استاد دانشگاه بوعلی‌سینای همدان گفت: در شرایطی که کشاورزی همدان با محدودیت منابع آبی و تنش‌های اقلیمی مواجه است، حرکت به سمت تولید و استفاده از ارقام مقاوم و متحمل به خشکی، در کنار انتخاب بذر متناسب با اقلیم، خاک و شرایط کشت منطقه، ضرورتی برای حفظ عملکرد محصولات کشاورزی به‌شمار می‌رود.
کاهش بارندگی، تشدید خشک‌سالی و محدودیت منابع آبی در سال‌های اخیر، کشاورزی را بیش از گذشته به سمت استفاده از فناوری‌های نوین و اصلاح ژنتیکی گیاهان سوق داده است؛ موضوعی که برای استانی مانند همدان، با گستره قابل توجه فعالیت‌های زراعی و باغی، اهمیت دوچندانی دارد.
در این میان، بذر به‌عنوان نخستین حلقه تولید، نقش مهمی در میزان عملکرد، کیفیت محصول، مقاومت در برابر بیماری‌ها و آفات و همچنین سازگاری گیاه با شرایط محیطی دارد. با این حال، استفاده از هر بذر اصلاح‌شده‌ای برای هر منطقه نمی‌تواند تضمین‌کننده عملکرد مطلوب باشد و ویژگی‌های اقلیمی، نوع خاک، میزان دسترسی به آب و زمان کشت باید در انتخاب رقم مورد توجه قرار گیرد.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا با استاد تمام اصلاح نباتات و به‌نژادی گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
دکتر محمدرضا عبدالهی؛ با تشریح مزایای بذرهای اصلاح‌شده، بر ضرورت توجه به شرایط منطقه در انتخاب ارقام تأکید کرد و گفت: در شرایط کم‌آبی، یکی از مهم‌ترین اهداف اصلاح نباتات باید تولید ارقامی باشد که بتوانند با حداقل آب، عملکرد بهینه خود را حفظ کنند.
وی، با بیان اینکه اصلاح‌نشدن بذر و استفاده مداوم از بذر خودمصرفی می‌تواند به‌مرور زمان کیفیت آن را کاهش دهد، اظهار کرد: برخی کشاورزان هر سال بخشی از بوته‌ها یا محصول سال قبل خود را نگه می‌دارند و دوباره از همان بذر برای کشت استفاده می‌کنند، این کار به‌مرور زمان می‌تواند موجب از دست رفتن کیفیت بذر شود.
وی با بیان اینکه زمانی که بذر از نظر ژنتیکی اصلاح می‌شود، صفات مطلوب گیاه از نظر عملکرد، کیفیت و بسته به نوع محصول، ویژگی‌های مورد نظر بهبود پیدا می‌کند ادامه داد: به‌طور مثال اگر گیاه زینتی باشد، صفات زینتی آن اصلاح خواهد شد؛ مثل، اندازه گل، یکنواختی، زیبایی.
این استاد دانشگاه با اشاره به نمونه‌هایی از فضای سبز شهری همدان گفت: گل‌های درشت، زیبا و یکنواختی که در سطح شهر می‌بینیم، اغلب حاصل استفاده از بذرهای اصلاح‌شده هستند.
عبداللهی با بیان اینکه بخش بزرگی از بذرهای اصلاح‌شده یا هیبرید در کشور وارداتی است، اظهار کرد: در بسیاری از محصولات گلخانه‌ای مانند خیار و گوجه‌فرنگی و همچنین گیاهان زینتی نظیر اطلسی، جعفری و آهار، بخش قابل توجهی از بذرها از خارج وارد می‌شوند؛ هرچند در سال‌های اخیر، برخی شرکت‌های داخلی نیز گام‌هایی برای اصلاح بذر گیاهان زینتی برداشته‌اند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا هر بذر اصلاح‌شده‌ای برای تمام مناطق همدان مناسب است، تأکید کرد: خیر؛ سازگاری بذر به شرایط ژنتیکی و محیطی بستگی دارد. بذرهای خارجی معمولاً برای اقلیم کشورهای مبدأ اصلاح شده‌اند و ممکن است عملکرد آن‌ها در ایران به دلیل تفاوت‌های اقلیمی، کاهش چشمگیری داشته باشد.
او با ذکر مثالی افزود: ممکن است بذری در هلند عملکرد 20 تن در هکتار داشته باشد، اما در ایران به دلیل شرایط متفاوت، به 10 تن برسد. همچنین ممکن است ارقامی که در کشور مبدأ برای مقاومت در برابر آفات اصلاح شده‌اند، در ایران همان کارایی را نداشته باشند. از این رو، بهترین راهکار، اصلاح بذر متناسب با شرایط آب‌وهوایی و محیطیِ همان منطقه است.
