روددره‌های همدان؛ شریان‌های طبیعی شهر زیر فشار فاضلاب، نخاله و بتن
آب منطقه‌ای پوشاندن رودخانه‌ها را از نظر فنی و ایمنی قابل تأیید نمی‌داند؛ شهرداری از امکان مداخله محدود در نقاط خاص می‌گوید و کارشناسان نسبت به پاک‌کردن صورت‌مسئله هشدار می‌دهند
روددره‌های همدان امروز در میانه چند مسئله هم‌زمان قرار گرفته‌اند؛ ورود فاضلاب، رهاسازی زباله و نخاله، تصرف حریم، مداخلات عمرانی و در سوی دیگر، مطالبه شهروندانی که از بوی نامطبوع، وضعیت نامناسب برخی مسیرها و مخاطرات پیرامونی گلایه دارند. در این میان، پوشاندن بخش‌هایی از رودخانه‌ها گاه به‌عنوان یک راه‌حل مطرح می‌شود؛ راهکاری که شهرداری آن را تنها برای نقاط خاص و مشروط به مطالعات فنی قابل بررسی می‌داند، اما شرکت آب منطقه‌ای همدان صریح‌تر سخن می‌گوید و تأکید دارد پوشاندن رودخانه از منظر فنی و ایمنی اساساً قابل تأیید نیست. اکنون پرسش اصلی این است که همدان برای حل مسئله روددره‌ها باید به سمت حذف نشانه‌های ظاهری مشکل برود یا منشأ فاضلاب، تصرف، پسماند و مخاطرات سیلاب را در یک برنامه مشترک میان دستگاه‌ها حل کند؟
روددره‌های همدان بخشی از ساختار طبیعی شهرند؛ مسیرهایی که تنها برای عبور آب شکل نگرفته‌اند و در انتقال روان‌آب از دامنه‌های الوند، هدایت سیلاب، حفظ بخشی از پوشش گیاهی و منظر طبیعی و ارتباط بالادست و پایین‌دست نقش دارند. بااین‌حال توسعه شهری، ورود فاضلاب و پسماند، ساخت‌وساز در حریم و مداخلاتی نظیر دیواره‌کشی، بتن‌ریزی و پوشاندن مسیر، طی سال‌ها بخشی از سیمای طبیعی این شریان‌ها را تغییر داده است. مسئله اکنون فقط آن نیست که روددره‌ها چه وضعیتی دارند؛ مهم‌تر این است که با آنها چه باید کرد و مسئولیت هر دستگاه در این میان چیست.
براین اساس برآن شدیم تا با دکتر مسعود امیرزاده؛ کارشناس منابع طبیعی و عضو شورای تشکل‌های محیط‌زیست کشور منصور ستوده مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای استان همدان و مرتضی رضایی مدیر هماهنگی و نظارت بر خدمات شهری شهرداری همدان گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
*روددره فقط یک کانال عبور آب نیست
عضو شورای تشکل‌های محیط‌زیست کشور، با اشاره به قابلیت انتقال تجربیات مدیریت روددره‌های شهری تهران به همدان، بر لزوم تشخیص تفاوت میان «وضعیت طبیعی رودخانه» و «وضعیت تغییریافته بر اثر مداخلات انسانی» تأکید کرد.
دکتر مسعود امیرزاده، افزود: رودخانه‌ها برخلاف تصور عمومی که آنها را صرفاً مسیر تخلیه آب یا کانال دفع روان‌آب می‌بینند، ساختارهای حیاتی طبیعی هستند که با انتقال آب از بالادست، بقای دشت‌ها و عرصه‌های پایین‌دست را تضمین می‌کنند.
وی با انتقاد از رویکرد مدیریت شهری در مواجهه با گسترش شهرها گفت: پایین قرار گرفتن بسیاری از روددره‌ها نسبت به سطح شهر، باعث شده مدیریت شهری برای کنترل خطرات، به سمت بتن‌ریزی، دیواره‌کشی و کانال‌سازی حرکت کند؛ در برخی موارد حتی فاضلاب نیز وارد همین مسیرها شده و رودخانه طبیعی به‌تدریج به مسیری شبیه کانال فاضلاب تبدیل شده است.
وی اذعان کرد: حتی اگر رودخانه‌ها دیگر در حالت کاملاً دست‌نخورده و طبیعی نباشند، آنها به یک «منظر بومی و محلی» تبدیل شده‌اند. به‌عنوان مثال، پوشش گیاهی و باغ‌های اطراف روستاها، با وجود تغییرات انسانی، با محیط سازگار شده و ارزش زیبایی‌شناختی و آرامش‌بخشی برای شهروندان دارند؛ بنابراین نباید برای ساخت فضاهای شهری جدید، این ساختارهای ارزشمند و بومی را از بین برد.
