یک پژوهشگر روان‌شناسی تربیتی و مشاور خانواده با تأکید بر اینکه تأمین امکانات مادی جایگزین گوش‌دادن و توجه عاطفی به فرزندان نمی‌شود، گفت: بی‌توجهی به نیازهای روانی کودکان می‌تواند پیامدهایی چون دلبستگی ناایمن، اختلال در تنظیم هیجان و کاهش عزت‌نفس را به‌دنبال داشته باشد.
آیا تاکنون به این موضوع فکر کرده‌اید که وقتی در کنار اعضای خانواده و اقوام خود جمع می‌شوید، با آن‌ها ارتباط عاطفی برقرار می‌کنید و مهر و محبت می‌ورزید و متقابلاً محبت دریافت می‌کنید، این احساس شادی و حال خوب تا چه اندازه در وجود شما نهادینه و ماندگار می‌شود؟ هر بار که چشمان خود را می‌بندید و آن خاطره را به یاد می‌آورید، با یادآوری مهر و محبت، همراهی و دلگرمی‌ای که در آن لحظه تجربه کرده‌اید، لبخند بر لبانتان می‌نشیند.
اکنون این احساس را با زمانی مقایسه کنید که گوشی تلفن همراه، کفش، لباس یا وسیله مادی جدیدی می‌خرید. آیا به تفاوت این دو احساس پس از گذشت زمان توجه کرده‌اید؟ شاید بتوانید ذوق و شوق لحظه خرید یک وسیله جدید را به یاد بیاورید، اما لزوماً همان احساس را دوباره تجربه نکنید. در مقابل، خاطره یک ارتباط عاطفی و احساس خوبی که از آن دریافت کرده‌اید، می‌تواند بار دیگر همان حال خوش را در وجودتان زنده کند. این موضوع نشان می‌دهد که هیچ شیء خارجی یا مادی نمی‌تواند جایگزین تأثیر عمیق و ماندگاری شود که روابط عاطفی بر وجود انسان می‌گذارند.
مسئله اصلی نیز همین است؛ نیازهای جسم و روح انسان برای ادامه زندگی، فراتر از ارزش‌ها و امکانات مادی است. بسیاری از افراد به‌اشتباه تصور می‌کنند که با تأمین امکانات مادی در بالاترین سطح، تمام مشکلات را برطرف کرده‌اند و آرامش را برای خود و خانواده‌شان به ارمغان آورده‌اند؛ درحالی‌که آنچه روح انسان به آن نیاز دارد، عاطفه، مهر و محبت، وقت گذاشتن، گوش دادن، گفت‌وگو کردن و درک شدن است.
این مسئله به‌ویژه در بسیاری از خانواده‌ها و در نحوه رفتار والدین با فرزندانشان دیده می‌شود. برخی والدین تصور می‌کنند با فراهم کردن امکانات مادی در سطحی بسیار بالا می‌توانند آرامش روحی و روانی و در نهایت خوشبختی را برای فرزندان خود تأمین کنند. حتی برخی خانواده‌ها پا را فراتر می‌گذارند و مسئولیت‌ها و وظایف فرزندانشان را نیز بر عهده می‌گیرند و خودشان انجام می‌دهند. آن‌ها تصور می‌کنند اگر همواره مراقب فرزندانشان باشند، وظایف آن‌ها را انجام دهند، اجازه ندهند خسته شوند یا مانع از تجربه کردن موقعیت‌های مختلف، حتی شکست، شوند، در مسیر درستی گام برداشته‌اند؛ درحالی‌که این شیوه تربیتی، رویه‌ای نادرست است که بسیاری از خانواده‌ها در پیش گرفته‌اند.
برای نمونه، مواردی مشاهده شده که یکی از والدین همراه با فرزند خود در کلاس تقویتی شرکت می‌کند تا جزوه را برای او بنویسد و فرزندش تمام تمرکز خود را بر تخته و درس معطوف کند. این در حالی است که بخش مهمی از فرایند یادگیری از طریق نوشتن جزوه و انتقال مطالبی که در ذهن دانش‌آموز شکل گرفته، روی کاغذ تحقق می‌یابد و همین فرایند به یادگیری بهتر او کمک می‌کند.
