تویسرکان با برخورداری از باغ‌های گسترده، درختان کهنسال و تنوع ژنتیکی کم‌نظیر، یکی از قطب‌های تولید گردو در ایران است؛ اما زنجیره ارزش این محصول، از باغداری و فرآوری تا ویژندسازی و صادرات، همچنان با کاستی‌هایی روبه‌روست.
گردو برای تویسرکان تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت اقتصادی و اجتماعی این شهرستان با باغ‌های گردو گره خورده است. درختانی که بعضاً چندصد سال عمر دارند، نسل به نسل در خانواده‌ها حفظ شده‌اند و امروز در کنار باغ‌های جدید، سیمای کشاورزی منطقه را شکل داده‌اند.
با این حال، حفظ این میراث به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده آینده صنعت گردوی تویسرکان باشد. آنچه امروز بیش از گذشته اهمیت دارد، ایجاد یک زنجیره ارزش کامل است؛ زنجیره‌ای که در آن تولید، فرآوری، بسته‌بندی، ویژند، بازار، سرمایه‌گذاری و صادرات در کنار یکدیگر قرار گیرند و سهم باغدار از ارزش نهایی محصول نیز افزایش پیدا کند.
در همین راستا، گفت‌وگویی را با ارسلان قاسمی؛ مشاور امور کشاورزی رئیس اتاق تعاون و رئیس مرکز توسعه و تسهیل تجارت و تجهیز منابع اتاق تعاون ایران و در ادامه حسن موحد؛ رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان و فعال این حوزه، ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:
رئیس مرکز توسعه و تسهیل تجارت و تجهیز منابع اتاق تعاون ایران با تأکید بر اینکه در حوزه گردو نباید نگاهی صرفاً تولیدمحور داشت، اظهار کرد: مسئله اصلی، ایجاد زنجیره‌ای است که تمام مراحل از تولید تا مصرف را پوشش دهد.
ارسلان قاسمی ادامه داد: در یک زنجیره واقعی، نمی‌توان تنها با ایجاد عناوینی همچون «کشاورزی قراردادی» یا راه‌اندازی یک هلدینگ، ادعا کرد زنجیره ارزش شکل گرفته است؛ بلکه باید همه حلقه‌ها شامل تولیدکنندگان، فرآوری‌کنندگان و فعالان بازار در کنار هم قرار بگیرند و در مدیریت، نظارت و تصمیم‌گیری نقش داشته باشند.
وی با اشاره به ظرفیت تعاونی‌ها تشریح کرد: این تشکل‌ها می‌توانند بستری ایجاد کنند که تولیدکننده از ابتدای فرآیند در زنجیره قرار گیرد و تنها فروشنده محصول خام نباشد.
این مقام مسئول در اتاق تعاون ایران خاطرنشان کرد: با طراحی درستِ این زنجیره، نه‌تنها سرمایه و منافع بر اساس میزان مشارکت میان اعضا تقسیم می‌شود، بلکه نظارت مشترک بر فرآیند نیز شکل می‌گیرد.
قاسمی با اشاره به تجارب موفق در سایر حوزه‌های کشاورزی، اظهار کرد: این الگوها برای صنعت گردو نیز کاملاً قابل اجراست.
وی با تأکید بر اینکه در چنین الگویی محصول باید از زمان تولید تا رسیدن به دست مصرف‌کننده مسیری مشخص داشته باشد و حلقه‌های مختلف به‌صورت جزیره‌ای عمل نکنند، تصریح کرد: ایجاد زنجیره ارزش می‌تواند علاوه بر ارتقای بهره‌وری، زمینه افزایش قدرت چانه‌زنی تولیدکننده، کاهش هزینه‌های مازاد و ایجاد ارزش افزوده بیشتر برای محصول را فراهم کند.
*گردوی تویسرکان؛ 5 تا 6 هزار هکتار باغ
در ادامه، رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان به تشریح وضعیت باغ‌های گردوی تویسرکان پرداخت و گفت: طبق آمار، این شهرستان حدود پنج تا 6 هزار هکتار سطح زیرکشت گردو دارد که شامل طیفی متنوع از درختان جوانِ پنج ساله تا درختان کهنسال 200 تا 300 ساله است.
حسن موحد با اشاره به نوسان میزان تولید در سال‌های مختلف، اظهار کرد: امسال به دلیل شرایط مناسب آب‌وهوایی، انتظار می‌رود میزان برداشت نسبت به سال‌های گذشته افزایش یابد؛ به‌طوری که پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تولید از میانگینِ 1.5 تن در هکتار فراتر خواهد رفت.
