«مدیریت سنتی»؛ مهم‌ترین مانع تبدیل ظرفیت‌های همدان به ویژندهای ملی
عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان با اشاره به مزیت‌های استان در حوزه‌های کشاورزی، صنایع غذایی و گردشگری گفت: با وجود مشکلاتی چون کمبود سرمایه و محدودیت‌های زیرساختی، به‌نظر من «مدیریت سنتی» در کنار ضعف بازاریابی و ویژندسازی، مهم‌ترین مانع تبدیل ظرفیت‌های همدان به ویژندهای ملی است.
استان همدان با برخورداری از ظرفیت‌های متنوع در بخش‌های کشاورزی، صنایع غذایی، صنایع‌دستی، گردشگری، سفال و گیاهان دارویی، از توانمندی‌های قابل توجهی برای توسعه اقتصادی، ایجاد اشتغال و حضور مؤثرتر در بازارهای داخلی و خارجی برخوردار است. تولید محصولات کشاورزی شاخص، فعالیت واحدهای صنایع تبدیلی، پیشینه دیرینه سفالگری و برخورداری از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، بخشی از مزیت‌هایی است که می‌تواند زمینه شکل‌گیری کسب‌وکارهای بزرگ و ویژندهای معتبر را در این استان فراهم کند.
با این حال، برخورداری از مزیت‌های اقتصادی به‌تنهایی برای دستیابی به جایگاه مناسب در بازار کافی نیست. بسیاری از محصولات و تولیدات همدان با وجود برخورداری از کیفیت و قابلیت رقابت، هنوز نتوانسته‌اند به اندازه ظرفیت واقعی خود در بازارهای ملی شناخته شوند. در این میان، ضعف در معرفی محصولات، بازاریابی حرفه‌ای، طراحی بسته‌بندی، توسعه شبکه توزیع، بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال و ارتباط محدود برخی کسب‌وکارها با متخصصان این حوزه، ازجمله موانعی است که مسیر توسعه ویژندهای بومی را دشوار کرده است.
در همین راستا در گفت‌وگو با مدرس و عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان و دانش‌آموخته دکتری مدیریت، به بررسی موانع رشد کسب‌وکارهای استان و راهکارهای تبدیل ظرفیت‌های محلی به ویژندهای ملی پرداختیم که در ادامه می‌خوانید:
دکتر کامبیز حمیدی، با اشاره به اینکه تبدیل یک مزیت اقتصادی به ویژند، فرآیندی تخصصی و نیازمند سرمایه‌گذاری است، اظهار کرد: برای برندسازی باید از دانش و تجربه متخصصان بازاریابی استفاده کرد و این کار به برنامه‌ریزی، صرف هزینه و شناخت دقیق بازار نیاز دارد.
وی افزود: در همدان، اگرچه طی سال‌های اخیر شرایط در برخی بخش‌ها بهتر شده و تعدادی از شرکت‌ها نیز در زمینه بازاریابی فعالیت‌هایی انجام داده‌اند، اما ارتباط بسیاری از کسب‌وکارها با متخصصان بازاریابی و حوزه‌های مرتبط همچنان به اندازه کافی قوی نیست.
این مدرس دانشگاه با بیان اینکه ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه سفال، صنایع تبدیلی کشاورزی، سیر و سایر محصولات استان وجود دارد، گفت: بسیاری از این مجموعه‌ها می‌توانستند با کمک متخصصان و به‌ویژه با استفاده از ظرفیت فضای مجازی، فعالیت خود را توسعه دهند و محصولاتشان را در بازارهای گسترده‌تری معرفی کنند، اما به‌نظر می‌رسد در این زمینه کم‌کاری‌هایی وجود دارد.
حمیدی یکی از دلایل این وضعیت را نگاه سنتی برخی صاحبان صنایع دانست و تصریح کرد: ممکن است ارتباط برخی مدیران و مالکان کسب‌وکارها با نیروهای جوان، تحصیل‌کرده و آشنا با روش‌های جدید بازاریابی ضعیف باشد. این در حالی است که تغییر شیوه‌های بازاریابی و استفاده از دانش روز می‌تواند نقش مهمی در افزایش فروش و توسعه بازار محصولات داشته باشد.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت آموزش‌های تخصصی در این حوزه خاطرنشان کرد: اتاق بازرگانی، جهاد کشاورزی و سایر مجموعه‌های مرتبط باید زمان و انرژی بیشتری برای آموزش بازاریابی و ارتقای دانش مدیران و صاحبان کسب‌وکار صرف کنند و زمینه آشنایی آنان با روش‌های نوین مدیریت و توسعه بازار را فراهم آورند.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین مانع رشد کارآفرینان استان چیست؟ بیان کرد: مشکلات کسب‌وکارهای همدان به یک عامل محدود نمی‌شود. کمبود سرمایه، ضعف بازاریابی و فروش، نبود شبکه توزیع مناسب، محدودیت‌های زیرساختی و مشکلات فضای کسب‌وکار همگی در این زمینه تأثیرگذار هستند، اما به‌نظر من، «مدیریت سنتی» یکی از مهم‌ترین موانع به‌شمار می‌رود.