بسیاری از خانواده‌ها فراموش کرده‌اند که حمایت از فرزندان و محبت کردن به آن‌ها، صرفاً به معنای تأمین امکانات مادی نیست. آن‌ها تصور می‌کنند اگر امکانات مورد نیاز فرزندانشان را فراهم کنند یا وظایف و مسئولیت‌هایشان را از دوش آن‌ها بردارند، فرزندانشان به آرامش خواهند رسید؛ غافل از اینکه روح فرزندان، مانند روح هر انسان دیگری، به شنیده شدن، درک شدن، محبت و عاطفه نیاز دارد.
این اشتباهی است که بسیاری از والدین به آن دچار شده‌اند و متأسفانه از نادرستی آن نیز آگاهی کافی ندارند. در همین زمینه، با یک پژوهشگر روان‌شناسی تربیتی، مشاور خانواده و مدرس دانشگاه به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.
** غفلت عاطفی؛ وقتی امکانات مادی جای توجه به فرزندان را می‌گیرد
دکتر زینب غدیری با اشاره به مفهوم دسترس‌پذیری عاطفی در روان‌شناسی اظهار کرد: بسیاری از والدین تصور می‌کنند اگر در خانه حضور داشته باشند، نیاز عاطفی فرزندشان نیز تأمین می‌شود؛ درحالی‌که دسترس‌پذیری عاطفی به معنای آمادگی روانی والدین برای دریافت پیام‌های فرزند و پاسخ‌گویی مناسب به آن‌هاست. به عبارت دیگر، رابطه عاطفی باید دوسویه باشد و والدین آمادگی تعامل و تبادل عاطفی با فرزند خود را داشته باشند.
وی با بیان مثالی در این زمینه افزود: ممکن است پدری برای فرزندش یک تبلت گران‌قیمت بخرد و در کنار او روی مبل بنشیند، اما تمام توجهش به تلفن همراه خود باشد. هنگامی که کودک با او صحبت می‌کند، پدر بدون آنکه نگاهش را از صفحه تلفن همراه بردارد، تنها با تکان‌دادن سر پاسخ می‌دهد. در چنین شرایطی، پدر نیاز مادی فرزند را تأمین کرده، اما دسترس‌پذیری عاطفی لازم را نداشته است.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: هنگامی که فشارهای مختلف، ازجمله مشکلات اقتصادی و شغلی، بر والدین وارد می‌شود، ممکن است یکی از نخستین بخش‌هایی که در روابط خانوادگی آسیب می‌بیند، پاسخ‌گویی حساس و متناسب به نیازهای عاطفی فرزندان باشد.
غدیری خاطرنشان کرد: این وضعیت می‌تواند به غفلت عاطفی منجر شود؛ یعنی کودک با وجود برخورداری از امکانات مادی مناسب، از نظر روانی و عاطفی به‌اندازه کافی مورد توجه قرار نگیرد.
** پیامدهای غفلت عاطفی بر دلبستگی و عزت‌نفس کودک
وی با بیان اینکه غفلت عاطفی می‌تواند پیامدهای عمیق و گاه طولانی‌مدتی داشته باشد، تصریح کرد: یکی از نخستین حوزه‌های تأثیرپذیر، دلبستگی کودک است. کودکی که دلبستگی ناایمن پیدا می‌کند، ممکن است یاد بگیرد که نمی‌تواند روی والدین خود حساب کند. این الگو می‌تواند در روابط بعدی او با دیگران نیز تأثیرگذار باشد و بر کیفیت ارتباطات اجتماعی‌اش اثر بگذارد.
