کردهایم، افزود: میلیونها سال زمان صرف شده تا آبهای زیرزمینی در آبخوانها جمع شوند، اما ما در 50 تا 60 سال گذشته به شکل گسترده این منابع را تخلیه کردهایم؛ بنابراین اگرچه عوامل زمینشناختی و ساختار مصالح در این پدیده بیتأثیر نیستند، اما نقش اصلی در شرایط بحرانی موجود، مستقیماً به برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی برمیگردد.
*برداشت مجاز آبخوانها باید رعایت شود
خیرخواه زرکش با اشاره به نقش متخصصان هیدروژئولوژی در تعیین میزان برداشت از آبخوانها گفت: کارشناسان این حوزه میتوانند سقف برداشت مجاز را برای هر آبخوان مشخص کنند؛ موضوعی که از سالها پیش مورد توجه بوده، اما مسئله اصلی عدم رعایت این ضوابط است.
وی بیان کرد: هر آبخوان طبق تعریف وزارت نیرو دارای ظرفیت مشخصی برای تغذیه و برداشت است، اما در عمل این حدود رعایت نمیشود.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور تأکید کرد: آنچه اهمیت حیاتی دارد، این است که اجازه ندهیم منابع آب زیرزمینی بیش از ظرفیت خود مورد برداشت قرار گیرند.
*کاهش برداشت بهتنهایی کافی نیست
خیرخواه زرکش در پاسخ به این پرسش که آیا با کاهش برداشت، فرونشست متوقف میشود، گفت: با توجه به تخلیه شدید منابع در سالهای گذشته، صرفاً جلوگیری از برداشت برای حل بحران کافی نیست. باید در کنار کنترل برداشت، تغذیه آبخوانها را نیز در دستور کار قرار دهیم.
وی با اشاره به پیامدهای تغییر کاربری اراضی افزود: در بسیاری از مناطق، با ایجاد سطوح غیرقابلنفوذ، راه تغذیه طبیعی آبخوانها را بستهایم؛ بنابراین باید ضمن جلوگیری از برداشت بیرویه، به سمت روشهای تغذیه مصنوعی همچون پخش سیلاب برویم تا آب مورد نیاز سفرههای زیرزمینی تأمین و از تخریب بیشتر آنها جلوگیری شود.
*فرونشست؛ تهدیدی برای کشاورزی، راهها و سکونتگاهها
وی درباره پیامدهای بلندمدت فرونشست گفت: از بین رفتن آبخوانها ظرفیت مناطق را برای تأمین آب و تولید کشاورزی کاهش میدهد. این پدیده تهدیدی جدی برای امنیت غذایی است؛ چراکه ممکن است شرایط زندگی در مناطقی که قرنها بستر سکونت و فعالیت مردم بوده، چنان سخت شود که چارهای جز مهاجرت باقی نماند. کما اینکه هماکنون نیز در بسیاری از روستاها بهدلیل خشک شدن منابع آب زیرزمینی و سطحی، با روند تخلیه سکونتگاهها مواجه هستیم.
این متخصص منابع آب با اشاره به سابقه مدیریت آب در ایران بیان کرد: گذشتگان ما از دو تا سه هزار سال پیش بر ناپایداری منابع آب سطحی واقف بودند و میدانستند تکیه بر این منابع با وجود خشکسالیهای مداوم، کافی نیست. به همین دلیل، پس از دورهای از سدسازیهای بزرگ، به سمت روشهای پایدارتر مانند قنات و بهرهگیری از سیلابهای فصلی رفتند.
خیرخواه زرکش افزود: این دانش بومی با شرایط اقلیمی ایران سازگار بود، اما ما به جای حفظ و ارتقای آن با فناوریهای نوین، این میراث را رها کردیم و به مسیرهایی رفتیم که اکنون ما را با چالش مواجه کرده است.
این متخصص منابع آب با تأکید بر جایگاه ویژه همدان گفت: همدان از اصیلترین و تاریخیترین شهرهای کشور است و تصور اینکه چنین منطقه حاصلخیزی بهدلیل برداشتهای بیرویه، ظرفیت تولیدی خود را از دست بدهد، بسیار نگرانکننده است. با توجه به شرایط اقلیمی و حساسیتهای اقتصادی کشور، از بین رفتن منابع آب زیرزمینی تنها به معنای کمبود آب نیست؛ بلکه امنیت غذایی و زیرساختهای اقتصادی ما را هدف قرار میدهد و ضربهای جبرانناپذیر به پیکره این دیار وارد میکند.
*چگونه بفهمیم آبخوان در مسیر بهبود قرار گرفته است؟
خیرخواه زرکش درباره شاخصهای نشاندهنده بهبود یا وخامت وضعیت آبخوانها اظهار کرد: فرونشست از نظر ماهیت شاید شباهتهایی با پدیدههایی مانند زمینلغزش داشته باشد، اما ماهیت آن متفاوت است. در دشت میناب این بحران بهشدت دیده میشود و در همدان نیز فرونشستهای ناشی از افت آب زیرزمینی بروز کرده است.
وی پایش تغییرات سطح آب را مهمترین سنجه دانست و افزود: نهادهای متولی از جمله وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی باید بهصورت مستمر شبکه چاههای پیزومتریک و گمانههای شناسایی را رصد کنند؛ زیرا افت محسوس در این شبکه، نشانه هشدار و بالا آمدن سطح آب، بیانگر قرار گرفتن آبخوان در مسیر احیاست.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور تصریح کرد: افت شدید سطح آب بازگشتپذیر نیست؛ بهعنوان مثال اگر سطح آب از عمق 30 متری به 80 متری رسیده باشد، احیای آن آبخوان بسیار دشوار خواهد بود.
