فاز نخست قطار شهری کرمانشاه با گذشت حدود 15 سال از آغاز عملیات اجرایی پروژه، به پیشرفت فیزیکی 65 درصدی رسیده است، اما بهره‌برداری از این بخش همچنان به تأمین منابع مالی تازه وابسته است. رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه می‌گوید در حالی که ارزش روز عملیات انجام‌شده در این پروژه از 10 هزار میلیارد تومان فراتر رفته، برای تکمیل فاز نخست دست‌کم 7 هزار میلیارد تومان اعتبار دیگر نیاز است؛ اعتباری که رایزنی‌ها برای تأمین آن ادامه دارد.
قطار شهری کرمانشاه یکی از طرح‌های بزرگ عمرانی غرب کشور است که سرگذشت آن با تغییرات فنی، نوسانات اقتصادی و وعده‌های متعدد بهره‌برداری پیوند خورده است. پیشینه مطالعات این طرح به سال‌های پایانی دهه 70 بازمی‌گردد و پس از تغییراتی در الگوی طراحی و اجرا، از جمله عبور از طرح مونوریل و انتخاب سامانه قطار شهری، عملیات اجرایی آن در سال 1390 آغاز شد.
با این حال، اجرای پروژه در سال‌های بعد تحت تأثیر محدودیت‌های اعتباری، افزایش هزینه‌های ساخت و دشواری تأمین تجهیزات تخصصی قرار گرفت؛ شرایطی که به‌تدریج فاصله میان انتظارات عمومی و پیشرفت واقعی طرح را افزایش داد. در نهایت نیز مسئولان برای تسریع در بهره‌برداری، تکمیل بخشی از مسیر را در اولویت قرار دادند تا راه‌اندازی سامانه حمل‌ونقل ریلی به پایان عملیات در تمام طول خط وابسته نباشد.
اکنون با ادامه فعالیت‌های اجرایی و پیگیری منابع مالی جدید، این پرسش همچنان مطرح است که فاز نخست قطار شهری کرمانشاه چه زمانی به بهره‌برداری خواهد رسید و تأمین اعتبار مورد نیاز آن تا چه اندازه امکان‌پذیر است.
در همین زمینه، مهدی غلامرضایی‌نیا، رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه، در گفت‌وگو با سپهرغرب آخرین وضعیت اجرایی و مالی پروژه و موانع پیش‌روی تکمیل آن را تشریح کرد.
تمرکز عملیات اجرایی بر مسیر طاق‌بستان تا میدان آزادی
غلامرضایی‌نیا با اشاره به مشخصات طرح اظهار کرد: قطار شهری کرمانشاه در امتداد شمال به جنوب شهر طراحی شده و مسیر اصلی آن 13 کیلومتر طول دارد که در مجموع 13 ایستگاه برای آن پیش‌بینی شده است.
وی با بیان اینکه شرایط اقتصادی و اجرایی سال‌های گذشته ضرورت بازنگری در شیوه پیشبرد پروژه را ایجاد کرد، افزود: طولانی‌شدن فرایند اجرا نسبت به برنامه‌ریزی‌ها، نوسانات شدید قیمت و محدودیت‌های ناشی از تحریم برخی تجهیزات سبب شد تصمیم بگیریم پروژه را در دو فاز دنبال کنیم تا امکان بهره‌برداری زودتر از بخشی از مسیر فراهم شود.
به گفته رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه، فاز نخست از بلوار طاق‌بستان تا میدان آزادی امتداد دارد و با طول تقریبی 7.5 کیلومتر، هفت ایستگاه را در بر می‌گیرد.
وی پیشرفت فیزیکی این بخش را 65 درصد اعلام کرد و گفت: اولویت کنونی مجموعه مدیریت شهری و استان، تکمیل همین مسیر است و منابع مالی و توان اجرایی موجود نیز بر تحقق این هدف متمرکز شده‌اند.
غلامرضایی‌نیا درباره سرنوشت بخش باقی‌مانده مسیر تصریح کرد: «فعلاً روی فاز دوم برنامه‌ریزی انجام نداده‌ایم و تمام همت استان روی فاز نخست قرار دارد.»