حمیدی ادامه داد: در بسیاری از کسب‌وکارها، ارتباطات حرفه‌ای به اندازه کافی توسعه پیدا نکرده، شبکه توزیع مناسبی شکل نگرفته و تبلیغات نیز ضعیف است. از طرف دیگر، برخی مجموعه‌ها نمی‌توانند از ظرفیت‌های موقعیت جغرافیایی و راهبردی همدان به‌خوبی استفاده کنند.
وی با اشاره به اهمیت حضور در نمایشگاه‌های تخصصی و تجاری گفت: یکی از ابزارهای مهم معرفی ویژندها، حضور مستمر در نمایشگاه‌های مختلف است، اما به‌نظر می‌رسد حضور صنایع همدان در نمایشگاه‌های سایر استان‌ها چندان پررنگ نیست. لازم است بررسی شود که در نمایشگاه‌هایی که در استان‌هایی مانند آذربایجان شرقی، قزوین، کردستان و کرمانشاه برگزار می‌شود، چه تعداد از شرکت‌های همدانی حضور دارند و این حضور تا چه اندازه مستمر است.
این کارشناس حوزه مدیریت تأکید کرد: نمایشگاه‌ها صرفاً محل عرضه محصولات نیستند، بلکه فرصتی برای ایجاد ارتباطات تجاری، شناسایی مشتریان جدید، توسعه شبکه فروش و معرفی ویژندها به بازارهای گسترده‌تر محسوب می‌شوند؛ بنابراین، حضور محدود کسب‌وکارهای استان در این رویدادها می‌تواند فرصت‌های توسعه بازار را کاهش دهد.
حمیدی در ادامه به دلایل انتقال برخی کسب‌وکارهای موفق همدان به تهران یا سایر استان‌ها پرداخت و گفت: این مسئله دلایل مختلفی دارد که یکی از آن‌ها ضعف مدیریتی در برخی بنگاه‌هاست. در کنار آن، مشکلات اداری و دشواری‌های موجود در مسیر توسعه کسب‌وکار نیز می‌تواند صاحبان صنایع را به انتقال فعالیت‌هایشان ترغیب کند.
وی افزود: بارها شنیده‌ام که فعالان اقتصادی معتقدند انجام برخی امور مالیاتی و دریافت تأییدیه‌های مورد نیاز از دستگاه‌های مختلف در بعضی شهرها آسان‌تر است. به‌طور کلی، ارتباط میان بخش اداری و کارآفرینان در همدان از نظر برخی فعالان اقتصادی دشوار ارزیابی می‌شود و این موضوع نیازمند بررسی و اصلاح است.
این مدرس دانشگاه با اشاره به تأثیر برخی ویژگی‌های فرهنگی بر توسعه کسب‌وکارها اظهار کرد: گاهی صاحبان بنگاه‌ها به سطح مشخصی از فعالیت رضایت می‌دهند و تمایل کمتری به توسعه گسترده‌تر کسب‌وکار خود نشان می‌دهند. این موضوع نیز می‌تواند با نگرش افراد به توسعه اقتصادی و میزان آمادگی آن‌ها برای پذیرش روش‌های جدید ارتباط داشته باشد.
حمیدی خاطرنشان کرد: البته همه افرادی که فعالیت خود را به تهران یا سایر استان‌ها منتقل می‌کنند، الزاماً به‌دنبال تغییر محل زندگی یا فعالیت نیستند، بلکه ممکن است به‌دلیل مشکلات اداری، دسترسی بهتر به بازارها، امکانات بیشتر یا شرایط مناسب‌تر برای توسعه کسب‌وکار چنین تصمیمی بگیرند.
وی تأکید کرد: برای جلوگیری از خروج بنگاه‌های اقتصادی، باید شرایطی فراهم شود که صاحبان کسب‌وکار بتوانند بدون نیاز به انتقال فعالیت خود، از امکانات اداری، بازارهای مناسب و زیرساخت‌های مورد نیاز برای رشد در داخل استان بهره‌مند شوند.
*زیست‌بوم اقتصادی همدان برای بزرگ شدن بنگاه‌ها آماده نیست
این دانش‌آموخته دکتری مدیریت درباره نقش زیست‌بوم اقتصادی استان در رشد بنگاه‌ها نیز گفت: به‌نظر می‌رسد زیرساخت‌های اقتصادی همدان از ابتدا متناسب با توسعه صنایع بزرگ شکل نگرفته است. این استان در مقایسه با برخی مناطق صنعتی کشور، بیشتر بر ظرفیت‌های کشاورزی تکیه داشته و توسعه صنعتی آن نیز در سال‌های اخیر دنبال شده است.
