بیست و چهارمین قسمت از فصل جدید از برنامه‌ی تلویزیونی «مصیر» کاری از گروه اجتماعی شبکه چهار سیما، با موضوع «نظریه‌پردازی قرآن بیان از دیدگاه شهید سید محمدباقر صدر» با اجرای محمدمهدی ابراهیمی نصر روی آنتن رفت.

مهمانان این قسمت از برنامه، سیدهدایت جلیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی و حجت‌‌لاسلام سعید بهمنی، قرآن‌پژوه و رئیس دفتر جامعه و دفتر نظارت و ارزیابی جامعه مدرسین بودند.

حجت الاسلام بهمنی در خصوص جایگاه شهید صدر در اندیشه اسلامی گفت: در آثار شهید صدر میبینیم که علوم زمان خود را می‌داند و تحلیل می‌کند. شهید صدر به دنبال تولید دانش و روش تولید دانش است. کمتر کسی هست که به این دو به موازات هم پرداخته باشد.

جلیلی در خصوص امتیازات شهید صدر توضیح داد: شهید صدر ذوابعاد است. در همه حوزه‌ها نواندیش و نوآور است. در مرزهای دانش حرکت کرده است و نه در درون محدوده‌های دانش. شهید صدر در تفسیر هم نوآوری داشته است؛ هم در روش تفسیر و هم فرآورده و محتوای تفسیر. کوشش‌های ایشان در مقام تاسیس بوده و نسبت به موضوعات رویکرد و رهیافت جدید دشته‌اند. شهید صدر ضمن تکیه بر سنت، فراتر از آن هم قدم بر می‌دارد.

حجت‌الاسلام بهمنی درباره نوآوری‌های شهید صدر در مطالعات قرآنی بیان کرد: در نوآوری‌های شهید صدر به طور خاص از نظریه استخلاف می‌شود، نام برد. نظریه استخلاف در برابر امانیسم صورت‌بندی می‌شود. انسان سه ارتباط دارد؛ با خودش، دیگران و طبیعت. شهید صدر در استخلاف چهار بعد ارتباطی مشخص می‌کند. مستخلفی وجود دارد؛ یعنی خداوند بشر را برای خلافت در زمین برگزیده و سه ارتباط دیگر که با اومانیسم یکسان است. بعد ارتباطی با خداوند تعیین کننده سه ارتباط دیگر است. نوآوری دیگر نظریه استیمان است یعنی خداوند، خلافت و توانایی ارتباط را به انسان امانت داده است. این دو نظریه ما را از اومانیسم و تبعاتش جدا می‌کند و نقطه متمایز ما از سایر اندیشه‌هاست.

جلیلی ادامه داد: به نظر من نوآوری مهم ایشان در تفسیر، که سایر نوآوری‌ها به نوعی فرزند آن هستند، بحث روش ایشان است که به نام تفسیر موضوعی می‌شناسیم. روش ایشان حتی در فرقه‌ها و کشورهای مختلف مورد استقبال قرار گرفت. قبل ایشان کسانی بوده‌اند که نگاه موضوعی داشته باشند اما در مقام نظریه‌پردازی و تاسیس روش نبوده است. روش تفسیر موضوعی با نام شهید صدر عجین شده است.»

دکتر جلیلی در خصوص تفاوت روش تفسیر موضوعی شهید صدر و سایر تفسیرهای موضوعی شرح داد: «روایت‌ها از تفسیر موضوعی متفاوت است. دو دسته وجود دارد؛ روایت تنگ و روایت فراخ. روایت تفسیر موضوعی شهید صدر، روایت تنگ است. یعنی تخصصی‌تر و فنی‌تر است. روایت شهید صدر نخبه گرا، نوگرا، نوآور، فنی و نیازمند روش و مبانی و سازوکار است. روایت‌های فراخ چنین الزاماتی ندارد. یک طیف وجود دارد که یک سر آن شهید صدر است و یک سر دیگر دیدگاه کسانی مثل استاد محمدکاظم شاکر تفسیر موضوعی را در سطح یک سبک میدانند. میگویند تفسیر موضوعی به اقتضا مخاطب و علائق مفسر است. یک روش تفسیر داریم و یک روش تدوین تفسیر داریم. اگر تفسیر موضوعی را سبک بدانیم، آن را روش تدوین میدانیم. ولی در آثار شهید صدر به عنوان مبدع روش تفسیری، شاخصه‌ها و ویژگی‌های تفسیر موضوعی در سطح روش و مبانی و سازوکار است. درمیانه این طیف هم نظریات دیگری وجود دارد. تفسیر موضوعی از سنت تفسیری ما گسسته نیست و ادامه آن است. ماقبل تفسیر موضوعی و تفسیر موضوعی، برهه‌ای وجود دارد که تفسیر موضوعی در حال شکل‌گیری است مثل تفسیر المیزان که ترتیبی است اما درون خود شامل تفسیر موضوعی هم می‌شود.

