سپهرغرب، گروه - شهره کرمی :

واقعیت نگران‌کننده این است که پشت ظاهر آرام فعالیت‌های روزمره منزل، بحرانی خاموش در قالب آسیب‌های اسکلتی و عضلانی در کمین نشسته‌ است که اگر به‌موقع شناسایی و پیشگیری نشوند، می‌توانند کانون گرم خانواده را با چالش‌های جدی حرکتی و روانی روبه‌رو کنند.

در این گزارش ویژه، به بررسی دقیق شایع‌ترین دردهای مزمن زنان خانه‌دار از زبان دکتر حمیدرضا رستمی، فیزیوتراپیست و متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی پرداخته‌ایم. هدف از انجام این گفت‌وگو نه‌تنها هشدار دادن درباره آسیب‌ها، بلکه ارائه راهکارهایی عملی و اصلاحی برای بانوانی است که سلامتشان، زیربنای سلامتِ نسل‌های آینده بوده که در ادامه می‌خوانید:

این فیزیوتراپیست و متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی با تشریح عوامل زمینه‌سازِ مشکلات اسکلتی-عضلانی در زنان خانه‌دار، بر رابطه مستقیم سلامت مادران با نشاط و سلامت کل جامعه تأکید کرد و نسبت به پیامد‌های نادیده گرفتن استانداردهای ارگونومیک در محیط خانه، هشدار داد.

حمیدرضا رستمی با اشاره به جایگاه ویژه زنان در خانواده‌های ایرانی، اظهار کرد: بانوان خانه‌دار، چه آن‌هایی که تمام‌وقت در منزل هستند و چه شاغلانی که پس از اتمام کار بیرون، مسئولیت‌های خانه را برعهده می‌گیرند، در معرض شدیدترین آسیب‌های اسکلتی-عضلانی قرار دارند. این موضوع در جامعه ما به‌دلیل تعصب و جدیتی که بانوان ایرانی در انجام بی‌نقص وظایف مادری و همسری دارند، از حساسیت مضاعفی برخوردار است.

* سلامت مادر، رکن اصلی سلامت جامعه

رستمی با تبیین ابعاد اجتماعی سلامت بانوان، تصریح کرد: سلامت یک زن خانه‌دار، صرفاً یک موضوع شخصی نیست، بلکه مستقیماً با سلامت خانواده و درنهایت پویایی جامعه در ارتباط است. هر خانه‌ای بر محور یک مادر یا همسر می‌چرخد؛ اگر این رکن اصلی دچار کمردرد یا مشکلات جسمی شود که او را از انجام وظایفش بازدارد، تأثیرات روانی و عملکردی آن بلافاصله بر فرزندان و همسر مشاهده می‌شود. همچنین رنج جسمی مادر، فضای روانی خانه را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد.

این متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی یکی از عوامل شایع اما مورد غفلت در بروز دردهای جسمانی را مسائل روحی-روانی، به‌ویژه «وسواس» دانست و افزود: بسیاری از بانوان خانه‌دار که دچار وسواس نظافت هستند، ممکن است بیماری خود را انکار کنند، اما برای ارضای ذهنی خود، فشار فیزیکی طاقت‌فرسایی به جسمشان وارد می‌کنند. اصرار بیش از حد بر تمیزی مطلق سطوح و ظروف، باعث می‌شود این افراد بیشتر از ظرفیت فیزیولوژیک، از بدنشان کار بکشند که نتیجه آن تخریب زودرس ستون فقرات و مفاصل است. در این موارد، درمان قطعی مشکلات جسمی، لزوماً از مسیر مشاوره و روان‌درمانی می‌گذرد.

* هم‌پوشانی بیماری‌های داخلی و مشکلات حرکتی

رستمی در ادامه به نقش بیماری‌های زمینه‌ای اشاره کرد و گفت: مشکلات داخلی و بیماری‌های زنان نیز می‌توانند به‌صورت ثانویه بر سیستم اسکلتی-عضلانی تأثیر بگذارند. بیماری‌هایی نظیر دیابت یا اختلالات هورمونی و زنان که منجر به افزایش وزن یا ضعف‌های عمومی می‌شوند، باید توسط متخصصین مربوطه کنترل شوند تا از بروز آسیب‌های جدی‌تر در ناحیه کمر و گردن، جلوگیری شود.