وی در پاسخ به پرسشی درباره فعالیت‌های این انجمن تأکید کرد: مأموریت ما تنها مدیریت بخش باغداری نیست، بلکه کل صنعت گردو از فرآوری تا فروش را شامل می‌شود.
وی با بیان اینکه نمی‌توان صنعت را تنها به میزان محصول در باغ محدود کرد، افزود: بخش قابل‌توجهی از ارزش‌افزوده در مرحله فرآوری و فروش نهفته است. تویسرکان به‌دلیل حجم تولید بالا و کیفیت فوق‌العاده محصول، بارانداز گردوی کشور محسوب می‌شود و در بخش صنایع مرتبط نیز نقش کلیدی و انکارناپذیری دارد.
این فعال حوزه گردو با اشاره به اینکه حمایت از باغداران تنها بخشی از فعالیت انجمن است و کل زنجیره صنعت گردو باید مورد توجه قرار گیرد، عنوان کرد: با همکاری مهندس قمری، مسئول نمایندگی اتاق بازرگانی در تویسرکان، دوره‌های آموزشی متعددی برای باغداران با محوریت پیوندزنی، کوددهی، آبیاری و هرس برگزار شده است.
موحد همچنین توسعه ویژند گردوی تویسرکان را از اولویت‌های انجمن دانست و افزود: علاوه بر تلاش‌های پیشین برای ثبت جهانی این برند، برگزاری جشنواره‌های تخصصی نیز با هدف تقویت جایگاه تجاری گردوی تویسرکان دنبال می‌شود.
*بازار گردو؛ تقاضای پایدار، قدرت خرید کاهشی
وی در ادامه درباره وضعیت بازار گفت: با نزدیک شدن به زمان عرضه محصول جدید، بازار وضعیت خوبی دارد و تقاضا رو به افزایش است؛ به‌طوری که افزایش روزانه حجم فروش نشانه‌ای مثبت برای این صنعت محسوب می‌شود.
این فعال حوزه گردو با این حال تصریح کرد: شرایط اقتصادی و فضای حاکم بر کشور بر حجم خرید مشتریان اثر گذاشته و قدرت خرید آنان را کاهش داده است. به عبارت دیگر، بازار از نظر تعداد مشتری همچنان فعال است، اما حجم سفارش‌ها نسبت به گذشته کمتر شده؛ به‌عنوان نمونه، مشتری‌ای که در سال‌های قبل 10 کیلو مغز گردو خریداری می‌کرد، امسال حجم خرید خود را به دو یا سه کیلو کاهش داده است.
*فرآوری؛ هنوز در مرحله نخست
موحد در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت فرآوری گردو در تویسرکان گفت: صنعت فرآوری فعلاً در مرحله نخست؛ یعنی جداسازی مغز، سورت و بسته‌بندی متوقف مانده است. البته ظرفیت گردو فراتر از این مرحله است و می‌توان از سایر بخش‌های آن نیز بهره برد.
وی با اشاره به فعالیت برخی صنعتگران در تولید محصولات جانبی، افزود: به‌طور نمونه خانم مالمیر از پوست گردو، پودر مخصوص «صنعت حفاری» تولید می‌کند و برخی دیگر از صنعتگران به تولید «کربن فعال» برای تصفیه‌خانه‌ها مشغول‌اند؛ اما متأسفانه این بخش با چالش‌های حمایتی روبروست و برخی مجموعه‌های مصرف‌کننده، به جای حمایت از تولید داخلی، همچنان ترجیح می‌دهند محصول خود را از خارج از کشور تأمین کنند.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان با تأکید بر اینکه برای ایجاد ارزش‌افزوده، باید یک گام فراتر رفت، تصریح کرد: تویسرکان برای ورود به «فرآوری سطح دوم» ظرفیت بالایی دارد، اما جای خالی تولیداتی مانند کلوچه یا خرمای گردویی به‌شدت حس می‌شود.
موحد با اشاره به اینکه تاکنون سرمایه‌گذاری جدی برای این دسته از محصولات انجام نشده است، اظهار کرد: اگرچه فضای کار در این حوزه خالی است، اما انجمن آمادگی کامل دارد از سرمایه‌گذارانی که برای تولید این محصولاتِ باارزش و صادرات‌محور پا پیش بگذارند، حمایت کند.
*انتظار بیشتر از جهاد کشاورزی
وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره میزان همکاری جهاد کشاورزی اظهار کرد: همکاری نزدیکی میان انجمن و بخش کشاورزی شهرستان تویسرکان وجود دارد، اما انتظار فعالان صنعت گردو از دستگاه متولی بیشتر است.