*اصلاح بذر متناسب با اقلیم هر منطقه
این استاد دانشگاه با اشاره به تحقیقات داخلی در حوزه اصلاح نباتات گفت: بذرهایی که در داخل کشور اصلاح می‌شوند یا از لحاظ ژنتیکی بهبود پیدا می‌کنند، معمولاً در چند منطقه‌ ایران مورد بررسی قرار می‌گیرند تا میزان سازگاری آن‌ها با شرایط مختلف مشخص شود.
عبدالهی افزود: اگر قرار باشد بذری برای همدان و غرب کشور اصلاح شود، باید متناسب با شرایط آب‌وهوایی این منطقه مورد اصلاح و ارزیابی قرار گیرد. در مقابل، ممکن است بذر دیگری برای شرایط آب‌وهوایی خوزستان یا کرمان اصلاح شود؛ بنابراین نمی‌توان یک رقم را بدون توجه به شرایط محیطی برای همه مناطق توصیه کرد.
وی اظهار کرد: عوامل بسیار زیادی در انتخاب رقم مؤثر است و اهداف اصلاحی نیز بسیار گسترده هستند. اقلیم، نوع خاک، تاریخ کشت و دسترسی به آب ازجمله عواملی هستند که باید در انتخاب بذر مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به شرایط کم‌آبی کشور گفت: یکی از مهم‌ترین اهداف اصلاح ژنتیکی بذر، به‌خصوص در شرایطی که با خشکی گسترده مواجه هستیم، تولید بذر مقاوم به خشکی است. باید گیاه یا بذری تولید شود که به‌خصوص در مورد گیاهان پرآب‌بر بتواند با حداقل آب، عملکرد بهینه خود را ارائه دهد.
این استاد دانشگاه بوعلی‌سینا تصریح کرد: برای نمونه، درخت بادام معمولاً زود گل می‌دهد و در اقلیم همدان، سرمای بهاره ممکن است گل‌ها را از بین ببرد؛ بنابراین باید هدف اصلاحی را متناسب با اقلیم منطقه تعریف کرد و سپس اصلاح نباتات را بر همان مبنا پیش برد.
عبداللهی با بیان اینکه اصلاح نباتات فرآیندی زمان‌بر است، گفت: اصلاح برخی صفات ممکن است 10 تا 12 سال طول بکشد، اما امروزه با روش‌های جدیدی موسوم به «به‌نژادی سریع» (Speed Breeding)، می‌توان این زمان را به 3 تا 5 سال کاهش داد.
*خشک‌سالی، اهمیت بذرهای مقاوم را بیشتر کرده است
وی با اشاره به تنش خشکی و کمبود منابع آبی در سال‌های اخیر اظهار کرد: در شرایطی که با کمبود آب مواجه هستیم، تولید بذرهای مقاوم به خشکی یک ضرورت است؛ برای مثال باید بذر گندمی تولید کنیم که با مصرف آب کمتر، عملکرد مناسبی داشته باشد و در شرایط دیم نیز بازدهی مطلوبی ارائه دهد.
وی در ادامه با هشدار نسبت به پیامدهای بذر خودمصرفی، درباره فرآیند پیچیده تولید بذرهای هیبرید توضیح داد: تولید بذر هیبرید حاصل 10 تا 12 سال فرآیند اصلاحی، شامل خودگشنی (Selfing) برای دستیابی به لاین‌های خالص ژنتیکی و سپس تلاقی آن‌هاست.
وی با اشاره به ویژگی‌های بذر هیبرید افزود: مهم‌ترین ویژگی این بذرها، یکنواختی محصولات (در اندازه، ارتفاع و کیفیت) است. در کنار این ویژگی، افزایش عملکرد و مقاومت در برابر آفات و بیماری‌ها از دیگر مزایای اصلی ارقام اصلاح‌شده است که کشاورزان باید به آن توجه ویژه‌ای داشته باشند.
*نمونه‌هایی از تفاوت بذر اصلاح‌شده و خودمصرفی در بازار
این استاد دانشگاه با اشاره به محصولاتی مانند خیار و گوجه‌فرنگی گفت: در مورد گوجه‌فرنگی ممکن است محصولاتی را ببینید که تقریباً همه اندازه یکسانی دارند و از کیفیت مناسبی برخوردارند و بخش قابل توجهی از آن‌ها برای صادرات مورد استفاده قرار می‌گیرند.
عبدالهی افزود: در مورد خیار نیز در بازار ممکن است خیارهایی با شکل‌های مختلف و گاهی بدشکل دیده شود که حاصل استفاده از بذرهای خودمصرفی در سال‌های متوالی است. در مقابل، خیارهای گلخانه‌ای معمولاً از نظر اندازه و شکل یکنواخت‌تر هستند و کیفیت مناسب‌تری دارند.