*ساماندهی نباید به تخریب بیشتر منجر شود
این کارشناس نسبت به نحوه استفاده از عنوان «ساماندهی روددره‌ها» نیز هشدار داد و گفت: گاهی شهرداریها با این استدلال که قصد دارند روددره را به پارک یا فضای عمومی تبدیل کنند، درختان و پوشش گیاهی بومی را حذف می‌کنند، دیواره‌های سخت ایجاد کرده و حتی در برخی موارد زمینه ساخت‌وساز در حریم رودخانه را فراهم می‌سازند.
امیرزاده نمونه‌هایی از این رویکرد را در تهران، مشهد و لواسان مطرح کرد و افزود: متأسفانه یک الگوی مدیریتی نادرست می‌تواند از شهری به شهر دیگر منتقل شود.
وی خاطرنشان کرد: گاهی مدیریت شهری می‌خواهد آسیب‌های گذشته را اصلاح کند، اما شیوه اصلاح خود به مداخله‌ای جدید و حتی آسیب‌زا تبدیل می‌شود. بخشی از این وضعیت نیز ناشی از کمبود دانش کافی از کارکردهای طبیعی رودخانه‌هاست که با نگاه‌های پیمانکاری، رانت‌جویی و ساخت‌وساز در برخی فرآیندهای مدیریت شهری همراه می‌شود.
وی تأکید کرد: این مسئله باید در هر مورد به‌صورت مستند بررسی شود، اما در مجموع، نگاه صرفاً عمرانی به رودخانه نمی‌تواند پاسخگوی همه کارکردهای آن باشد. اگر روددره‌ای هنوز بخش‌هایی از وضعیت طبیعی یا منظر بومی خود را حفظ کرده، دست‌کم باید همان بخش‌ها حفظ شوند. این مسئول با تأکید بر اینکه رودخانه نباید با کانال اشتباه گرفته شود، گفت: رودخانه، رودخانه است، کانال نیست؛ بنابراین وقتی رودخانه با بتن و دیواره‌های سخت محصور و مسیر طبیعی آن تغییر داده شود، دیگر نمی‌توان انتظار داشت همان کارکردهای اکولوژیک رودخانه طبیعی را داشته باشد. رودخانه فقط وظیفه انتقال آب بر عهده ندارد، بلکه بخشی از یک اکوسیستم به‌هم‌پیوسته است.
امیرزاده طبیعت را به یک بدن واحد تشبیه کرد و گفت: اجزای مختلف آن به یکدیگر وابسته‌اند و حذف یک بخش، عملکرد بخش‌های دیگر را نیز مختل میکند؛ بر این اساس، روددره‌های شهری نیز بخشی از اکوسیستم شهر هستند و مدیریت آنها باید هم ابعاد انسانی و هم ابعاد طبیعی را در نظر بگیرد.
*رودخانه طبیعی به معنای رودخانه رهاشده نیست
وی با روشن کردن مرز میان «حفاظت» و «رهاسازی»، تصریح کرد: دفاع از رودخانه طبیعی به معنای رها کردن آن نیست؛ حتی رودخانه‌های دارای جریان طبیعی نیز ظرفیت محدودی برای خودپالایی دارند. بنابراین، ورود زباله، نخاله، فاضلاب و ساخت‌وساز در حریم رودخانه، تخلفاتی است که باید با برخورد قانونی و مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های اجرایی (ازجمله محیط‌زیست، شهرداری و شرکت آب منطقه‌ای) مقابله شود.
این کارشناس منابع طبیعی با انتقاد از رویکردهای سطحی گفت: برخی با هدف رفع بوی نامطبوع، اقدام به پوشاندن رودخانه‌ها می‌کنند که این کار تنها «پاک کردن صورت مسئله» است؛ چراکه با پنهان کردن آلودگی از سطح شهر، منبع اصلی آن همچنان باقی می‌ماند.
امیرزاده با اشاره به نقش حیاتی روددره‌ها در عبور سیلاب، هشدار داد: روددره‌ها ذاتاً فضاهای تفریحی کاملاً امن نیستند و در زمان بارندگی شدید، بسیار خطرناک می‌شوند، بنابراین هرگونه مدیریت یا تغییر مسیر در این مناطق، نباید تنها بر اساس جریان عادی آب، بلکه باید با توجه به «شرایط حداکثری سیلاب» انجام شود تا علاوه بر پاکسازی از آلودگی، نقش ایمن آنها در عبور سیلاب نیز حفظ گردد.
وی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از تجربیات بین‌المللی، افزود: کشورهایی نظیر ژاپن، کره جنوبی و آلمان، زمانی رودخانه‌های شهری را مزاحم توسعه می‌دانستند و با بتن‌ریزی و پوشاندن آنها سعی در کنترلشان داشتند اما اکنون با درک اشتباه بودن این رویکرد، به سمت احیای رودخانه‌ها و بازگرداندن کارکردهای طبیعی آنها حرکت کرده‌اند.
