دستکند سامن در مسیر تبدیل شدن به سایت‌موزه زیرزمینی
مدیر پایگاه ملی مجموعه دستکندهای زیرزمینی سامن و ارزانفود با اشاره به اینکه تنوع یافته‌ها در سامن نشان‌دهنده استمرار حضور انسان در دوره‌های گوناگون است، گفت: ما درتلاشیم با بازگرداندن اشیا و قطعات فرهنگی به بستر اصلی کشف، چیدمان علمی بقایای اسکلت‌های انسانی و تثبیت فضایی، مجموعه دستکند سامن را در قالب یک «سایت‌موزه زیرزمینی»، تجهیز کنم تا بستر انتقال دقیق لایه‌های تاریخی به گردشگران و پژوهشگران، فراهم شود.
علی خاکسار در گفت‌وگویی اختصاصی با سپهرغرب، به تشریح جزئیات کشف، تاریخچه، کاربری‌ها و یافته‌های ارزشمند این مجموعه منحصربه‌فرد پرداخت.
وی ابراز کرد: این دستکندها که در دل سنگ گرانیت تراشیده شده‌اند، دریچه‌ای به سوی اعصار گذشته و لایه‌های پنهان تاریخ این دیار باستانی می‌گشایند.
* «کشف اتفاقی»؛ سرآغاز معرفی گنجینه‌ای پنهان
خاکسار درخصوص چگونگی کشف این مجموعه تاریخی توضیح داد: سامن سال 84 اتفاقی کشف شد؛ البته ما از وجود آن اطلاع داشتیم، اما ورودی‌هایش مسدود شده بود.
مدیر پایگاه ملی مجموعه دستکندهای زیرزمینی سامن و ارزانفود تصریح کرد: در آن سال شرکت مخابرات هنگام حفاری برای اجرای فیبر نوری، به طور اتفاقی به بخشی از مجموعه برخورد کرد و بلافاصله ما را در جریان قرار دادند. پس از بازدید و بررسی اولیه، متوجه شدیم که با یک مجموعه تاریخی بسیار مهم و دارای قابلیت کاوش و پژوهش، روبه‌رو هستیم.
وی افزود: از همان سال پیگیری‌های لازم آغاز و با تأمین اعتبار و تشکیل گروه‌های کارشناسی باستان‌شناسی، کاوش‌ها به‌طور رسمی از سال 86 شروع شد؛ درمجموع 6 فصل کاوش باستان‌شناسی تا سال 94 در این مجموعه انجام گرفت که بنده نیز مسئولیت آن را برعهده داشتم.
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان تأکید کرد: حاصل این کاوش‌ها، شناسایی مجموعه‌ای بسیار گسترده بود که به‌صورت دستکند در بستر سنگی گرانیت حفر شده بود که تمام فضاها در زیر شهر، منازل مسکونی، ساختمان‌های اداری و خیابان‌ها قرار گرفته است.
وی با تأکید بر اینکه اقدامات مرمتی و حفاظتی از همان فاز نخست کاوش‌ها به‌صورت پیوسته در دستور کار گروه باستان‌شناسی بوده است، گفت: به‌دلیل قرارگیری این شبکه زیرزمینی در لایه‌های زیرین معابر و منازل مسکونی، اولویت اصلی گروه اجرایی پیشگیری از آسیب دیدن ساکنان سطح زمین، تعریف شد.
خاکسار افزود: در جریان این عملیات، کارشناسان ضمن ایمن‌سازی مقاطع پُرخطر، بخش‌هایی از سقف‌های سنگی مجموعه را که در طول زمان فروریخته بود، مرمت و بازسازی کردند. هم‌زمان با عملیات تثبیت ساختار معماری، اشیا، ظروف و مواد فرهنگی مکشوفه نیز تحت فرآیند پاک‌سازی و حفاظت قرار گرفتند.
* کاربری‌های چندگانه؛ از نیایشگاه تا پناهگاه
مدیر پایگاه ملی مجموعه دستکندهای زیرزمینی سامن و ارزانفود در تشریح کاربری‌های این مجموعه اظهار کرد: با توجه به مطالعات میدانی، پژوهش روی اشیا و مواد فرهنگی و همچنین مطالعات تطبیقی و کتابخانه‌ای، به این اعتقاد رسیده‌ایم که کاربری اصلی و اولیه این مجموعه، جنبه آیینی و مذهبی داشته و در دوره‌هایی به‌عنوان یک نیایشگاه مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
خاکسار ادامه داد: پس از آن و در دوره‌های بعدی، این کاربری گوردخمه می‌شود؛ یعنی در دوره اشکانی با توجه به اعتقاداتشان مبنی بر ناپاک بودن جسد و ایراد تماس مستقیم آن با عناصر مقدس، از این بستر سنگی به‌عنوان قبرستان استفاده می‌کردند.
