مبسوط‌ترین شرح و تفسیر قرآن که در جهان اسلام، همتا و سابقه ندارد، متعلق به آیت‌الله جوادی آملی است. حضرت استاد، تفسیر قرآن را از مهر 1359 آغاز کرد و در 29 فروردین 1399 با تفسیر سورۀ ناس آن را به اتمام رساند. به این ترتیب، درس خارجِ تفسیر قرآن به بیان معظم له، چهل سال به طول انجامید و قریب پنج هزار جلسه برای آن برگزار شد. به همین مناسبت، مقرر است در 10 آبان 99 مجلس بزرگداشتی در سالن اجتماعات مدرسه فیضیه (دار الشفاء) برگزار شود.

سال تحصیلی جدید، نخستین سالی است که دروس تفسیر معظم له در مسجد اعظم (قم) برگزار نمی‌شود. بنابراین، طلاب حوزه‌های علمیه و علاقمندان دیگر، باید از صوت و تصویر این دروس استفاده ببرند و البته خداوند علیم را شکر بگزارند که کل قرآن توسط حضرت استاد تفسیر شد. چنانکه معظم له نیز در پایان هر جلسه، «الحمد لله» می‌گفت.

عبدالله جوادی آملی، 15 اردیبهشت 1312 شمسی در یک خانوادۀ روحانی در آمل به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را نزد پدرش میرزا ابوالحسن فرا گرفت. سال 1329 به تهران آمده در مدرسۀ مروی نزد اساتیدی مانند ابوالحسن شعرانی، محیی‌الدین الهی قمشه‌ای و محمدحسین فاضل تونی تلمذ کرد. پنج سال بعد یعنی سال 1334 شمسی به قم هجرت نمود و از محضر استادانی چون سید حسین بروجردی، سید محمد محقق داماد، میرزا هاشم آملی، امام خمینی و علامه طباطبایی بهره گرفت.

استاد جوادی آملی، دروس فقهی‌ را نزد امام خمینی و آیت‌ الله محقق داماد آموخت. اما در فلسفه و تفسیر قرآن، از محضر علامه طباطبایی بهره برد. عمده درس‌هایی که آیت الله جوادی تدریس می‌کنند نیز در همین سه موضوع است: فقه، فلسفه و تفسیر. اما تفسیر قرآن او، نه تنها در حوزه‌های علمیۀ ایران بی‌نظیر است بلکه در جهان اسلام نیز همتا ندارد.

*تفسیر موضوعی

حضرت استاد جوادی آملی، از مهر 1359 درس تفسیر قرآن را آغاز کرد. سال‌های 1359 و 1360 به «تفسیر موضوعی» و «مقدمات تفسیر قرآن» گذشت و برای هر کدام به طور تقریبی، 60 جلسه برگزار شد.

درس‌های سال 1360 با عنوان «مقدمات تفسیر قرآن»، در ابتدای جلد اول از تفسیر تسنیم در سال 1378 به طور خلاصه منتشر شد. الباقی مجلد اول، به تفسیر سورۀ حمد اختصاص یافت (این مجلد، قریب 640 صفحه دارد).

*ویژگی‌های تفسیر آیت الله جوادی آملی

از مهر 1361، دروس تفسیر ترتیبی از ابتدای قرآن و با سورۀ حمد آغاز شد و 38 جلسه به طول انجامید (هر جلسه در حدود 40 دقیقه). سپس سورۀ بقره تفسیر شد و 581 جلسه برای آن برگزار گردید. و آنگاه نوبت به سوره‌های آل‌عمران، نساء و... رسید؛ به ترتیب فهرست قرآن.

از همان آغاز یعنی سال 1361 صوت جلسات، ضبط می‌شد. ضبط تصویری (ویدئویی) از سال 1363 انجام شد و تا جلسۀ آخر ادامه یافت. در این روزهای آخر که دروس حوزه‌ها و دانشگاه‌ها به دلیل کرونا تعطیل شد، استاد رضایت داد که نیمۀ پایانی از جزء 30 قرآن بدون حضور شاگردان ضبط شود. به این ترتیب، 48 جلسه باقی مانده از تفسیر قرآن، در 48 روز متوالی در اسفند 98 و فروردین 99 تصویربرداری شد. آخرین جلسه نیز روز 29 فروردین ضبط و در سایت معظمٌ له، بارگذاری گردید.

حضرت استاد در ضمن تفسیر آیات، هر سخنی که در مورد آن آیه، قابل طرح است مطرح می‌کند. از ادب، معانی، اشتقاق، فقه، اصول، منطق، دین‌شناسی، علوم، کلام، تاریخ، عرفان، حدیث، قرائات مختلف آیه و حتی رسم الخط.

یکی از روش حضرت آیت الله که به جامع الاطراف شدنِ مباحث می‌انجامد، استناد و ارجاع به حدود 30 عنوان از کتب تفسیر قرآن است. حضرت استاد در حین درس، سخن آن مفسر را نقل، و سپس نقد یا تأیید می‌کند. عمده‌ترین تفاسیر مورد بحث، عبارتند از:

الف. تفاسیر اهل سنت: طبری (تفسیر طبری)، زمخشری (کشاف)، فخر رازی (تفسیر الکبیر)، قرطبی (الجامع)، سید محمود آلوسی (روح المعانی) و محمد عبده (المنار).

ب. تفاسیر شیعه از قبیل: علی بن ابراهیم قمی (تفسیر قمی)، عیاشی (تفسیر عیاشی)، شیخ طوسی (تبیان)، امین الاسلام طبرسی (مجمع البیان)، فیض کاشانی (صافی)، سید هاشم بحرانی (البرهان)، حویزی (نور الثقلین) و محمدحسین طباطبایی (المیزان)، جواد بلاغی (آلاء الرحمن).

در این میانه مهمترین تفسیر، المیزان است که متن درسی طلاب این سلسله دروس محسوب می‌شود. به عبارت دیگر، طلاب باید قبل از شروع درس، تفسیر المیزان را مرور کرده باشند؛ لااقل در خصوص آیات مورد بحث. به این ترتیب، می‌توان گفت که تفسیر آیت الله جوادی آملی، شرح‌گونه‌ای بر تفسیر شریف المیزان است؛ شرحی مبسوط که 20 جلد المیزان را به 80 مجلد تفسیر تسنیم تبدیل کرده است.

اگر تفسیر المیزان در آیات 116 تا 120 از سورۀ مائده، از «ادب انبیاء» بحث کرده باشد، حضرت استاد نیز این موضوع را ذیل همان آیات موکول می‌کند. البته این بدان معنا نیست که ایشان صد در صد با آراء استادشان علامه طباطبایی موافق هستند. مواردی هم وجود دارد که آراء علامه را با اقامۀ برهان، نپذیرفته و نظر خاص خودشان را مطرح کرده‌اند.