تعزیه در ایران مادر تمام هنرهای ناب ایرانی است
بازرس انجمن تعزیه کل کشور ابراز کرد: تعزیه در ایران مادر تمام هنرهای ناب ایرانی بوده؛ تعزیه مادر موسیقی، مادر نمایش و مادر روایت هنری ایران است.
رضا فراهانی با بیان اینکه متولد سال 1349 بوده و از سال 1365 بهصورت حرفهای وارد عرصه موسیقیِ تئاتر و تعزیه شده است، گفت: بنده دارای درجه دو هنری از وزارت ارشاد هستم که معادل فوق لیسانس رشته هنر بوده و 18 سال است که بهعنوان بازرس انجمن تعزیه کل کشور، فعالیت میکنم.
این پیشکسوت فعال در عرصه تعزیه با بیان اینکه نقش موسیقی و آواز در تعزیه بسیار حیاتی است، توضیح داد: از اوایل صفویه برای موسیقی تعزیه از سازهای کوبهای مانند طبل و دهل و سازهای پوستی استفاده میشد تا به مردم اطلاع دهند که در فلان مکان تعزیه برگزار میشود.
وی با اشاره به اینکه گذر زمان باعث تغییرات سازها شد، بیان کرد: به مرور زمان از سازهایی مانند می، کلارینت، کرنا و بوقهای دورههای مختلف استفاده شد و سپس سازهای غربی نیز وارد این عرصه شدند.
فراهانی ابراز کرد: حاجعباس حیدری دارای درجه دو هنری در زمینه تعزیه سنتی ایران است و پدرشان استاد حاجرضا حیدری نیز از بزرگان تعزیه ایران هستند؛ فعالان دیگر آقایان عباس لنکرانی، عباس صالحی، جواد فلاحتی، روحالله سراوانی، حسین عزیز و ماشاالله احمدی هستند که بر نواختن سازهای سنتی مانند نی در تعزیه نیز تسلط دارند.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور با بیان اینکه تعزیه بهدلیل نداشتن میزانسن ثابت از نمایشهای مذهبی دیگر متمایز است، توضیح داد: اکنون گونههای مختلفی از تعزیه اجرا میشود؛ ازجمله تعزیههای روایی که در آنها از موسیقیهای ضبطشده یا مداحیها استفاده شده و یک راوی داستان را پیش میبرد.
وی با اشاره به اینکه تعزیهخوان حرفهای باید تسلط ویژه بر دستگاههای موسیقی داشته و دارای صدای آوازی خوبی باشد، بیان کرد: شخصیتهای منفی معمولاً توسط کسانی اجرا میشوند که صدای خوبی ندارند، درحالی که نقشهای اصلی مانند حضرات علیاکبر (ع) و قاسم (ع) و امام حسین (ع) را افرادی با چهره و صدای زیبا برعهده میگیرند.
فراهانی با اشاره به اینکه تعزیهخوانهای ماندگار از کودکی شروع به کار میکنند و بهتدریج از نقشهای کودکانی مانند حضرات عبدالله، سکینه و رقیه (س) به نقشهای قاسمخانی و علیاکبرخانی، سپس شهادتخوانی و بعد در پیری به امامخوانی تعزیه میرسند.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور به بزرگان این عرصه اشاره کرد و گفت: آقای امیر صفری به «امیرکبیر تعزیه ایران» ملقب است، بهخاطر صدای بسیار زیبایشان و فعالیت از کودکی. همچنین سیدحسن گلختمی، یکی از بهترین نقابخوانها و زنانهخوانهای ایران بوده که علی قویدل نیز در همین جایگاه است. در زمینه شهادتخوانی هم آقای ابوالفضل صابری را داریم و درنهایت، استاد اسماعیل محمدی، داوود آوایی و حاجمرتضی صفاریان هستند که از دیگر بزرگان و درجهیکهای عرصه تعزیهخوانی و بازیگران نقش مخالف بهشمار میروند. در موافقخوانها هم مرحوم احمد گیوهکش و رضا مشایخی را داریم. از پیشکسوتان موسیقیِ تعزیه نیز میتوانم به ابراهیم میرزاعلی، مهدی میرزاعلی، سیدمحسن هاشمی، احمد عزیزی، محمد بخشینیا، مرحوم ایوب بصیری و خودم اشاره کنم؛ البته این اسامی تعدادی بود که اکنون به ذهن بنده آمد.
فراهانی با بیان اینکه ریشههای تعزیه به بعد از واقعه عاشورا بازمیگردد، اظهار کرد: حضرت امام سجاد (ع) با در دست گرفتن قنداقه و مویه و عزاداری، واقعه کربلا و آنچه بر حضرت علی اصغر (ع) گذشت را بهصورت نمایشی روایت میکردند که میتوان آن را سرآغاز شکلگیری تعزیه دانست.