وی خاطرنشان کرد: اجساد را به‌صورت روباز در کف اتاق‌ها قرار می‌دادند و پس از پوسیدن و تبدیل شدن به اسکلت، استخوان‌ها را جمع‌آوری و در گوشه اتاق دفن می‌کردند. این روند تدفین که در دوره اشکانی آغاز شده بود، تا اوایل قرون اسلامی نیز ادامه یافته؛ آزمایش‌ها نشان می‌دهد که حتی با وجود رواج دین اسلام، اقوام محلی همچنان طبق سنت‌های قدیمی خود، امواتشان را در این مکان دفن می‌کردند.
خاکسار با اشاره به دوره‌های بعدی، خاطرنشان کرد: پس از متروکه شدن مجموعه و از بین رفتن این آیین تدفین، در دوره‌های اسلامی میانه و متأخر، از این فضاها به‌عنوان پناهگاه در مواقع خطر و هجوم دشمنان استفاده می‌شده است.
* یافته‌های شاخص؛ از اسکلت‌های انسانی تا جام حکاکی‌شده
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان به مهم‌ترین یافته‌های این مجموعه اشاره کرد و گفت: مهم‌ترین یافته ما در این مجموعه، اسکلت‌های انسانی است که اطلاعات فراوانی درخصوص ساختار فیزیکی، نژاد، تغذیه، بیماری‌ها و بسیاری موارد دیگر به ما ارائه می‌دهند؛ در کنار این اسکلت‌ها، اشیا و مواد فرهنگی متنوعی ازجمله انواع ظروف سفالی (غذاخوری، کاسه، بشقاب، خمره)، ظروف فلزی (جام، پیاله)، اشیای تزئینی (سنجاق سر) از جنس مفرغ، برنج و همچنین پی‌سوزها و مشعل‌های مختلف و متنوع (چراغ‌های روغنی) از جنس سفالی در طرح‌های مختلف، سکه‌هایی از دوره‌های قاجار و قبل آن از جنس مس و فلوس و سایر موارد با طرح‌ها و اندازه‌های متنوع، کشف شده است.
خاکسار به دو یافته ویژه و بسیار جالب اشاره کرد و افزود: یکی از این یافته‌ها، یک ظرف مسی به شکل جام بود که پس از پاک‌سازی آن از رسوبات، قلم‌زنی بسیار ظریفی در زیر ظرف نمایان شد که دو بیت شعر بود.
مدیر پایگاه ملی مجموعه دستکندهای زیرزمینی سامن و ارزانفود ادامه داد: متأسفانه یک مصرع از بین رفته بود، اما دو مصرع دیگر قابل خواندن بود «یک جرعه اگر ز تاس ما نوش کنی/ غم‌های نهان جمله فراموش کنی/ (مصرع سوم پاک شده)/ عشاق جهان به غمزه مدهوش کنی». این شعر که به احتمال زیاد متعلق به دوره ایلخانی یا پس از آن است، با اشعار مشابه مقایسه و قدمت آن تخمین زده شده است.
خاکسار توضیح داد: یافته ویژه دیگر، یک مهر عقیق سرخ‌رنگ بسیار کوچک (حدود 1.2 سانتی‌متر ارتفاع با عرض هفت میلی‌متر) بود که نقش زنی ایستاده با چوب دستی روی شانه و حیوانی خانگی که طنابش را در دست دارد، روی آن حک شده بود. این مهر پس از مقایسه با 18 مهر مشابه از نقاط مختلف ایران و جهان، مربوط به دوره اشکانی تشخیص داده شد.
* کشف تعهدنامه‌ای قاجاری درون یک آویز گردنبند
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان با اشاره به کشف یک سند تاریخی منحصربه‌فرد در جریان کاوش‌های دستکند سامن، گفت: کارشناسان در این کاوش‌ها موفق به کشف یک شیء فلزی ظریفی شدند که در ساختار مشابه رکاب انگشتر، اما دارای دو قلاب آویز، برای استفاده به‌عنوان گردنبند بوده است.
