رئیس انجمن هنرهای نمایشی استان همدان وضعیت اقتصادی هنرمندان تئاتر استان را اسفناک توصیف کرد و گفت: هزینه‌های سنگین تولید و کمبود حمایت‌های مالی در کنار درآمد ناکافی از اجراها، پاسخگوی معیشت هنرمندان نبوده و استمرار فعالیت گروه‌های نمایشی را با چالش جدی مواجه کرده است.
همدان تاکنون جشنواره‌های متعددی برگزار کرده و میزبان رویدادهای مختلف نمایشی بوده است. این جشنواره‌ها فرصتی برای معرفی آثار، بروز استعدادها و دیده‌شدن هنرمندان فراهم می‌کنند؛ اما برگزاری جشنواره به‌تنهایی به معنای رونق تئاتر نیست. باید بررسی کرد که آیا آثار پس از پایان جشنواره نیز فرصت اجرای عمومی و امکان برقراری ارتباط با مخاطبان را پیدا می‌کنند یا خیر.
تولید یک نمایش مستلزم صرف هزینه‌هایی مانند دستمزد عوامل اجرایی، طراحی صحنه، لباس و دکور و همچنین تأمین هزینه‌های سالن است. اگر امکان اجرای مستمر و درآمدزایی برای گروه‌های نمایشی فراهم نباشد، ادامه فعالیت حرفه‌ای آن‌ها دشوار خواهد شد. تعداد و کیفیت سالن‌های نمایش، هزینه‌های تولید، میزان حمایت‌های مالی و امکان جذب مخاطب نیز از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر تداوم فعالیت گروه‌های نمایشی تأثیر بگذارند.
مسئله اصلی این است که باید مشخص شود چه نسبتی میان هزینه‌ها و ظرفیت‌های جشنواره‌ای با فرصت‌های اجرای عمومی و حمایت از گروه‌های بومی وجود دارد و چه راهکارهایی می‌تواند این فاصله را کاهش دهد.
از این رو، بررسی فاصله میان ظرفیت جشنواره‌ای تئاتر همدان و فرصت‌های واقعی اجرای عمومی، درآمدزایی و اشتغال هنری می‌تواند تصویری روشن‌تر از وضعیت هنرهای نمایشی استان ارائه دهد؛ موضوعی که بررسی آن مستلزم ارزیابی آمار اجراها، میزان حمایت‌های اختصاص‌یافته و تجربه هنرمندانی است که برای ادامه فعالیت حرفه‌ای خود با چالش‌های اقتصادی و اجرایی مواجه‌اند.
در راستای بررسی وضعیت اجرای عمومی نمایش‌ها، میزان حمایت از گروه‌های نمایشی و چالش‌های پیش روی اقتصاد تئاتر در استان همدان، در گام نخست با معصومه حدادی؛ معاون هنری و سینمایی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان همدان و سپس با فرزاد لباسی؛ رئیس انجمن هنرهای نمایشی استان همدان به گفت‌وگو پرداختیم تا ابعاد مختلف این موضوع و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای تقویت فعالیت مستمر گروه‌های نمایشی و رونق اقتصاد تئاتر استان را بررسی کنیم.
معاون هنری و سینمایی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان همدان از صدور 56 عنوان پروانه نمایش و ثبت 662 اجرای نمایشی از مهرماه 1404 تا مهرماه 1405 خبر داد و گفت: در این مدت جشنواره‌های استانی تئاتر طنز، تئاتر، نمایشنامه‌خوانی، تئاتر محیطی و جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان برگزار شده است.
معصومه حدادی اظهار کرد: نبود اعتبار اختصاصی هنرهای نمایشی، هزینه‌های بالای تولید و کمبود امکانات، از مهم‌ترین چالش‌های تئاتر استان است.