وی تأکید کرد: بذرهای اصلاح‌شده دارای ویژگی‌هایی مانند مقاومت به برخی آفات و بیماری‌ها و صفات مطلوب دیگر هستند، اما اگر کشاورز بذر حاصل از چنین محصولی را دوباره برای کشت استفاده کند، ویژگی‌هایی مانند یکنواختی و کیفیت مناسب را در سال‌های بعد نخواهد داشت.
*آگاهی کشاورزان نسبت به بذر اصلاح‌شده افزایش یافته است
وی درباره سطح آگاهی کشاورزان نسبت به اهمیت بذر اصلاح‌شده اظهار کرد: دانش کشاورزان نسبت به گذشته بسیار افزایش یافته است. استفاده از بذرهای معمولی یا بی‌کیفیت، اکنون بیشتر در میان کشاورزان سنتی با مزارع کوچک و دسترسی کمتر به مراکز علمی دیده می‌شود.
این استاد تمام اصلاح نباتات افزود: امروزه بیشتر کشاورزان برای تهیه بذر به مراکز جهاد کشاورزی مراجعه می‌کنند و در محصولاتی نظیر گندم و سیب‌زمینی، نسبت به مزایای بذر اصلاح‌شده آگاه‌تر شده‌اند. به‌ویژه کشاورزانی که در سطوح کشت وسیع‌تر فعالیت می‌کنند، به خوبی می‌دانند که کیفیت بذر، ضامن افزایش تولید و سودآوری آن‌هاست.
عبداللهی در پاسخ به شاخص‌های اقتصادی انتخاب بذر گندم نیز گفت: در اصلاح ارقام، «عملکرد بالا» اولویت نخست است. برای نمونه، در حالی که در کشورهایی مانند آمریکا برداشت گندم تا 19 تن در هکتار گزارش شده، ارقام رایج در ایران با توجه به شرایط اقلیمی، بین هشت تا 10 تن عملکرد دارند.
وی تأکید کرد: پس از عملکرد، «مقاومت به خشکی» مهم‌ترین اولویت ماست. در شرایط کمبود آب، تولید گندمی که با مصرف کمترِ آب، بازدهی بیشتری داشته باشد، یک ضرورت حیاتی برای کشاورزی کشور است و افزایش عملکرد بدون توجه به مدیریت مصرف آب، دیگر پاسخگوی نیازها نخواهد بود.
مع‌‌الوصف سخنان دکتر محمدرضا عبدالهی نشان می‌دهد که بذر اصلاح‌شده تنها ابزاری برای افزایش عملکرد نیست، بلکه می‌تواند برای مقابله با مجموعه‌ای از مشکلات کشاورزی ازجمله خشکی، شوری، سرما، بیماری‌ها و آفات مورد استفاده قرار گیرد.
برای کشاورزی همدان، که در سال‌های اخیر با محدودیت منابع آب و تنش‌های اقلیمی مواجه بوده، توجه به ارقامی که با شرایط اقلیمی منطقه سازگاری بیشتری داشته و بتوانند با آب کمتر عملکرد مناسبی ارائه دهند، اهمیت ویژه‌ای دارد.
در عین حال، انتخاب رقم باید بر اساس شرایط هر منطقه انجام شود و عواملی همچون اقلیم، نوع خاک، تاریخ کشت و میزان دسترسی به آب مورد توجه قرار گیرد. بذر اصلاح‌شده‌ای که در شرایط اقلیمی کشور دیگری عملکرد بالایی دارد، الزاماً در همدان نیز همان عملکرد را نخواهد داشت.
از سوی دیگر، استفاده مداوم از بذر خودمصرفی، به‌ویژه در محصولاتی که بذر هیبرید دارند، می‌تواند به‌مرور موجب کاهش یکنواختی و برخی صفات مطلوب محصول شود. از این رو، دسترسی کشاورزان به بذرهای استاندارد و اصلاح‌شده و توسعه ارقام داخلی متناسب با شرایط اقلیمی مناطق مختلف، می‌تواند یکی از مسیرهای مهم برای کاهش خطر تولید و حفظ عملکرد در شرایط کم‌آبی باشد.
به گفته عبدالهی، در شرایط کنونی یکی از مهم‌ترین مسیرهای پیش روی اصلاح نباتات، تولید ارقامی است که بتوانند با حداقل آب، عملکرد بهینه خود را حفظ کنند؛ موضوعی که برای آینده کشاورزی مناطق کم‌آب، ازجمله همدان، اهمیت قابل توجهی دارد.

طاهره ترابی مهوش