خیرخواه زرکش با تأکید بر اینکه مردم معمولاً تنها پس از خشک شدن چاهها متوجه عمق فاجعه میشوند، گفت: تشخیص بهموقع تنها از طریق پایش مستمر دادههای تخصصی ممکن است. با این حال، بر اساس آمارهای موجود، شخصاً تاکنون آبخوانی را در کشور ندیدهام که سطح آب آن به شکل محسوسی بالا آمده باشد؛ متأسفانه در اغلب مناطق همچنان با روندی نزولی و شتابان در افت سفرههای زیرزمینی مواجه هستیم.
*کشاورزی باید به سمت بهرهوری آب حرکت کند
وی با اشاره به راهکارهای جلوگیری از تشدید بحران آب گفت: در کنار تغذیه مصنوعی آبخوانها، باید از روشهای مختلف برای افزایش بهرهوری آب استفاده کنیم. مدرنسازی روشهای کشاورزی، توسعه گلخانهها و استفاده از روشهای ژنتیکی و سایر فناوریهای نوین میتواند در کاهش فشار بر منابع آب مؤثر باشد.
عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور با بیان اینکه بخش عمده مصرف آب کشور در حوزه کشاورزی است، گفت: آب شرب نیز مشکل و اهمیت خود را دارد، اما حجم بسیار زیادی از آب مصرفی کشور در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد. به همین دلیل باید روشهای کشاورزی نیز تغییر کند و هدف اصلی ما رسیدن به بهرهوری آب باشد.
خیرخواه زرکش تأکید کرد: باید به نقطهای برسیم که با یک لیتر آب، بیشترین میزان تولید را داشته باشیم، نه اینکه با روشهای قدیمی و مصرف بالای آب به تولید ادامه دهیم؛ البته روشهای سنتی بسیار خوبی نیز وجود دارند، اما برخی روشهای آبیاری که آب را روی زمین رها میکنند و موجب هدررفت آن میشوند، بهرهوری و کارایی مناسبی ندارند.
*وزارت نیرو و جهاد کشاورزی مسئولیت مهمی دارند
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب اظهار کرد: وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی دو دستگاه مهم در این زمینه هستند و باید برای ایجاد تغییرات لازم اقدام کنند. اگر این تغییرات ایجاد نشود، برای نسلهای آینده چیزی باقی نمیماند.
این استاد دانشگاه هشدار داد: در صورت ادامه روند موجود، نه امنیت غذایی باقی خواهد ماند و نه مردم میتوانند در سکونتگاههایی که سالها و حتی قرنها در آن زندگی کرده و تولیدکننده بودهاند، به زندگی خود ادامه دهند.
خیرخواه زرکش افزود: اگر منابع آب و ظرفیت تولید از بین برود، مردم از تولیدکننده به مصرفکننده تبدیل میشوند و این تغییر میتواند مناطق مختلف را با مشکلات جدی مواجه کند.
معالوصف فرونشست زمین را میتوان یکی از پیامدهای آشکار و در عین حال دیرپای افت منابع آب زیرزمینی دانست؛ پدیدهای که به گفته کارشناسان، پس از شکلگیری و از بین رفتن ظرفیت ذخیرهسازی آبخوان، به آسانی قابل بازگشت نیست. آنچه وضعیت را برای استانهایی مانند همدان حساستر میکند، وابستگی بخش قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی، کشاورزی و سکونتگاههای انسانی به منابع آب زیرزمینی است.
میرمسعود خیرخواه زرکش، عضو هیئتعلمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور، تأکید دارد که مقابله با این بحران تنها با ممنوعیت یا کاهش برداشت از آبخوانها به نتیجه نمیرسد و باید همزمان تغذیه مصنوعی منابع زیرزمینی، مدیریت آبهای هدررونده، پخش سیلاب، استفاده از سدهای زیرزمینی، جمعآوری آب باران و اصلاح شیوههای مصرف آب دنبال شود.
از سوی دیگر، کاهش مصرف و افزایش بهرهوری آب در کشاورزی، توسعه روشهای نوین آبیاری، استفاده از گلخانهها و فناوریهای جدید تولید نیز باید بهعنوان بخشی از یک برنامه جامع مورد توجه قرار گیرد. در این میان، پایش مستمر سطح آب زیرزمینی از طریق چاههای پیزومتریک و گمانهها میتواند تصویری واقعی از وضعیت آبخوانها ارائه دهد.
هشدار اصلی این است که آبخوانها سرمایههایی نیستند که بتوان پس از تخریب، بهسادگی آنها را جایگزین کرد. اگر یک سازه سطحی مانند سد تخریب شود، امکان بازسازی آن وجود دارد، اما وقتی خلل و فرج یک آبخوان بر اثر برداشت شدید و فرونشست از بین رفت، بازگرداندن آن ظرفیت به شرایط گذشته بسیار دشوار و در بسیاری از موارد غیرممکن است؛ بنابراین مدیریت امروز منابع آب، مستقیماً با امنیت غذایی، سکونت و آینده نسلهای بعدی ارتباط دارد.
ارسال
نظر
*شرایط و مقررات*
کلمه امنیتی را بصورت حروف فارسی وارد
نمایید
بعنوان مثال : پایتخت ارمنستان ؟ ایروان
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین
(فینگیلیش) خودداری نمايید.
توصیه می شود به جای ارسال نظرات مشابه با نظرات منتشر
شده، از مثبت یا منفی استفاده فرمایید.
با توجه به آن که امکان موافقت یا مخالفت با محتوای
نظرات وجود دارد، معمولا نظراتی که محتوای مشابهی دارند، انتشار نمی یابد.