وی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های تویسرکان را تنوع ژنتیکی گردو عنوان کرد و افزود: این منطقه از نظر تنوع نژادی گردو جایگاه بسیار ویژه‌ای دارد زیرا بنا به ظرفیت موجود و سطح وسیع باغ‌های گردو؛ تویسرکان از بزرگ‌ترین منابع ژنتیکی گردو در جهان برخوردار است و تنوع نژادی موجود در منطقه یک ظرفیت بی‌نظیر محسوب می‌شود اما نکته اینجاست که نگهداری این تنوع ژنتیکی نباید تماماً بر عهده باغدار باشد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان با بیان اینکه باغداران تویسرکان طی دو قرن اخیر، حافظ تنوع ژنتیکی ارزشمند این محصول بوده‌اند، گفت: در کنار این میراث‌داری، باید توجه داشت که وظیفه اصلی باغدار تأمین معیشت خانواده است و تداومِ شیوه سنتی، به‌دلیل کاهش بهره‌وری، دیگر توجیه اقتصادی ندارد.
*ضرورت انتخاب نژاد برتر گردوی تویسرکان
موحد با طرح این پیشنهاد که ایستگاه تحقیقات تویسرکان با همکاری جهاد کشاورزی استان، روی شناسایی و انتخاب یک نژاد برتر بومی شهرستان کار کند افزود: تویسرکان نژادهای بسیار خوبی دارد که باغداران منطقه نیز بر کیفیت آن‌ها تأکید دارند، اما هنوز یک کار علمی و منسجم برای انتخاب و توسعه این نژادها صورت نگرفته است.
وی با مقایسه وضعیت گردو با ارقام شناخته‌شده برنج و یا ارقام معروف پسته (مانند کله‌قوچی و اکبری) افزود: در صنعت گردو هنوز چنین اتفاقی نیفتاده و تحقیقاتِ متمرکز در تهران نیز به‌دلیل نادیده گرفتن شرایط بومی منطقه، لزوماً پاسخگوی نیاز تویسرکان نیست.
وی تصریح کرد: اعضای انجمن به‌دلیل محدودیت‌های اقتصادی نمی‌توانند به‌تنهایی بارِ این پژوهش‌های هزینه‌بر را بر دوش بکشند. با این حال، یک مطالعه مقدماتی یا برگزاری رقابتی علمی میان باغداران می‌تواند برای شناسایی نژادهای برتر کافی باشد؛ بنابراین انتظار می‌رود جهاد کشاورزی استان در این زمینه ورود جدی‌تری داشته باشد.
*باغ‌های کهنسال؛ چالش جدی صنعت گردو
این مسئول در ادامه، کهنسالی باغ‌ها و ساختار سنتی باغداری را چالشی جدی برای اقتصاد تویسرکان دانست و گفت: بسیاری از زمین‌های مرغوب و آبرفتی منطقه که در گذشته یکپارچه بوده‌اند، پس از فوت مالکان، میان ورثه تقسیم شده‌اند.
موحد ادامه داد: خرد شدن این اراضی، عملاً امکان کشاورزی صنعتی و صرفه اقتصادی را از بین برده است. در نتیجه، بخش مهمی از این زمین‌های مستعد، یا از چرخه تولید خارج شده‌اند و یا با تغییر کاربری، به فضاهای تفریحی بدل گشته‌اند؛ روندی که در صورت ادامه، ظرفیت بالای تولید گردوی تویسرکان را به‌شدت تهدید می‌کند.
*پیشنهاد تشکیل تعاونی برای تجمیع باغ‌ها
وی در ادامه، ایده‌ای برای حل مشکل باغ‌های خردشده مطرح کرد: «تشکیل تعاونی‌هایی که بتوانند بهره‌برداری از چند هکتار باغ را به‌صورت یکپارچه مدیریت کنند، اصلی‌ترین راهکار پیش رو است؛ اگرچه این پیشنهادی شخصی و تجربی است و نیازمند بررسی بیشتر است.»
وی با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده، توضیح داد: بسیاری از مالکان این باغ‌ها یا در تویسرکان سکونت ندارند و یا فرصت رسیدگی منظم به باغ‌های خود را از دست داده‌اند، اما همچنان تمایل دارند از فضای آن برای تفریح خانوادگی استفاده کنند.
این مسئول مطرح کرد: یک تعاونی می‌تواند با هماهنگی مالکان، پنج تا 10 هکتار از این باغ‌ها را تحت مدیریت کشاورزی خود قرار دهد، در حالی که مالک همچنان بخشی از باغ را برای استفاده شخصی در اختیار داشته باشد، اما بخش کشاورزی به‌صورت یکپارچه مدیریت شود.