وی با اشاره به اینکه در میان هنرمندان اصطلاح شبیهخوانی برای نمایش تعزیه رایجتر است، تأکید کرد: بهواقع واژه تعزیه به معنای عزاداری است و در شهرستانها مردم هنوز برای عزاداری شخصیتهای مهم، از عبارت «تعزیه» استفاده میکنند.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور به دلیل ماندگاری و جذابیت تعزیه در طول تاریخ اشاره کرد و با بیان اینکه این هنر جنبه مذهبی دارد، افزود: تعزیه در طول سال و نهفقط در محرم، اجرا میشود؛ گروههای روستایی، شهرستانی، استانی و کشوری در طول سال تمرینات هفتگی دارند و در ایام محرم، صفر، فاطمیه و حتی ماه رمضان، به اجرا میپردازند.
فراهانی با اشاره به یکی از ماندگارترین اتفاقات در تاریخ تعزیه، از سریال «شب دهم» یاد کرد که نقش مهمی در جلب توجه مردم به این هنر داشته و ابراز کرد: بنده نوازندگی بخش تعزیه این سریال را برعهده داشتم؛ سریال شب دهم به کارگردانی آقای فتحی باعث شد مردم توجه ویژهای به تعزیه پیدا کنند.
وی با شرح آسیبشناسی این هنر، اذعان کرد: از افرادی انتقاد دارم که با پوشیدن لباس تعزیه در خیابانها، خود را تعزیهخوان معرفی میکنند، درحالی که هنر تعزیه دارای موسیقی و ساختار بسیار والایی است.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور با بیان اینکه بزرگان سینمای ایران مانند مرحوم مهدی فتحی، استاد بهزاد فراهانی و استاد علی نصیریان فعالیت حرفهای خود را از تعزیه آغاز کردهاند، تأکید کرد: موفقیت این هنرمندان ریشه در اجرای تعزیه دارد.
فراهانی با اشاره به تأثیر تعزیه بر موسیقی ایران، از داستان جالبی یاد کرد و گفت: مرحوم قمرالملوک وزیری، از بزرگان موسیقی ایران، در زمان غدیر شاهد اجرای تعزیهای در تجریش نزدیک منزلش بوده که در آن شعری با مضمون «آمد اندر کرببلا حر مغرورِ دلاور» خوانده میشده، ایشان گروه تعزیه را به منزل دعوت و از آنها پذیرایی کرده و خواسته تا یکبار دیگر تعزیه را اجرا کنند؛ سپس از آن آواز تعزیه نتبرداری کرده و آهنگ معروف «پنجرهها» را براساس آن ساخته است.
وی با اشاره به اینکه تعزیه مادر موسیقی، مادر نمایش و مادر روایت هنری ایران است، دلیل این ادعا را چنین توضیح داد: تعزیه نه سِن مشخصی دارد و نه میزانسن ثابتی؛ شخص در همان سِنی که نشسته و چای میخورد، نوبت اجرا که میشود، نقش خود را ایفا میکند. مردم از منظر عزاداری به تعزیه نگاه میکنند، اما بُعد هنری آن برای بزرگان نمایش است که از آن نتبرداری کرده و نمایشهای گوناگونی خلق میکنند.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور یکی از دلایل ماندگاری و جذابیت تعزیه را نیز نوستالژی بودن و انتقال سینهبهسینه آن دانست؛ چراکه این هنر به یک کهنالگوی جمعی برای ایرانیان تبدیل شده است.
فراهانی در ادامه صحبتهای خود به جنبه بینالمللی تعزیه اشاره کرد و گفت: ما سال 1384 به اتفاق مرحوم عباس کیارستمی و به سرپرستی مرحوم علاءالدین قاسمی، اجرای تعزیهای به مدت 28 روز در رم داشتیم و پنج روز هم در جزیره سیسیل ایتالیا که بزرگان سینمای دنیا مثل ارمانو اولمی و فرانچسکو رزی و دیگران اجرای ما را از نزدیک دیدند؛ فیلم این کار با نام «گزارش شمر» موجود است که در کل دنیا بازتاب عجیبی داشت. یکی از این بزرگان که فکر میکنم فرانچسکو رزی بود، در مصاحبهای گفته بود «ما فکر میکردیم در اروپا همهچیز داریم، اما تراژدی امام حسین (ع) شما را دیدیم و فهمیدیم معصومیت آن را از دست دادهایم».