وی با تأکید بر ضرورت تداوم فعالیت‌ها پس از جشنواره‌ها افزود: باید آثار مستعد شناسایی و زمینه اجرای عمومی آن‌ها در سالن‌های همدان و شهرستان‌ها فراهم شود. استفاده از ظرفیت سالن‌های موجود، حمایت از گروه‌های فعال، همکاری انجمن هنرهای نمایشی و بخش خصوصی و اجرای نمایش در فضاهای فرهنگی و محیطی می‌تواند به جذب مخاطب و استمرار فعالیت هنرمندان کمک کند.
وی، هزینه‌های تولید، محدودیت سالن‌های تمرین و اجرا، کمبود منابع حمایتی و دشواری جذب مخاطب، به‌ویژه در شهرستان‌ها را از مشکلات این حوزه دانست و گفت: توسعه زیرساخت‌ها و رفع مشکلات سالن‌ها به تأمین منابع مالی و همکاری دستگاه‌های مرتبط نیاز دارد.
این مسئول با اشاره به مشکلات مالی تئاتر اظهار کرد: تاکنون اعتبار اختصاصی به هنرهای نمایشی در سال 1405 تخصیص نیافته و این مسئله حمایت مستقیم از تولید آثار و اجراهای عمومی را محدود کرده است.
حدادی با بیان اینکه فعالیت‌های نمایشی با همراهی مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان و انجمن هنرهای نمایشی ادامه دارد، افزود: حمایت مؤثرتر از گروه‌ها مستلزم تأمین منابع مالی مشخص و امکان برنامه‌ریزی برای تولید و اجرای آثار است.
** جشنواره تئاتر کودک و نوجوان؛ فرصتی برای رونق اقتصاد هنر همدان
وی جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان را فرصتی برای تقویت ظرفیت هنری و اقتصادی استان دانست و گفت: آثار برگزیده باید پس از جشنواره نیز امکان اجرای عمومی داشته باشند.
وی یادآور شد: برگزاری دوره‌های آموزشی، تبادل تجربه هنرمندان، همکاری با بخش خصوصی و تعامل با مدارس و مراکز فرهنگی علاوه بر افزایش مخاطبان، به ایجاد فرصت‌های شغلی، معرفی هنرمندان بومی و درآمدزایی پایدار گروه‌ها کمک خواهد کرد.
معاون هنری و سینمایی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی تأکید کرد: دستاورد جشنواره‌ها باید به اجرای مستمر، تربیت مخاطب و ایجاد فرصت‌های تازه برای هنرمندان منجر شود.
حدادی با اشاره به پیگیری برای احیای دفتر یونیما مبارک همدان، افزود: در این زمینه با دفتر مرکزی یونیما در تهران و گروه‌های نمایشی استان مشورت‌هایی انجام شده و امید است این دفتر در سال جاری دوباره فعال شود.
وی تصریح کرد: احیای این دفتر و تقویت تئاتر عروسکی به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های ارزشمند استان، به حمایت از گروه‌های نمایشی، آموزش نیروهای متخصص، تبادل تجربه و توسعه تئاتر کودک و نوجوان کمک شایانی خواهد کرد.
در ادامه رئیس انجمن هنرهای نمایشی استان همدان با اشاره به مشکلات اقتصادی هنرمندان اظهار کرد: هزینه‌های بالای تولید، دشواری تأمین دستمزد، کمبود حمایت مالی، فعالیت مستمر گروه‌های نمایشی را با مشکل مواجه کرده است.
فرزاد لباسی با اشاره به تأثیر شرایط جنگی بر فعالیت هنرمندان گفت: برخی گروه‌ها با اجرای نمایش‌های خیابانی و محیطی با موضوع جنگ فعالیت خود را ادامه دادند و به‌تدریج هنرمندان به فضای کار بازگشتند. انجمن نیز برای حفظ انگیزه و ارتقای توانایی آنان، کارگاه‌های آموزشی برگزار کرد.
وی افزود: جشنواره تئاتر محیطی با همکاری اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و شهرداری برگزار شد. حدود 23 هنرمند طرح‌های خود را ارائه کردند، 13 اثر ارسال شد و در نهایت 6 اثر برای جشنواره غیررقابتی انتخاب شدند که هنرمندانی از نهاوند و لالجین نیز حضور داشتند و مراسم پایانی فرصتی برای گردهمایی پیشکسوتان، استادان و هنرمندان جوان بود.