موحد افزود: در این مدل، مالک زمین خود را از دست نمی‌دهد، بلکه مدیریتِ کشاورزی آن به تعاونی سپرده می‌شود تا آبیاری، اصلاح ساختار و به‌روزرسانی باغ را انجام دهد.
وی با بیان اینکه این رویکرد می‌تواند زمین‌های حاصلخیز را دوباره به مقیاس اقتصادی بازگرداند، تصریح کرد: اجرای چنین مدلی، هم منافع مالک را تضمین می‌کند، هم تولید را افزایش می‌دهد و هم اشتغال قابل توجهی در حوزه باغداری، فرآوری و صنعت گردو ایجاد خواهد کرد.
*نقش واسطه‌ها در بازار گردو
وی، درباره نقش واسطه‌ها در بازار گردو گفت: واسطه‌ها را نمی‌توان به‌طور کامل حذف کرد یا همگی را مضر دانست؛ چرا که واسطه‌های بازار به دو گروه «زائد» و «مفید» تقسیم می‌شوند.
این مسئول در ادامه، نقش واسطه‌ها در بازار گردو را به دو دسته تقسیم کرد: «واسطه‌های زائد» که تنها محصول را منتقل می‌کنند و «واسطه‌های مفید» که در فرآیندهای سورت، آماده‌سازی و رساندن محصول به بازار نقش دارند و ارزش افزوده‌ای ایجاد می‌کنند.
موحد تأکید کرد: برای اصلاح زنجیره ارزش، نباید صرفاً با نگاه حذف واسطه‌ها تصمیم گرفت؛ چراکه گسترش اینترنت و فروش مستقیم، موجب حذف تدریجی واسطه‌های سنتی شده و فاصله میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را کمتر کرده است.
*بارانداز بودن تویسرکان و چالش اصالت ویژند
وی با اشاره به جایگاه تویسرکان به‌عنوان بارانداز گردوی کشور، نکته مهمی را مطرح کرد: علاوه بر گردوی تولیدی خود شهرستان، محصولات مناطق دیگر و حتی گردوی بلغارستان نیز برای فرآوری وارد تویسرکان می‌شود. این وضعیت می‌تواند ذهنیت مربوط به برند «گردوی تویسرکان» را تحت تأثیر قرار دهد.
وی در همین راستا، پیشنهادی برای ویژندسازی ارائه داد: تشکیل تعاونی دیگری برای جمع‌آوری مستقیم گردوی باغداران تویسرکان؛ به‌طوری که باغدار محصول خود را مستقیماً به تعاونی تحویل دهد و تعاونی، گردو را با بسته‌بندی مشخص و با نام «گردوی تویسرکان» عرضه کند.
این مسئول خاطرنشان کرد: این اقدام می‌تواند مانع از شکل‌گیری این ذهنیت شود که گردوی مناطق دیگر به نام تویسرکان فروخته می‌شود و از ایجاد اختلاف میان باغداران و فعالان فرآوری جلوگیری کند.
*صادرات گردوی خام فعلاً توجیه ندارد
موحد در پاسخ به پرسشی درباره صادرات گردو گفت: طی یک دهه گذشته موضوع صادرات را به‌صورت جدی بررسی کرده‌ایم اما نکته حائز اهمیت اینکه در شرایط فعلی ظرفیت صادرات گردو به معنای واقعی و در حجم بالا را نداریم زیرا زمانی که از صادرات سخن گفته می‌شود، باید بتوان حجم بسیار بالایی از محصول را تأمین کرد؛ برای مثال 20 یا 40 کانتینر گردو چراکه صادرات زمانی برای تولیدکننده معنا دارد که ارزش افزوده ایجاد کند.
وی افزود: بنابراین اگر محصولی در بازار داخلی با قیمت بالاتری قابل فروش باشد، دلیلی وجود ندارد که صرفاً با هدف ثبت عنوان صادرات، آن محصول با قیمت پایین‌تر از کشور خارج شود.
وی به گردوی بلغاری اشاره کرد و گفت: این محصول با قیمت حدود 600 هزار تومان به ازای هر کیلو وارد ایران می‌شود و حدود 62 درصد مغزدهی دارد. همین محصول ممکن است در کشورهای حاشیه خلیج فارس با قیمتی حدود 500 هزار تومان عرضه شود؛ بنابراین در چنین شرایطی، صادرات گردوی ایرانی در حجم بالا نمی‌تواند مزیت اقتصادی داشته باشد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان با تأکید بر اینکه صادرات محصول خام گردو در شرایط کنونی توجیه اقتصادی ندارد، توضیح داد: مغز گردویی که در بازار ایران حدود دو میلیون و 500 هزار تومان به فروش می‌رسد، در صورت عرضه برای صادرات، ممکن است مجبور به فروش با قیمتی حدود یک میلیون و 800 هزار تومان شویم؛ این اختلاف فاحش نشان‌دهنده عدم صرفه اقتصادی صادرات خام است.