خاکسار در تشریح جزئیات این یافته تاریخی اظهار کرد: برخلاف نگین‌های متداول، روی این آویز از شیشه استفاده شده بود که در زیر آن، یک کاغذ بسیار کهن و تاخورده ظریف کشف شد. بررسی‌های سندی نشان داد این کاغذ، یک تعهدنامه دست‌نویس متعلق به سال 1337 هجری قمری (دوره قاجار) است که از فردی به هویت «سلیمانِ یهودی» ضمانت گرفته شده تا درصورت عدم انجام تعهد محوله، از شهر یا آبادی اخراج و نفی بلد شود.
* برنامه میراث برای راه‌اندازی «سایت‌موزه زیرزمینی» در سامن
وی با تأکید بر افق پیش روی این محوطه باستانی، تصریح کرد: تنوع یافته‌ها در سامن نشان‌دهنده استمرار حضور انسان طی دوره‌های گوناگون است؛ ما درتلاشیم با بازگرداندن اشیا و قطعات فرهنگی به بستر اصلی کشف، چیدمان علمی بقایای اسکلت‌های انسانی و تثبیت فضایی، مجموعه دستکند سامن را در قالب یک «سایت‌موزه زیرزمینی» تجهیز کنیم تا بستر انتقال دقیق لایه‌های تاریخی به گردشگران و پژوهشگران، فراهم شود.
* مجموعه شناسایی‌شده بالغ‌بر 5 هکتار وسعت دارد
مدیر پایگاه ملی مجموعه دستکندهای زیرزمینی سامن و ارزانفود درخصوص مساحت مجموعه و میزان کاوش انجام‌شده بیان کرد: مجموعه شناسایی‌شده بالغ‌بر پنج هکتار وسعت دارد، اما ما تنها موفق به شناسایی و کاوش حدود 10 درصد آن شده‌ایم؛ این کاوش‌ها به هم مرتبط هستند، اما به‌دلیل قرارگیری مجموعه در زیر شهر، با محدودیت‌های فراوانی ازجمله مسائل مالکیتی، حقوقی و خطرات احتمالی حین کاوش، مواجه هستیم.
وی ادامه داد: بخشی از این فضا نیازمند پیاده‌راه‌سازی است تا برای بازدید عموم مردم در فاز بعدی آماده و تمهیدات ایمنی‌اش تأمین شود.
خاکسار با تأکید بر همراهی جامعه محلی، شهرداری و شورای اسلامی شهر، گفت: خوشبختانه با همکاری مسئولان و مردم محلی، تاکنون هیچ ساخت‌وساز جدیدی در محدوده عرصه مجموعه انجام نشده و اجازه بلندمرتبه‌سازی نیز داده نمی‌شود. تلاش ما بر این است که با آزادسازی تدریجی اراضی اطراف مجموعه، بتوانیم آن را حفظ کرده، آزادسازی کنیم و اقدامات سامان‌دهی لازم را انجام دهیم.
وی همچنین به لزوم مدیریت تأسیسات زیربنایی اشاره کرد و افزود: پیشنهاد داده‌ایم که تأسیسات زیربنایی مانند شبکه‌های گازرسانی، برق، آب و فیبر نوری به‌صورت مدیریت‌شده و از یک کانال مشترک عبور کنند تا از آسیب رسیدن به مجموعه جلوگیری شود؛ این امر نیازمند تأمین اعتبارات لازم و همکاری همه بخش‌ها است.
خاکسار خاطرنشان کرد: زیرساخت‌هایی همچون شبکه برق، آب، گاز و فیبر نوری، قبل از کشف مجموعه ایجاد شده‌اند.
* قنات؛ ظرفیت تاریخی در معرض تهدید
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان یکی از ظرفیت‌های زیبای مجموعه را قنات آب آن دانست و اظهار کرد: این قنات که از قدیمی‌ترین نمونه‌های قنات در استان همدان است، در دل سنگ گرانیت حفر شده و پس از لایروبی و پاک‌سازی، مورد بازدید گردشگران قرار می‌گیرد.
وی در پایان سخنانش با اشاره به اینکه متأسفانه در سال‌های اخیر به‌دلیل ورود فاضلاب شهروندان بالادست به داخل قنات شاهد آلودگی و بوی نامطبوعی هستیم که برای گردشگران آزاردهنده است، ابراز کرد: پیگیری‌هایی از طریق جهاد کشاورزی، شهرداری و دستگاه قضائی درحال انجام است تا با قطع دسترسی فاضلاب به قنات و انتقال آن به محل دیگر و لایروبی، این ظرفیت تاریخی مجدداً احیا شود و مورد بازدید قرار گیرد.