* چالش اضافه‌وزن و کمبود زمان برای خودمراقبتی

وی اضافه‌وزن را یکی دیگر از دشمنان اصلی ستون فقرات زنان خانه‌دار برشمرد و خاطرنشان کرد: بسیاری از بانوان به‌دلیل حجم زیاد کار منزل، پخت‌وپز و رسیدگی به امور فرزندان، ادعا می‌کنند که زمانی برای ورزش یا خودمراقبتی ندارند؛ این چرخه باطل منجر به تجمع چربی و اضافه‌وزن شده و فشار بر مهره‌های کمر را دوچندان می‌کند.

رستمی در ادامه بر لزوم بازنگری در شیوه فعالیت‌های بدنی در محیط خانه تأکید و اظهار کرد: عدم رعایت استانداردهای ارگونومیک (مهندسی عوامل انسانی) در هنگام انجام کارهای روزمره، اصلی‌ترین علت مراجعه زنان خانه‌دار به مراکز درمانی است؛ اصلاح وضعیت بدن هنگام ایستادن، نشستن و جابه‌جایی اشیا در خانه، ضرورتی بوده که می‌تواند از بروز دیسک کمر، دیسک گردن و گودی کمر، جلوگیری کند.

* فرسودگی عاطفی، پیامد پنهان دردهای جسمانی در کانون خانواده

وی در ادامه تشریح ابعاد آسیب‌های ستون فقرات در بانوان، به پیوند ناگسستنی سلامت جسم و روان در محیط خانه پرداخت و عنوان کرد: درد مزمن گردن و کمر در مادران، تنها یک عارضه جسمی ساده نیست؛ چراکه به‌دلیل پیوندهای عمیق عاطفی در خانواده، درد کشیدن مادر مستقیماً منجر به فرسودگی روحی و روانی همسر و فرزندان می‌شود.

این متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی معتقد است: وقتی ستون فقراتِ یک زن خانه‌دار به‌عنوان تکیه‌گاه فیزیکی او دچار آسیب می‌شود، تعادل عاطفی خانه نیز متزلزل خواهد شد.

وی دراین‌باره افزود: دردمند بودنِ مدیر خانه (مادر)، ناخودآگاه فضایی از استرس و خستگی مزمن را به سایر اعضا تزریق می‌کند و باعث می‌شود همسر و فرزندان نیز به‌صورت غیر مستقیم دچار اُفت توان روحی و بی‌نشاطی شوند.

این فیزیوتراپیست و متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی با نفی این باور سنتی که کارِ خانه نوعی ورزش محسوب می‌شود، بر ضرورت اختصاص زمان مجزا برای فعالیت بدنی استاندارد تأکید کرد و اصلاح چیدمان منزل را کلید سلامت مفاصل بانوان دانست.

رستمی در ادامه تحلیل آسیب‌های اسکلتی در بانوان به یک اشتباه رایج اشاره کرد و گفت: بسیاری از بانوان تصور می‌کنند فعالیت‌های زیاد در منزل، جایگزین ورزش است؛ اما باید قاطعانه گفت که کارِ خانه به هیچ عنوان ورزش محسوب نمی‌شود. ورزش یک فعالیت هدفمند با شدت کنترل‌شده بوده، درحالی که کار منزل تنها فشار مضاعف بر مفاصل است.

این متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی با ارائه یک الگوی علمی برای حفظ سلامت عمومی و کنترل وزن، اظهار کرد: هر بانوی خانه‌دار باید روزانه حداقل 20 دقیقه یا یک روز در میان 30 تا 35 دقیقه وقت اختصاصی برای ورزش (مانند پیاده‌روی با شدت متوسط) درنظر بگیرد.

وی ادامه داد: شدت این فعالیت باید به‌گونه‌ای باشد که ضربان قلب به حدود 100 تا 110 تپش در دقیقه برسد؛ فعالیتی که کمتر یا بیشتر از این محدوده باشد، تأثیر فیزیولوژیک مطلوب را بر چربی‌سوزی نخواهد داشت.

رستمی با اشاره به اینکه خوشبختانه در سال‌های اخیر آگاهی عمومی در میان بانوان به شکل چشمگیری ارتقا یافته است به‌طوری که شاهد حضور پُررنگ‌تر زنان در باشگاه‌های ورزشی هستیم، اذعان کرد: این استقبال فزاینده، نشان‌دهنده تغییر نگرش مثبت بانوان نسبت به اولویت‌بندی سلامت جسمانی و تلاش برای پیشگیری از فرسودگی‌های ناشی از فعالیت‌های روزمره است.