وی با بیان اینکه دکتر علاءالدین قاسمی یکی از درجهیکترین تعزیهخوانهای ایران بودند، اذعان کرد: ایشان تعزیه را به آمریکا، آلمان، ایتالیا، فرانسه، نروژ و غیره بردند و این هنر را در دنیا معرفی کردند.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور در پاسخ به سؤالی مبنی بر شباهت تعزیه با تراژدیهای کلاسیک یونانی ابراز کرد: از بُعد اجرایی از زمین تا آسمان تفاوت دارند؛ خانم پری صابری سال 1379 در کولوسئوم رم ایتالیا یکی از نمایشهای افسانهای تحت عنوان «آنتیگون» را اجرا کرد که ترکیبی از نمایش تعزیه و تئاتر ایران بود. این کار در راستای طرح گفتوگوی تمدنها (ایران باستان، یونان باستان و روم باستان) انجام شد که سه نمایش از سوفوکل را به اجرا درآوردیم. از گونههای مختلف نمایش تعزیه و لباس تعزیه در اجراهای بینالمللی استفاده شد؛ در آن اجرا که بنده نوازنده بودم، موسیقی کلاسیک و سنتی، دفنوازی و نینوازی و موسیقی تعزیه در کنار هم قرار گرفتند و هنر تعزیه ایران به تمام اروپا نشان داده شد.
فراهانی با اشاره به نظر تطبیقدهندگان تعزیه با رومئو و ژولیت شکسپیر، خاطرنشان کرد: در این اجرا، تعزیه ایران را با رومئو و ژولیت مطابقت دادند و در صحنههایی، تعزیه ما را برتر از هنر اروپا دانستند. تعزیه هنر تمامایرانی است.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور با بیان اینکه تأثیر تعزیه بر هنرهای دیگر بسیار گسترده و عمیق بوده است، اظهار کرد: شما میتوانید در تمام هنرهای ایرانی رد پای تعزیه را ببینید؛ در بحث رنگشناسی هم تعزیه بسیار کاربرد دارد؛ هر رنگ در تعزیه نماد خاصی دارد و این نظام رنگی به هنرهای تجسمی ایران راه پیدا کرده است.
وی با اشاره به هنر پردهخوانی بهعنوان یکی از هنرهای ناب ایرانی، تصریح کرد: در پردهخوانی از اشعار تعزیه استفاده میشود و نسخ تعزیه در اجراها به کار میروند.
فراهانی ادامه داد: در زمینه خوشنویسی، تمام اشعار تعزیه توسط خوشنویسان مشهور ایران کتابت شده است. در نقاشیِ خط نیز همین طور است و در تابلوهای استاد فرشچیان نیز رد پای تعزیه و واقعه عاشورا دیده میشود.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور تأکید کرد: میتوان گفت تعزیه در ایران مادر تمام هنرهای ناب ایرانی است. از مادر بودن تعزیه گفتم، اجازه بدهید پدر نمایشهای ایرانی را هم خدمت شما معرفی کنم؛ ایشان آقای داوود فتحعلیبیگی و اهل سلطانیه زنجان هستند.
وی در رابطه با تأثیرپذیری تعزیه از متون کهن فارسی مثل شاهنامه عنوان کرد: ازنظر بنده میتوان گفت ابوالقاسم فردوسی از تعزیه نتبرداری کرده است.
فراهانی با اشاره به چالشهای اصلی تعزیه، عنوان کرد: یکی از بزرگترین چالشها، نبود رشته دانشگاهی تخصصی برای تعزیه است؛ در ایران تاکنون نه دانشگاهی ویژه آن وجود دارد و نه مرکزی برای آموزش منسجم. در بخشی از مصاحبه هم اشاره کردیم که بچهخوانها به مرور پیشرفت کردهاند، اما اکنون شمارشان محدود است و اندک بزرگانی همچون آقای مسعود حجازیمهر مدرک دانشگاهی دارند که ایشان هم در فیلم «کلاه فرنگی» اجرای تعزیه داشتهاند. متأسفانه بهدلیل نبود رشته دانشگاهی تخصصی در زمینه تعزیه، دانشگاههای ایران کمتر با این هنر ارتباط میگیرند و هنوز تعزیه بهصورت یک رشته دانشگاهی رسمی ثبت نشده است.
بازرس انجمن تعزیه کل کشور با بیان اینکه اکنون تعزیه بهعنوان یک نمایش ایرانی ثبت یونسکو شده است، گفت: این ثبت را به مرحوم علاءالدین قاسمی، عظیم موسوی و آقای ناصر تقوایی و دیگران نسبت داد.
وی با بیان اینکه درحال حاضر هیچ اقدام جدی آموزشی در کشور انجام نمیشود و تنها چند واحد در دانشگاه سوره وجود دارد که تعزیه را بهعنوان یک گونه نمایش ایرانی تدریس میکنند، گفت: در زنجان میتوان به آقای محمدرضا گنجخانی اشاره کرد که از فعالان این میدان است؛ ایشان موافقخوان و حضرت عباسخان هستند و تسلط خوبی به تعزیههای ترکزبان دارند. بهعلاوه استاد اسدالله بیگدلی در زمینه مخالفخوانی در بخشهای زنجان و همدان فعال هستند و در آخر از اخوان مقصودی که جوانان بهشمار میروند.