حجت‌الاسلام بهمنی درباره فرآیند نظریه‌پردازی در اندیشه شهید صدر شرح داد: از بررسی سخنان و آثار شهید صدر به نه فرآیند رسیده‌ایم. شهید صدر از مسئله‌شناسی آغاز می‌کند. مرحله دوم پیشینی شناسی است که هم پیشینه مسئله و هم پیشینه آورده‌های بشر مهم است. مرحله سوم هدف‌گذاری نظریه و رسالت‌هاست. مرحله چهارم طرح سوال و مرحله بعد فرضیه سازی است و بعد استنطاق آغاز می‌شود یعنی به سراغ داده‌های قرآن می‌رود تا مدلول‌های تفسیری را درباره مسئله‌ای که می‌خواهد حل کند پیدا کند. گزاره‌ها ممکن است با پیشینه هماهنگ باشند یا نباشند، در این مرحله باید بررسی شود که در کدام قسمت متفاوت است. مرحله بعد صورت‌بندی نظریه آغاز می‌شود و به ترکیب مدلول‌های تفسیری می‌پردازد. مرحله آخر هم تدوین و ارائه تفسیر است. کسی که می‌خواهد براساس معرفت قرآن دانش را شکل دهد سراغ قرآن می‌رود شهید صدر این مراجعه به قرآن را در تفسیر موضوعی روش سازی می‌کند. سوال شهید صدر مسائل بشری است و نه مسائل خرد. شهید صدر می‌گوید میخواهم حقائق الکبری را تبیین کنم. کتاب نظریه سنت‌های تاریخی که نمونه ی عملی روش ایشان است و 120 سوال طرح میکند ولی سوالات نظریه نیستند.

جلیلی ادامه داد: روایتی که شهید صدر دارد، از سایر روایت‌ها فاصله دارد. تفسیر موضوعی شهید صدر دو رکن معرفتی دارد. رکن درونی قرآن و رکن بیرونی که معارف بشری است. اساس دیدگاه ایشان این است که بین این دو رکن گفت و گو ایجاد کند. تفسیری که در آن رکن بیرونی کمرنگ باشد از محتوا تهی می‌شود. از نظر شهید صدر باید از زیست جهان خود آغاز کنیم و به متن حرکت کنیم. سایر تفسیرها از متن شروع می‌شود و در متن سیر می‌کنند یا نهایتاً به زیست جهان می‌رسند. زیست جهان معیشت فردی و جمعی ما و دانش‌ها و معارفی است که داریم. مسئله‌هایی که شهید صدر مطرح می‌کند برخاسته از زیست جهان است. ما باید در زیست جهان غور کنیم و تسلط بیابیم.

جلیلی در خصوص دغدغه اصالت تفسیر تشریح کرد: «دو رکنی بودن به این معنا نیست که در پاسخ به این دو مراجعه می‌کنیم بلکه به این معناست که روش پژوهشی و تفسیر دو رکن دارد. ما از قرآن می‌پرسیم و پاسخ می‌گیریم. پرسش‌ها از ساحت معیشت و معرفت ما ایجاد می‌شود. اگر غور نکنم به پرسش‌های بزرگ و اصلی نمی‌رسیم. پرسش‌ها تابع نوع معیشت و سطح معرفت ماست پس سمت و سو دارند. تفسیر موضوعی تفسیر عصری است. در بحث جدیدی که به دنبال کاربردی سازی تفسیر و مطالعات قرآنی است، تفسیر موضوعی مناسب‌ترین روش است.

حجت‌الاسلام بهمنی در پایان گفت: مسائل شهید صدر مقیاس جهانی و تمدنی دارد. ایشان در سطح گزاره‌ای دانش تولید نمی‌کنند. شهید صدر به دنبال مبانی پارادایمی و سطح وسیعی از دانش است. ایشان به طور خاص در بخش نظریه هدف‌گذاری می‌کنند و مسئله شان نظریات کلان است.