* ارگونومی آشپزخانه؛ خداحافظی با نشست و برخاست‌های مکرر

این متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی «میز و صندلی» را دو ابزار حیاتی برای سلامت ستون فقرات در آشپزخانه معرفی کرد و افزود: توصیه اکید ما این است که بانوان تا حد امکان از کار روی زمین خودداری کنند؛ وجود یک میز کار و صندلی در آشپزخانه باعث می‌شود تعداد دفعات نشستن و برخاستن و همچنین خم شدن‌های غیر ضروری، به حداقل برسد. هرچه فاصله فعالیت‌های روزمره از سطح زمین بیشتر شود، فشار روی مهره‌های کمر و مفصل زانو کاهش می‌یابد.

وی همچنین بر چیدمان هوشمندانه وسایل تأکید کرد و گفت: وسایل پُرکاربرد و روزمره مانند نمک‌پاش یا ظروف دائم‌المصرف باید در طبقات میانی کابینت و کاملاً دم‌ دست باشند تا فرد ناچار به خم شدن طولانی یا کشش بیش از حد بدن برای دسترسی به آن‌ها نباشد.

* وقتی زانوها صدای «خُرده‌شیشه» می‌دهند

رستمی با اشاره به شایع‌ترین شکایات بانوان در کلینیک‌های فیزیوتراپی یعنی زانودرد و کمردرد، تصریح کرد: اضافه‌وزن مستقیم‌ترین عامل ایجاد سایگی در مفصل زانو و بین استخوان کشکک و ران است؛ بانوانی که هنگام حرکت زانو احساسی شبیه به وجود خُرده‌شیشه در مفصل دارند یا صداهای ناهنجار از زانو می‌شنوند، باید سریعاً سبک زندگی خود را تغییر دهند.

* توصیه‌های پیشگیرانه؛ از توالت فرنگی تا عبادت روی صندلی

این متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی در ادامه راهکارهای عملی برای جلوگیری از تخریب مفاصل را چنین برشمرد و گفت: استفاده از سرویس بهداشتی فرنگی برای تمامی بانوانی که دچار اضافه‌وزن یا زانودرد هستند، یک ضرورت قطعی است. تغییر الگوی نظافت، پرهیز جدی از جارو زدن با جاروی دستی و خم شدن روی زمین و استفاده از جاروبرقی با قدِ دسته استاندارد برای جلوگیری از فشار به شانه و کمر، الزامی است.

وی دیگر مورد را تغییر وضعیت در عبادات برشمرد و افزود: بانوانی که دچار آسیب زانو هستند، بهتر است نماز و فرایض دینی خود را با استفاده از میز و صندلی انجام دهند تا از تخریب بیشتر غضروف‌ها جلوگیری شود.

به اذعان این متخصص پرهیز از بالا و پایین رفتن مکرر از پله‌ها، به‌ویژه در افرادی که علائم اولیه سایش مفصل را دارند نیز اهمیت دارد.

رستمی تأکید کرد: سلامت جامعه در گرو سلامت بانوان است و این مهم تنها با دانش ارگونومی و تغییر رفتارهای حرکتی غلط در خانه، میسر می‌شود.

این فیزیوتراپیست و متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی در بخش دیگر سخنان خود به تشریح خطرات جابه‌جایی غیر اصولی اجسام، آسیب‌های ناشی از استفاده نادرست از تلفن همراه و بیماری‌های شایع مچ دست در زنان خانه‌دار پرداخت.

رستمی با اشاره به افزایش مراجعات بانوانی که از دردهای تیرکشنده در پا و حس گزگز شکایت دارند، گفت: علت اصلی دردهایی که در پشت و جلوی پا در قسمت ران حس می‌شود، اضافه‌وزن و جابه‌جایی اجسام سنگین است؛ متأسفانه شاهد هستیم بانوان خانه‌دار با جثه‌های نحیف، اقدام به جابه‌جایی وسایلی نظیر بخاری، کمد یا فرش می‌کنند که این اقدام، تیر خلاصی به سلامت ستون فقرات آن‌ها است.

* قانون طلایی جابه‌جایی اجسام: هرگز خم نشوید!

این متخصص فیزیولوژی ورزشی بالینی تأکید کرد: برای بلند کردن حتی یک وسیله سبک از روی زمین، نباید کمر را خم کرد. روش صحیح این است که فرد روی زانوهای خود بنشیند، جسم را کاملاً به بدن نزدیک کند و سپس با کمک عضلات پا بلند شود؛ همچنین توصیه می‌شود بانوان برای جابه‌جایی وسایل سنگین، حتماً از کمک سایر اعضای خانواده استفاده کنند و از انجام کارهای قدرتی به‌تنهایی، بپرهیزند.