حمیدی افزود: شکل‌گیری صنایع بزرگ و سرمایه‌گذاری‌های گسترده می‌تواند فضای اقتصادی استان را متحول کند و زمینه توسعه زنجیره‌های تولید، ایجاد اشتغال و تقویت کسب‌وکارهای وابسته را فراهم آورد.
وی با اشاره به اهمیت سرمایه‌گذاری در صنایع بزرگ تصریح کرد: حضور یک صنعت بزرگ، مانند صنایع خودروسازی یا مجموعه‌های تولیدی گسترده، می‌تواند زمینه فعالیت شرکت‌های تأمین‌کننده قطعات، ارائه‌دهندگان خدمات و سایر کسب‌وکارهای مرتبط را فراهم کند و به توسعه فضای عمومی کسب‌وکار منجر شود.
وی یکی دیگر از چالش‌های مهم استان را کمبود نیروی انسانی ماهر عنوان کرد و گفت: برخی کارآفرینان از وجود فرصت‌های شغلی و در عین حال دشواری تأمین نیروی انسانی مورد نیاز خود سخن می‌گویند. این مسئله نشان می‌دهد که میان نیاز بازار کار و نیروی انسانی در دسترس، در برخی حوزه‌ها فاصله وجود دارد.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: بخشی از نیروهای جوان استان به‌دلیل مهاجرت یا ادامه تحصیل از بازار کار محلی فاصله گرفته‌اند و در نتیجه، بعضی صنایع برای تأمین نیروی انسانی ماهر و عملیاتی با مشکل مواجه هستند. این موضوع می‌تواند یکی از عوامل مهاجرت نیروی کار و سرمایه‌گذاران به تهران و سایر مناطق کشور باشد.
حمیدی با تأکید بر ضرورت هماهنگی بیشتر میان دانشگاه‌ها، مراکز آموزش مهارتی، شهرک‌های صنعتی، اتاق بازرگانی و دستگاه‌های اجرایی اظهار کرد: تربیت نیروی انسانی باید متناسب با نیازهای واقعی بازار انجام شود تا بنگاه‌ها هنگام توسعه فعالیت خود با کمبود نیروی متخصص و ماهر مواجه نشوند.
*فاصله بدنه کارشناسی دستگاه‌های اجرایی با نیازهای بخش خصوصی
وی درباره نقش بانک‌ها، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای اقتصادی در حمایت از کارآفرینان گفت: در ارزیابی من، بانک‌ها در مقایسه با برخی بخش‌های دیگر، کمتر در کانون انتقادهایی قرار دارند که از سوی فعالان اقتصادی مطرح می‌شود؛ هرچند این موضوع به معنای نبود مشکل در همه زمینه‌های تأمین مالی نیست.
وی ادامه داد: بخش مهمی از مشکلاتی که در ارتباط با کسب‌وکارها مطرح می‌شود، به فرایندهای اداری، دریافت مجوزها و پیگیری امور مربوط به دستگاه‌های اجرایی بازمی‌گردد.
این مدرس دانشگاه یکی از مسائل قابل توجه در این زمینه را ضعف بدنه کارشناسی برخی دستگاه‌ها دانست و افزود: در بعضی ادارات، فاصله قابل توجهی میان بدنه کارشناسی و فضای فنی و فکری بخش خصوصی وجود دارد. بخشی از این مسئله ممکن است به ساختار نیروی انسانی و بخشی دیگر به تفاوت تجربه‌ها و شناخت ناکافی از نیازهای روز کسب‌وکارها مربوط باشد.
حمیدی تصریح کرد: هنگامی که فعال اقتصادی برای توسعه فعالیت خود با فرایندهای اداری پیچیده یا ارتباط دشوار با دستگاه‌های مسئول مواجه می‌شود، زمان و انرژی بیشتری را برای پیگیری امور غیرتخصصی صرف می‌کند؛ در حالی که این منابع می‌توانند صرف تولید، توسعه محصول و افزایش سهم بازار شوند.
وی تأکید کرد: تسهیل فرایندهای اداری، تقویت توان کارشناسی دستگاه‌ها و ایجاد ارتباط مؤثرتر میان مدیران دولتی و بخش خصوصی، ازجمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود فضای کسب‌وکار در استان کمک کند.
*ضعف بسته‌بندی، توزیع و بازاریابی دیجیتال
عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان با تأکید بر اینکه کیفیت تولید به‌تنهایی برای ساخت یک ویژند ملی کافی نیست، گفت: در کنار کیفیت، مواردی چون طراحی بسته‌بندی، روایت برند، بازاریابی دیجیتال، شبکه فروش و توان صادراتی اهمیت زیادی دارند.