موحد همچنین با تأکید بر اینکه حجم تولید گردو در کشور حتی پاسخگوی کامل تقاضای داخلی نیست، گفت: وقتی تولید داخلی به اندازه نیاز بازار داخلی نباشد، دلیلی برای صادرات گسترده محصول خام وجود ندارد.
وی معاملاتِ محدودِ برخی فعالان با مشتریانی در امارات، کویت یا سایر کشورها را «صادرات واقعی» ندانست و افزود: فروش دو تن محصول در خارج از کشور، تفاوتی با فروش همین مقدار در بازارهای داخلی مانند تهران یا اصفهان ندارد.
وی برای توضیح بیشتر، تجربه‌ای از کردستان عراق را مثال زد: فردی به نام «کاک احمدی» اعلام کرده بود که حاضر است 22 کانتینر گردو را به‌صورت نقدی خریداری کند، اما پس از تماس با تولیدکنندگان داخلی، مشخص شد که تأمین حتی یک کانتینر از این حجم نیز برای آن‌ها امکان‌پذیر نیست. این تجربه، گویای شکاف میان تولید داخلی و تقاضای بالقوه، حتی در سطح صنعتی است.
*راه صادرات از فرآوری می‌گذرد
این مسئول در ادامه با تأکید بر اینکه مسیر اصلی توسعه صادرات صنعت گردوی تویسرکان باید از فرآوری بگذرد تشریح کرد: اگر صنعت گردو بتواند روی فرآوری سطح دوم تمرکز کند و محصولاتی مانند کلوچه، خرمای گردویی و دیگر فرآورده‌های مبتنی بر گردو تولید کند، ارزش افزوده محصول به شکل چشمگیری افزایش پیدا می‌کند. این محصولات علاوه بر ارزش اقتصادی بالاتر، قابلیت صادراتی بیشتری نیز دارند و می‌توانند بازارهای جدیدی برای صنعت گردوی تویسرکان ایجاد کنند.
مع‌الوصف آنچه از سخنان ارسلان قاسمی و حسن موحد برمی‌آید، این است که آینده صنعت گردوی تویسرکان صرفاً در افزایش تعداد باغ‌ها یا میزان برداشت خلاصه نمی‌شود؛ مسئله اصلی، کامل شدن زنجیره ارزش است.
تویسرکان امروز از یک‌سو با ظرفیت گسترده باغ‌های گردو، تنوع ژنتیکی، کیفیت محصول و جایگاه تاریخی خود و از سوی دیگر با باغ‌های کهنسال، خردشدگی اراضی، کاهش بهره‌وری، فرآوری محدود و ضعف در توسعه محصولات نهایی مواجه است.
از نگاه ارسلان قاسمی، ایجاد زنجیره‌ای که همه حلقه‌ها از تولید تا بازار را به یکدیگر متصل کند، می‌تواند راهی برای افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول باشد.
حسن موحد نیز در کنار تشریح وضعیت باغ‌ها و بازار، بر ضرورت توسعه فرآوری سطح دوم، تقویت برند گردوی تویسرکان، انتخاب و معرفی نژادهای برتر بومی، تجمیع بهره‌برداری از باغ‌های خردشده و ایجاد تعاونی برای عرضه مستقیم محصول تأکید دارد.
در این میان، یک نکته بیش از همه اهمیت دارد؛ گردوی تویسرکان نباید تنها به‌عنوان محصولی که از باغ برداشت و به‌صورت خام فروخته می‌شود دیده شود. اگر فرآوری، بسته‌بندی، ویژند، تعاونی، بازار و سرمایه‌گذاری در کنار تولیدکننده قرار گیرند، همان محصولی که امروز بخش قابل توجهی از ارزش آن در حلقه‌های میانی زنجیره ایجاد می‌شود، می‌تواند به محصولی با ارزش افزوده چندبرابری تبدیل شود.
تویسرکان برای تبدیل شدن به یک قطب واقعی صنعت گردو، بیش از هر چیز نیازمند عبور از فروش محصول خام و حرکت به سمت زنجیره کامل ارزش گردو است؛ زنجیره‌ای که در آن باغدار فقط آغازکننده مسیر نباشد، بلکه تا رسیدن محصول نهایی به بازار، سهم و نقش مشخصی داشته باشد.