شیوع کرونا و بسته شدن مساجد، هیأت‌های مذهبی، بقاع متبرکه و حرم امام رضا(ع) به همراه برخی واکنش‌های احساسی از سوی مؤمنین شاید نزد برخی تقابل بین دین و علم را پر رنگ کرده باشد. نزدیکی ایام محرم و اوج گیری مجدد ویروس کرونا نیز دوباره مسئله نسبت علم دین را پیش کشیده است. این در حالی است که رهبر معظم انقلاب همواره نسبت به رعایت توصیه‌های کارشناسی تذکر داده اند و همچنین نزد فقهای بزرگ شیعه هیچ گاه تضاد میان علم و دین آنگونه که در مسیحیت جریان داشته، سابقه ندارد.

*فقها؛ امنای رسول و حصون اسلام

در دستگاه تحلیلی شیعه آن چیزی که در محور مدیریت دین قرار دارد، نه نص و متن مقدس همچون قرآن بلکه فقیه است، آن فهمی که دارای حجیت بوده و استناد به آن در نزد خداوند جایز است، فهم فقیه از نصوص است. به عبارت دیگر تنها فهمی از دین دارای حجیت است که با روش شناسی معتبر فقاهت و اجتهاد به دست آمده باشد، لذا برای استناد امری به اسلام نباید به هر سخنور و کارشناسی توجه نمود، بلکه سخن اسلام را لازم است از لسان فقها و مجتهدین شنید که با نوعی روش شناسی صحیح، میان آیات و روایات جمع نموده و نظر دین در خصوص مطالب را بیان می‌نمایند. شاید به همین دلیل باشد که در زبان روایات، فقها، امینان رسول، جانشینان ایشان و ستون‌های دین شمرده شده‌اند که هر گاه فوت شوند ضربه‌ای سهمگین به پیکره دین وارده شده که دیگر قابل جبران نیست.

*علم و موضوع شناسی احکام فقهی

از دیرباز فقهای شیعه وظیفه خود را در حد بیان حکم می‌دانسته و موضوع‌شناسی را به کارشناسان آن مسئله واگذار می‌کردند. وجود تیم‌های مختلف کارشناسی در مسائل مختلف اقتصادی، پزشکی و… در دفاتر ایشان نشان دهنده تکیه و توجه آنان به داده‌های کارشناسی و علمی است. در توضیح این وضعیت باید گفت که هر موضوعی به تناسب خود حکمی طلب می‌کند، برای مثال اگر موضوع روزه مکلف دارای توانایی و سالم باشد، حکم آن وجوب روزه گرفتن است که از ناحیه فقیه صادر می‌شود اما اگر موضوع روزه شخص مریض و ناتوان باشد، آنگاه حکم تغییر کرده و روزه دیگر واجب نخواهد بود. استفاده فقها از کارشناسان نه تنها در موضوع شناسی بلکه در تطبیق احکام فقهی نیز به چشم می‌خورد. مراجع تقلید همواره در فتاوای خود بر رعایت دستورالعمل پزشکان تأکید کرده اند. در این موضوع مثال‌های فراوانی وجود دارد که در ادامه می‌خوانید:

پاسخ آیت الله سیستانی در خصوص نحوه عزاداری در ماه محرم را ببینید:

برای ابراز غم و اندوه در این مناسبت دردناک، و اظهار همدردی با پیامبر اکرم (ص) و خاندان پاک آن حضرت در این مصیبت بزرگی که به اسلام و مسلمانان وارد شده است، راه‌های مختلفی وجود دارد که از جمله، موارد زیر است:

*افزایش قابل توجه در پخش مستقیم مجالس حضرت اباعبد الله (ع) از طریق شبکه‌های تلویزیونی و فضاهای اینترنتی؛ برای این منظور شایسته است که مراکز و مؤسسات دینی و فرهنگی، با خطیبان برجسته و مدّاحان توانا هماهنگی به عمل آورند، و نیز مؤمنان را تشویق کنند تا در خانه‌های خود و جاهایی مانند آن، به برنامه‌های سخنرانی و مداحی گوش فرا داده و از آنها استفاده کنند.

*برگزاری مجالس خانگی در ساعت‌های معینی از شب یا روز؛ به گونه‌ای که تنها افراد خانواده و کسانی که با ایشان رفت‌وآمد دارند در آن حضور یابند و به برخی از برنامه‌های عزاداری، هر چند مجالسی که به صورت مستقیم از شبکه‌های ماهواره‌ای یا در فضاهای اینترنتی پخش می‌شود، گوش بسپارند.

اما در مجالس عمومی، باید همه ضوابط بهداشتی با دقت تمام رعایت گردد؛ بدین معنا که فاصله اجتماعی بین حاضران منظور شود و ماسک‌های بهداشتی و دیگر لوازم بازدارنده از گسترش ویروس کرونا مورد استفاده قرار گیرد.

در این مورد همچنین لازم است به تعداد مجاز حاضران برابر با ضوابطی که مقامات ذی‌ربط تعیین می‌کنند، اکتفا شود، که البته این موضوع با توجه به برگزاری مراسم در فضاهای سرپوشیده یا باز، و بسته به میزان گسترش ویروس در شهرهای مختلف، تفاوت دارد.

*پخش و توزیع پردامنه نمادهای عاشورایی و برافراشتن پرچم‌ها و قطعات سیاه رنگ در میدان‌ها و خیابان‌ها و کوچه‌ها و دیگر فضاهای عمومی، با رعایت عدم تعرض به حرمت اموال و املاک خصوصی و مانند آن، و تبعیت از قوانین جاری در کشور. البته مناسب است که در این نمادها، بخش‌هایی از سخنان حضرت امام حسین (ع) در نهضت بزرگ اصلاح‌طلبانه آن حضرت و شاهکارهای اشعار و متون گفته‌شده پیرامون فاجعه کربلا آورده شود.

در زمینه خوراکی‌های مرسوم به این مناسبت، ضرورت دارد که شرایط بهداشتی لازم در تولید و توزیع آنها مد نظر قرار گیرد؛ هر چند رعایت این مسائل موجب گردد که برای جلوگیری از شلوغی در زمان توزیع، تنها به تهیه غذای خشک و رساندن آن به خانه‌های مؤمنان بسنده شود.

خداوند همه را در راه احیای این مناسبت مهم و اقامه عزای سرور جوانان بهشتی (ص) برابر با شرایط موجود موفّق بفرماید؛ انه ولیُّ التوفیق.

مطالب فوق و نگاهی به سایر فتاوای مراجع نشان دهنده توجه و اهمیت دادن فقهای بزرگ شیعه به کارشناسی‌های علمی در موضوع شناسی، تطبیق حکم بر مسئله و… است.

در پایان باید متذکر شد که علم دارای دو بعد توصیفی و تجویزی است؛ ابعاد توصیفی علم یا همان بعد آزمایشگاهی و داده محور علم همواره مورد توجه فقهای شیعه قرار داشته و تضاد علم و دین در این فضا اصلاً مطرح نبوده است، بلکه نقطه تعارض در نزد برخی تنها در حیطه بعد تجویزی علم بوده که عمدتاً متشکل از جهان بینی‌ها است.