* قوس‌های طبیعی بدن، سدی در برابر دیسک

رستمی با تبیین آناتومی ستون فقرات، اظهار کرد: کمر و گردن دارای یک قوس طبیعی (لوردوز) شبیه به حرف C انگلیسی هستند؛ هر عاملی که باعث شود این قوس به مدت طولانی رو به جلو خم شود، منجر به بیرون‌زدگی دیسک می‌شود. امروزه استفاده طولانی‌مدت از تلفن همراه در زمان استراحت، به یکی از عوامل اصلی گردن‌درد تبدیل شده است؛ وضعیتی که در آن سر به پایین خم شده و فشار چندبرابری به مهره‌های گردن وارد می‌شود که نتیجه آن درد، گزگز و مورمور شدن انگشتان دست است.

* التهاب تاندون‌های شانه در اثر نظافت‌های عمودی

وی در ادامه به دردهای ناحیه شانه اشاره کرد و افزود: فعالیت‌های تکراری نظیر پاک کردن شیشه‌ها یا سطوح در ارتفاع بالا، منجر به التهاب تاندون‌های شانه و ناهنجاری در کمربند شانه‌ای می‌شود. بانوانی که دچار افتادگی یا نامتقارن بودن شانه‌ها هستند، باید با انجام تمرینات تقویت عضلات شانه، از پیشرفت این عارضه جلوگیری کنند.

* سندرم تونل کارپال، ارمغان شست‌وشوی دستی لباس

رستمی درباره بی‌حسی و خواب‌رفتگی دست‌ها هشدار داد و گفت: عارضه‌ای به‌نام سندرم تونل کارپال یا تنگی کانال مچ دست در بانوانی که هنوز لباس‌ها را با دست می‌شورند و به‌اصطلاح «چنگ می‌زنند»، بسیار شایع است. اگر بانویی پس از شستن ظروف یا لباس، حس مورمور در انگشتان دارد، باید فوراً فعالیت خود را متوقف کرده و به متخصص فیزیوتراپی مراجعه کند تا از نیاز به جراحی پیشگیری شود.

* 5 دقیقه ورزش پس از هر 5 ساعت کار

وی در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: پیشنهاد من به زنان خانه‌دار این است که به‌ازای هر چهار تا پنج ساعت کار منزل، 5 دقیقه تمرینات اصلاحی گردن و کمر را انجام دهند. مجموعه‌ای از تصاویر و حرکات تمرینی استاندارد برای تقویت عضلات زانو، شانه و مچ دست تهیه شده است که در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت تا با روزی چند دقیقه وقت گذاشتن، سال‌ها از جراحی و ناتوانی مصون بمانند.

* نقشه راه صیانت از سلامت اسکلتی زنان

در پایان باید گفت؛ همان‌طور که در بیانات تخصصی دکتر حمیدرضا رستمی به‌وضوح تبیین شد، بخش بزرگی از فرسودگی‌های مفرط ستون فقرات و دردهای مزمن مفاصل در بانوان نه محصولِ «کار»، بلکه محصولِ «اشتباه کار کردن» است. گذار از سبک زندگی سنتی و مبتنی بر فشار فیزیکی به سوی یک زندگی ارگونومیک، نه یک انتخاب لوکس، بلکه ضرورتی برای حفظ کیان خانواده است.

آگاهی از این نکته که کارِ مداوم منزل هرگز جایگزین فعالیت ورزشی هدفمند نمی‌شود، نخستین گام در جهت خودمراقبتی است. بانوانی که امروز برای انجام تمرینات اصلاحی، حفظ وزن ایده‌آل و رعایت اصول صحیح نشست‌وبرخاست وقت نمی‌گذارند، ممکن است در آینده‌ای نزدیک ناچار شوند زمان و هزینه‌های گزافی را صرف درمان‌های تهاجمی و جراحی‌های دشوار کنند.

کلام آخرآنکه، سلامت یک مادر، پیش‌نیاز سلامت روانی و جسمی همسر و فرزندان است؛ بنابراین سرمایه‌گذاری روی پیشگیری از آسیب‌های اسکلتی، درحقیقت سرمایه‌گذاری برای شادی و ثبات خانواده است. امیدواریم با رعایت توصیه‌های ارائه‌شده و جدی گرفتن هشدارهای بالینی، شاهد جامعه‌ای باشیم که در آن هیچ مادری به‌دلیل دردهای مفصلی، از انجام رسالت‌ عاطفی و انسانی خود باز نمی‌ماند.

شهره کرمی