این مشاور خانواده، اختلال در تنظیم هیجان را از دیگر پیامدهای احتمالی کمبود توجه عاطفی دانست و افزود: کودکی که احساسات و نیازهایش دیده نمی‌شود، ممکن است به‌خوبی یاد نگیرد چگونه با هیجان‌های خود، به‌ویژه احساسات منفی مانند خشم و غم، کنار بیاید. چنین کودکی ممکن است در محیط مدرسه رفتارهای پرخاشگرانه نشان دهد یا به گوشه‌گیری روی آورد و در برقراری ارتباط با همسالان خود با مشکل مواجه شود.
غدیری با اشاره به تأثیر بی‌توجهی مکرر والدین بر عزت‌نفس فرزندان بیان کرد: هنگامی که کودک برای صحبت‌کردن با والدین تلاش می‌کند، اما بارها با پاسخ‌هایی مانند الان وقتش نیست مواجه می‌شود، ممکن است به‌تدریج این پیام را درونی کند که ارزش شنیده‌شدن یا دیده‌شدن ندارد. این برداشت می‌تواند بر عزت‌نفس او تأثیر منفی بگذارد و در بزرگ‌سالی نیز زمینه‌ساز مشکلاتی در این زمینه شود.
وی با اشاره به مطالعات در این حوزه گفت: در برخی پژوهش‌ها مشاهده شده کودکانی که با چنین شرایطی مواجه بوده‌اند، ممکن است در مراحل مختلف زندگی نیز با مشکلاتی مانند اضطراب دست‌وپنجه نرم کنند و آثار این تجربه‌ها برای سال‌ها در زندگی آن‌ها باقی بماند.
این مدرس دانشگاه تأکید کرد: والدین نباید نشانه‌های رفتاری ناشی از غفلت عاطفی را نادیده بگیرند؛ چراکه تداوم این وضعیت می‌تواند بر سلامت روان، رشد هیجانی و کیفیت روابط آینده فرزندان تأثیر منفی بگذارد.
غدیری با اشاره به گسترش استفاده از تلفن همراه و تبلت، از پدیده «فابینگ» (توجه به گوشی به‌جای فرد مقابل) به‌عنوان یکی از عوامل تضعیف ارتباط عاطفی والدین و فرزندان نام برد و توضیح داد: برای مثال، هنگامی که فرزندی با اشتیاق از اتفاقات روزمره مدرسه می‌گوید، والد بدون ارتباط چشمی و در حال کار با گوشی می‌گوید «گوش می‌دهم»؛ در حالی که ارتباط و توجه لازم شکل نمی‌گیرد.
وی افزود: این بی‌توجهی به‌صورت غیرمستقیم این پیام را به کودک منتقل می‌کند که گوشی بر نیازها و احساسات او اولویت دارد؛ مسئله‌ای که به‌تدریج تمایل فرزند را برای بیان احساسات، طرح مسائل شخصی و در میان گذاشتن نگرانی‌ها با والدین کاهش می‌دهد.
این مشاور خانواده خاطرنشان کرد: فاصله عاطفی ناشی از فابینگ می‌تواند در دوران نوجوانی بیشتر شده و دیواری میان والدین و فرزندان ایجاد کند؛ به طوری که نوجوان برای تأمین نیازهای عاطفی خود به روابط بیرون از خانه روی بیاورد.
غدیری با تأکید بر ضرورت به‌رسمیت‌شناختن احساسات کودکان افزود: والدین باید به هیجان‌های فرزندان اعتبار بدهند؛ یعنی بدون قضاوت، احساسات آن‌ها را درک کنند. برای مثال، هنگام گلایه کودک از مسخره‌شدن توسط همکلاسی‌ها، به‌جای نصیحت فوری یا توصیه‌های کلی، بهتر است بگویند: «به‌نظر می‌رسد از این اتفاق ناراحت شده‌ای.»
این پژوهشگر تربیتی با بیان اینکه کودکان در چنین موقعیت‌هایی بیش از نصیحت به احساس درک شدن نیاز دارند، گفت: نام‌گذاری و شناخت هیجان‌ها با همراهی والدین باعث می‌شود کودک احساس کند دیده و فهمیده شده است.