حمیدی افزود: کسب‌وکارهای همدان در بسیاری از موارد بیش از آنکه در اصل تولید مشکل داشته باشند، با ضعف در بازاریابی، برندسازی، بسته‌بندی و توزیع مواجه‌اند و ارتباط آن‌ها با تحولات روز صنعت و تجارت محدود است.
وی با اشاره به ظرفیت فضای مجازی اظهار کرد: حضور مؤثر در فضای مجازی امکان معرفی محصولات به مشتریان جدید را فراهم می‌کند، اما تعداد زیادی از کسب‌وکارهای استان هنوز نتوانسته‌اند از این ظرفیت به‌صورت حرفه‌ای و پررنگ استفاده کنند؛ مسئله‌ای که خلأ مهمی در توسعه بازار استان به شمار می‌رود.
این کارشناس حوزه مدیریت خاطرنشان کرد: برای رفع این مشکل باید از متخصصان بازاریابی و برندسازی دعوت کرد تا در کنار بنگاه‌های اقتصادی قرار گیرند؛ همکاری ارزنده‌ای که البته نیازمند سرمایه‌گذاری واقعی، برنامه‌ریزی و پیگیری مستمر است.
حمیدی با بیان اینکه برگزاری نشست‌ها و جلسات به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات کسب‌وکارها را حل کند، گفت: نهادهای مرتبط باید از مرحله گفت‌وگو عبور کنند و برای صنایع و شرکت‌های مشخص، برنامه‌های عملیاتی تدوین کنند؛ به‌گونه‌ای که هر مجموعه بر اساس ظرفیت‌ها، بازار هدف و نیازهای خود از مشاوره تخصصی برخوردار شود.
*سفال لالجین و صنایع تبدیلی کشاورزی؛ ظرفیت‌های ساخت برند ملی
وی در پاسخ به این پرسش که طی پنج سال آینده کدام حوزه‌ها برای شکل‌گیری سه ویژند ملی جدید در همدان باید در اولویت قرار گیرند، اظهار کرد: باید از مزیت‌های واقعی استان شروع کنیم و برای توسعه آن‌ها برنامه داشته باشیم.
وی با اشاره به ظرفیت سفال لالجین گفت: سفال از مزیت‌های شناخته‌شده همدان است، اما برای تصاحب سهم بیشتری از بازار، باید به کیفیت و هزینه تولید توجه کرد؛ چراکه اگر محصولات از نظر فنی محدود باشند یا قیمت تمام‌شده بالایی داشته باشند، بازارشان محدود می‌ماند. بنابراین، ارتقای کیفیت، بهبود فرایند تولید و طراحی متناسب با نیاز مصرف‌کننده ضروری است.
این مدرس دانشگاه حوزه صنایع تبدیلی کشاورزی را نیز یکی از زمینه‌های مستعد برای برندسازی دانست و افزود: محصولات کشاورزی استان، ازجمله سیر، ظرفیت بالایی برای فرآوری و ارزش‌افزوده دارند. فعالیت در این حوزه اگرچه در مقاطعی محدود شده است، اما لازم است ظرفیت‌های موجود دوباره بررسی و برای توسعه صنایع تبدیلی برنامه‌ریزی شود.
حمیدی با اشاره به ظرفیت صنایع غذایی استان اظهار کرد: شرکت‌هایی مانند «سحر» و «پگاه» با وجود کیفیت مناسب، می‌توانند با تقویت حضور تبلیغاتی و بازاریابی، سهم بیشتری از بازار را به دست آورند. پیشنهاد من این است که چهار یا پنج مجموعه از میان صنایع تبدیلی و غذایی استان به‌صورت هدفمند انتخاب شوند و برای برندسازی، بسته‌بندی و توسعه شبکه فروش آن‌ها برنامه‌ریزی مشخصی صورت گیرد.
وی درباره الزامات شکل‌گیری برندهای ملی در همدان بیان کرد: رفع موانع اداری و بررسی دقیق نیازهای مالی و کارشناسی هر بنگاه از گام‌های کلیدی است. اگر مجموعه‌ای به منابع مالی یا دانش تخصصی در زمینه بازاریابی و مدیریت نیاز دارد، باید شرایط بهره‌گیری از کارشناسان باتجربه برایش فراهم شود.
این مدرس دانشگاه تصریح کرد: صرف برگزاری نشست کافی نیست؛ بلکه باید جلسات مستمر و هدفمند با فعالان اقتصادی برگزار شود تا مشخص گردد نهادهای مسئول چگونه می‌توانند مسیر توسعه بنگاه‌ها را هموار کنند. در این میان، دستگاه‌های مرتبط مانند اتاق بازرگانی و نهادهای حوزه صنعت و کشاورزی باید نقش فعال‌تری ایفا کنند.