نیاز 7 هزار میلیارد تومانی برای تکمیل فاز نخست
رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه در تشریح وضعیت مالی پروژه اعلام کرد که ارزش روز عملیات انجام‌شده در قطار شهری کرمانشاه تاکنون از 10 هزار میلیارد تومان فراتر رفته است.
وی با تأکید بر اینکه این رقم بیانگر ارزش فعلی کارهای انجام‌شده است، اظهار کرد: برآوردهای موجود نشان می‌دهد برای رساندن فاز نخست به مرحله بهره‌برداری، حداقل 7 هزار میلیارد تومان اعتبار دیگر باید به پروژه اختصاص یابد.
غلامرضایی‌نیا درباره اقدامات انجام‌شده برای تأمین این منابع توضیح داد: در این زمینه توافقاتی صورت گرفته و مرادی، شهردار کرمانشاه، رایزنی‌هایی با سازمان برنامه و بودجه کشور و مجلس شورای اسلامی انجام داده است. مکاتبات لازم نیز برای پیگیری اعتبارات مورد نیاز صورت گرفته و امیدواریم این اقدامات به جذب منابع مالی و تسریع در تکمیل پروژه منجر شود.
با توجه به اظهارات رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه، رقم اعلام‌شده برای تکمیل فاز نخست هنوز در مرحله پیگیری تأمین اعتبار قرار دارد و تحقق آن به نتیجه رایزنی‌ها و تصمیمات مالی مربوط وابسته است.
تزریق 1500 میلیارد تومان از محل اوراق مشارکت
غلامرضایی‌نیا همچنین از تأمین بخشی از منابع مالی پروژه در سال جاری خبر داد و گفت: امسال یک‌هزار و 500 میلیارد تومان از محل فروش اوراق مشارکت به قطار شهری کرمانشاه تزریق شده است.
وی این اعتبار را فرصتی برای استمرار فعالیت‌های اجرایی دانست و افزود: منابع اختصاص‌یافته امکان پیشبرد بخشی از عملیات را فراهم می‌کند و در کنار آن، پیگیری برای دریافت اعتبارات بعدی نیز ادامه دارد.
به گفته رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه، مدیریت منابع موجود و جذب اعتبار جدید، دو محور اصلی برنامه مالی پروژه در شرایط کنونی است.
افق 1410 و پرسش از طولانی‌شدن اجرای پروژه
یکی از موضوعات مطرح‌شده درباره قطار شهری کرمانشاه، طولانی‌شدن عملیات اجرایی و محقق‌نشدن وعده‌هایی است که در مقاطع مختلف برای بهره‌برداری از آن اعلام شده است.
غلامرضایی‌نیا در پاسخ به انتقادها، با اشاره به ماهیت پیچیده پروژه‌های بزرگ حمل‌ونقل ریلی اظهار کرد: اجرای چنین طرح‌هایی به‌طور طبیعی زمان‌بر است و نباید مدت ساخت آنها را بدون توجه به مقیاس پروژه و شرایط اجرایی ارزیابی کرد.
وی افزود: زمانی که عملیات اجرایی پروژه در سال 1390 آغاز شد، افق طرح سال 1410 تعیین شده بود؛ بنابراین از ابتدا نیز قرار نبود پروژه پیش از این افق زمانی به بهره‌برداری برسد.
رئیس سازمان حمل‌ونقل ریلی کرمانشاه با بیان اینکه هنوز امکان پیشبرد پروژه در چارچوب زمانی مورد اشاره وجود دارد، تأکید کرد که ارزیابی مدت اجرای آن باید با درنظرگرفتن شرایط اقتصادی و محدودیت‌های پیش‌بینی‌نشده انجام شود.
این توضیحات در حالی مطرح می‌شود که طی سال‌های گذشته، وعده‌های متفاوتی درباره زمان تکمیل فاز نخست اعلام شده و همین موضوع، ضرورت ارائه برنامه زمانی روشن برای ادامه عملیات را پررنگ‌تر کرده است.