رئیس انجمن هنرهای نمایشی همدان ادامه داد: آثار سال گذشته هنرمندانی همچون دوستی، معینی و بیگی بار دیگر در تالار فرش اجرا شده‌اند و نمایش‌هایی نیز در تالار عبادی، مجتمع فرهنگی آوینی و تالار فرش روی صحنه رفته‌اند.
لباسی ادامه داد: نمایش سان‌فرانسیسکو برای اجرا در مجتمع آوینی در نظر گرفته شده و کنسرت عروسک‌شو در سالن اصلی آوینی اجرا می‌شود.
** هزینه‌های سنگین تولید؛ مانع فعالیت گروه‌های نمایشی
وی گفت: تولید نمایش به هزینه‌های دکور، لباس، وسایل صحنه، تجهیزات و دستمزد بازیگران و عوامل اجرایی نیاز دارد. گروه‌ها ممکن است چند ماه برای آماده‌سازی یک اثر وقت بگذارند، اما در تأمین هزینه‌های اجرا با مشکل مواجه شوند.
وی افزود: هنرمندانی که برای گرامیداشت شهدا و ایثارگران و بازتاب موضوعات جنگ آثار نمایشی تولید می‌کنند نیز به حمایت نیاز دارند؛ زیرا انگیزه و علاقه به‌تنهایی نمی‌تواند هزینه‌های تولید و استمرار فعالیت حرفه‌ای را تأمین کند.
رئیس انجمن هنرهای نمایشی همدان در تشریح علت معطوف شدن بخش مهمی از فعالیت‌های تئاتری به جشنواره‌ها اظهار کرد: جشنواره‌ها به‌دلیل فضای رقابتی و امکان دریافت جایزه جذابیت دارند، اما تئاتر هنری برای ارتباط با مخاطب است و اجرای عمومی باید جایگاه مهم‌تری داشته باشد.
لباسی افزود: شناخت سلیقه خانواده‌ها و ایجاد علاقه به تئاتر در میان مردم ضروری است. نگرانی‌های اقتصادی نیز بر نویسندگان و کارگردانان اثر می‌گذارد و گاهی فرصت تمرکز بر کیفیت و خلاقیت را کاهش می‌دهد.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از محدودشدن آثار به کمدی‌های سطحی گفت: تولید محتوای مناسب، ارتقای کیفیت و برنامه‌ریزی برای جذب مخاطب اهمیت دارد و همدان در زمینه تولید محتوا و ایجاد مخاطب پایدار به فعالیت بیشتری نیازمند است.
این مسئول با اشاره به هزینه‌های تبلیغات گفت: گروه‌ها برای آماده‌سازی نمایش، گاهی یک تا سه ماه زمان صرف می‌کنند و باید هزینه عوامل، مواد اولیه، وسایل صحنه و طراحی را بپردازند. حتی تبلیغات محیطی نیز هزینه قابل‌توجهی دارد.
لباسی افزود: تبلیغات در دو نقطه شهر ممکن است حدود 6 تا هفت میلیون تومان هزینه داشته باشد؛ مبلغی که باید پیش از اجرا پرداخت شود، در حالی که درآمد بلیت هزینه‌های گروه را هم جبران نمی‌کند.
** هنرمند، مخاطب و حامی؛ سه ضلع رونق تئاتر
وی سه ضلع رونق تئاتر را هنرمند، مخاطب و حامی مالی دانست و گفت: هنرمند باید اثر باکیفیت تولید کند، مخاطب با حضور در سالن‌ها از اجراها حمایت کند و نهادهایی مانند اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری و حامیان خصوصی نیز زمینه فعالیت گروه‌ها را فراهم آورند.