غدیری در پاسخ به دغدغه والدین پرمشغله برای تأمین نیازهای عاطفی فرزندان تصریح کرد: کلید اصلی، اختصاص «زمان باکیفیت» است. والدین می‌توانند با الهام از آموزه‌های کتاب «مادر یک‌دقیقه‌ای، پدر یک‌دقیقه‌ای»، روزانه 15 تا 30 دقیقه زمان را بدون تلفن همراه و عوامل مزاحم به فرزند خود اختصاص دهند؛ در این بازه، کودک درباره نوع بازی یا گفت‌وگو تصمیم می‌گیرد و والد با توجه کامل در کنار او حضور دارد.
وی تأکید کرد: چنین زمانی که با گوش‌دادن فعال و توجه نزدیک همراه باشد، بسیار ارزشمندتر از ساعت‌ها حضور فیزیکی والد بدون تعامل واقعی است.
این متخصص روان‌شناسی تربیتی با تشبیه تعامل والد و کودک به بازی «تنیس»، بر اهمیت پاسخ‌گویی متقابل تأکید کرد و افزود: کودک پیام‌هایی را با نگاه یا رفتار منتقل می‌کند و پاسخ عاطفی متناسب والدین، نقش مهمی در احساس امنیت، رشد مدارهای مغزی و شکل‌گیری روابط مؤثر در آینده دارد.
غدیری با بیان اینکه همه والدین ممکن است در مسیر تربیت دچار اشتباه شوند، خاطرنشان کرد: مهم این است که والدین اشتباهات خود را بپذیرند و عذرخواهی‌کردن را یاد بگیرند. عذرخواهی ترمیمی زمانی مؤثر است که صادقانه و بدون توجیه باشد؛ برای مثال والد می‌تواند بگوید: «ببخشید که هنگام صحبت‌کردنت حواسم به گوشی بود»، یا «می‌دانم از رفتارم ناراحت و نادیده گرفته شده‌ای؛ از کارم پشیمانم و می‌خواهم آن را جبران کنم.»
وی تصریح کرد: چنین عذرخواهی‌ای می‌تواند به ترمیم آسیب‌های عاطفی کودک کمک کند. والدین با این رفتار به فرزند خود نشان می‌دهند که اشتباه‌کردن پایان دنیا نیست و می‌توان مسئولیت رفتار را پذیرفت و برای جبران آن اقدام کرد. به این ترتیب، کودک نیز می‌آموزد که هنگام اشتباه‌کردن، به‌جای انکار یا توجیه رفتار خود، صادقانه عذرخواهی کند و برای اصلاح آن بکوشد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به نقش نهادهای اجتماعی در تقویت روابط خانوادگی اظهار کرد: مسئولیت ایجاد شرایط مناسب برای ارتباط بهتر والدین و فرزندان، تنها بر عهده خانواده نیست. محیط‌های کاری و نظام آموزشی نیز باید از والدین، به‌ویژه پدران و مادران شاغل، حمایت کنند تا خانواده‌ها فرصت بیشتری برای برقراری ارتباط مؤثر و حفظ روابط عاطفی خود داشته باشند.
غدیری در پایان، سه اقدام عملی را برای بهبود کیفیت رابطه والدین و فرزندان پیشنهاد کرد و گفت: نخست، والدین روزانه دست‌کم 15 دقیقه زمان باکیفیت و بدون تلفن همراه به فرزند خود اختصاص دهند؛ دوم، گوش‌دادن فعال را تمرین کنند و پیش از شنیدن کامل صحبت‌های کودک، به نصیحت یا ارائه راه‌حل نپردازند؛ و سوم، در صورت بروز اشتباه، با عذرخواهی صادقانه و اصلاح رفتار برای ترمیم رابطه اقدام کنند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: اگر والدین نشانه‌هایی مانند گوشه‌گیری یا افت تحصیلی را در فرزند خود مشاهده کردند و این وضعیت بیش از چند هفته ادامه یافت، لازم است از روان‌شناس یا متخصص مرتبط کمک بگیرند تا شرایط کودک بررسی و در صورت نیاز، مداخلات مناسب انجام شود.