از افزایش هزینه‌های ساخت تا بومی‌سازی تجهیزات تحریمی
غلامرضایی‌نیا افزایش شدید قیمت مصالح و تجهیزات عمرانی را از عوامل مؤثر بر تغییر برآوردهای مالی پروژه عنوان کرد و گفت: تورم در سال‌های گذشته هزینه اجرای قطار شهری را نسبت به زمان آغاز عملیات به میزان قابل توجهی افزایش داده و بر روند پیشرفت کار اثر گذاشته است.
وی همچنین به مشکلات تأمین تجهیزات تخصصی ریلی اشاره کرد و افزود: در حدود سال 1399، محدودیت‌های ناشی از تحریم موجب شد تأمین برخی قطعات مورد نیاز پروژه از جمله تجهیزات ریلی و کراس‌اورها با مشکل جدی مواجه شود.
به گفته وی، پس از دشوارشدن دسترسی به این تجهیزات، شرکت‌های داخلی و مجموعه‌های دانش‌بنیان برای طراحی و تولید نمونه‌های مورد نیاز وارد عمل شدند و فرایند بومی‌سازی آنها حدود سه سال به طول انجامید.
غلامرضایی‌نیا اظهار کرد: اکنون قطعات تولید داخل در پروژه مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما زمانی که برای دستیابی به این توانمندی صرف شد، در کنار افزایش هزینه‌ها و محدودیت‌های اعتباری، بر مدت اجرای طرح تأثیر گذاشت.
وی تأکید کرد که مجموعه این عوامل باید در بررسی دلایل طولانی‌شدن عملیات قطار شهری کرمانشاه مورد توجه قرار گیرد.
از پیشرفت عمرانی تا بهره‌برداری؛ حلقه مفقوده زمان‌بندی
با وجود استمرار عملیات اجرایی قطار شهری کرمانشاه، مسئله اساسی این پروژه دیگر صرفاً پیشرفت سازه‌ها و تکمیل زیرساخت‌های عمرانی نیست، بلکه چگونگی تبدیل سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده به یک خدمت عمومی قابل استفاده است. تا زمانی که مسیر ریلی به مرحله جابه‌جایی مسافر نرسد، آثار آن در کاهش فشار ترافیکی، بهبود دسترسی شهروندان و ارتقای کیفیت حمل‌ونقل شهری نیز تحقق نخواهد یافت.
در چنین شرایطی، آنچه می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر آینده پروژه کمک کند، ارائه برنامه‌ای مشخص برای مراحل باقی‌مانده، زمان تأمین و تخصیص منابع، تکمیل تجهیزات و آغاز بهره‌برداری آزمایشی است. اعلام درصد پیشرفت فیزیکی هرچند تصویری از حجم عملیات انجام‌شده ارائه می‌دهد، به‌تنهایی نمی‌تواند زمان آماده‌شدن یک سامانه حمل‌ونقل ریلی برای خدمات‌رسانی را روشن کند.
از سوی دیگر، تجربه طولانی اجرای این طرح نشان می‌دهد که فاصله میان پیش‌بینی اعتبار و دسترسی واقعی به منابع مالی، عاملی تعیین‌کننده در اعتبار برنامه‌های زمان‌بندی است. ازاین‌رو، انتشار منظم اطلاعات مربوط به تعهدات مالی، اعتبارات وصول‌شده و پیشرفت مراحل اجرایی می‌تواند زمینه قضاوت دقیق‌تر درباره میزان تحقق برنامه‌ها را فراهم کند.
برای شهروندانی که سال‌ها شاهد عملیات عمرانی این پروژه بوده‌اند، معیار نهایی موفقیت نه حجم اعتبارات اعلام‌شده و نه تعداد وعده‌های بهره‌برداری، بلکه زمانی است که قطار شهری از یک پروژه در حال ساخت به بخشی از زندگی روزمره شهر تبدیل شود. اعتبار تازه می‌تواند حرکت پروژه را شتاب دهد، اما آنچه به این حرکت اعتبار عمومی می‌بخشد، برنامه‌ای شفاف، قابل سنجش و پاسخ‌گو در برابر زمان است.