وی افزود: تجربه نشان داده آثار باکیفیت می‌توانند سالن‌ها را پر کنند، اما این امر به حمایت مالی، حضور تهیه‌کنندگان، معرفی مناسب آثار و تبلیغات مؤثر نیاز دارد. توصیه تماشاگران به یکدیگر نیز در افزایش استقبال نقش دارد.
رئیس انجمن هنرهای نمایشی همدان تأکید کرد: اقتصاد در رونق تئاتر اهمیت دارد، اما آموزش، مهارت هنرمندان، کیفیت آثار و شناخت مخاطب نیز باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
لباسی ضعف آموزش و کمبود دانش تخصصی را از دیگر مشکلات تئاتر استان دانست و گفت: هنرمندان برای فعالیت حرفه‌ای به یادگیری مستمر، ارتقای مهارت و انگیزه نیاز دارند.
وی افزود: انجمن در این زمینه کارگاه‌هایی، ازجمله نشست‌های آموزشی سه‌ساعته، برگزار کرده است؛ با این حال، توسعه آموزش و انتقال تجربه پیشکسوتان باید ادامه یابد تا کیفیت آثار ارتقا پیدا کند.
** وضعیت اقتصادی هنرمندان تئاتر
رئیس انجمن هنرهای نمایشی همدان با تأکید بر مشکلات معیشتی هنرمندان اظهار کرد: درآمد فروش بلیت، حتی در برخی نمایش‌های کمدی و کودک، ممکن است تنها بخشی از هزینه زندگی هنرمندان را برای یک یا دو ماه تأمین کند و درآمد پایداری برای فعالیت حرفه‌ای آنان نیست. این وضعیت می‌تواند ادامه فعالیت گروه‌ها و تولید آثار تازه را دشوار کند.
لباسی گفت: سالن‌ها و امکانات فنی همدان و شهرستان‌ها پاسخ‌گوی کامل نیاز گروه‌های نمایشی نیستند و کمبود تجهیزات و محدودیت فضاهای تمرین و اجرا، تولید و عرضه آثار را دشوار می‌کند.
وی با اشاره به فعالیت انجمن هنرهای نمایشی به‌عنوان نهادی مستقل و ثبت‌شده در سطح ملی که با حمایت اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت می‌کند، افزود: محدودیت منابع مالی انجمن، امکان حمایت اقتصادی مستقیم از هنرمندان را کاهش داده است. جذب حامیان و تهیه‌کنندگان می‌تواند به ورود منابع مالی بیشتر به این حوزه کمک کند.
به گفته وی، انجمن در حد توان، حمایت‌های غیرمالی مانند فراهم‌کردن امکان تمرین و اجرا، معرفی آثار، پیگیری امور گروه‌ها و ارتباط با اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و دستگاه‌های مرتبط را انجام می‌دهد؛ اما رفع مشکلات اقتصادی به مشارکت گسترده‌تر نهادهای دولتی و بخش خصوصی نیاز دارد.
وی همچنین با اشاره به ضرورت حمایت از استعدادهای تازه گفت: انجمن تلاش می‌کند با کمک به انتخاب متن، فراهم‌کردن فرصت اجرا و برقراری ارتباط با اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، مسیر فعالیت کارگردانان جوان را هموار کند.
رئیس انجمن هنرهای نمایشی همدان افزود: نمایشنامه‌خوانی و برگزاری کارگاه‌های نمایشنامه‌نویسی نیز به معرفی آثار تازه و دیده‌شدن نویسندگان کمک می‌کند. در جشنواره استانی تئاتر، بخش نمایشنامه‌نویسی پیش‌بینی شده تا نویسندگان بتوانند آثار خود را ارائه دهند و زمینه تولید و اجرای متن‌های برگزیده فراهم شود.
لباسی در پایان ابراز امیدواری کرد: با تداوم حمایت‌ها، ارتقای کیفیت آثار، تقویت آموزش، جذب مخاطبان تازه و گسترش اجراهای عمومی، شرایط فعالیت گروه‌های نمایشی بهبود یابد و تئاتر جایگاه پررنگ‌تری در زندگی فرهنگی مردم پیدا کند.

صبا اسدی