وی خاطرنشان کرد: ایران نیز همان‌طور که زمانی الگوهای بتن‌ریزی و کانال‌سازی را از تجربه‌های دیگران اقتباس کرد، اکنون باید تجربه‌ی کشورهایی را که از این مسیر بازگشته‌اند، مطالعه و الگوبرداری کند.
این کارشناس منابع طبیعی با تأکید بر لزوم تغییر رویکرد در تصمیم‌گیری‌ها گفت: نباید ابتدا پروژه‌ای را قطعی کرد و سپس به‌دنبال دلایل کارشناسی برای توجیه آن رفت بلکه تصمیم‌گیری علمی باید برعکس باشد ابتدا باید مطالعات دقیق و چندرشته‌ای انجام شود سناریوهای مختلف بررسی شود و سپس بر اساس نتایج، درباره مداخله یا عدم مداخله در مسیر رودخانه تصمیم گرفت.
امیرزاده افزود: اگر قرار است در نقطه‌ای پوشاندن رودخانه بررسی شود، این مطالعات باید ظرفیت عبور سیلاب، وضعیت محیط‌زیستی، مسائل اجتماعی، حقوقی، شهرسازی و پیامدهای بلندمدت طرح را به‌دقت مشخص کنند. همچنین باید تجربه‌ی کشورهایی که چنین اقدامی انجام داده‌اند، از نظر رضایت از نتیجه و پیامدهای احتمالی، مورد ارزیابی قرار گیرد.
وی با اشاره به چالش‌های بازگرداندن طبیعت به مسیر خود، خاطرنشان کرد: اگر رودخانه‌ای در گذشته تخریب یا پوشانده شده باشد، احیای آن امکان‌پذیر است، اما این مسیر بسیار دشوارتر از پوشاندن آن خواهد بود. فرآیند احیا مستلزم جداسازی فاضلاب، آزادسازی حریم، رفع تصرفات غیرقانونی و بازگرداندن پوشش گیاهی است تا رودخانه مجدداً به یک کریدور طبیعی و فضای سبز شهری تبدیل شود؛ فرآیندی که می‌تواند بسیار طولانی باشد و حتی یک یا دو نسل زمان ببرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان همدان در پاسخ به این سوال که درچه شرایطی پوشاندن رودحانه‌ها مجاز است؟ گفت در وهله نخست باید به این نکته اذعان کرد که رودخانه‌ها مخصوصا در بازه‌های جمعیتی نیازمند بازدید، لایروبی رفع انسدادهای موضعی هستند که این موضوع در حالتی که روی رودخانه باز باشد امکان پذیر است دوم اینکه از آنجائیکه پوشش رودخانه‌ها بر روی دیواره‌های عمدتا سنگ و ملاتی انجام می‌شود لذا به مرور زمان دچار آب‌شکست یا آبکند می‌شوند که درصورت عدم بازدید مداوم خطر جدی نشت را به همراه دارد حتی این آب‌شکستگی‌ها می‌تواند پایداری خانه‌های اطراف را نیز تهدید کند ستوده در ادامه سومین خطر پوشاندن رودخانه‌ها را همراه شدن سنگ‌ها و ضایعات به ویژه درسیلاب‌ها عنوان کرد و افزود: این روند باعث مسدود شدن مسیر آب شده و بدین ترتیب آب از بستر رودخانه بیرو زده و باعث تخریب زیرساخت‌ها و منازل مردم می‌شود
*پوشش رودخانه به لحاظ فنی و ایمنی از منظر شرکت آب منطقه‌ای قابل تایید نیست
این مقام مسئول با اشاره به اینکه این پنج رودخانه در سطح شهر از کنار بسیاری از سازها باکاربری‌های مختلف عبور میکند که این امر خود یک خطر بالقوه است افزود: با تمام توضیحات فوق مجددا تاکید میکند پوشش رودخانه به لحاظ فنی و ایمنی از منظر شرکت آب منطقه‌ای قابل تایید نیست.
مدیرعامل آب منطقه‌ای استان همدان در ادامه با اشاره به ساخت و سازهای حریم رودخانه‌ها اشاره کرد و گفت: وجود تصرفات در رودخانه‌ها امر شایعی در کل کشور می‌باشد که گاهی اوقات در رودخانه‌های همدان نیز مشاهده می‌گردد. آزادسازی تصرفات موضوعی است که دارای ملاحظاتی می‌باشد به عنوان مثال آزادسازی تصرفات در بالادست شهر بدون ایجاد آبگذری لازم در محدوده شهری می‌تواند موجب تشدید خطرات سیلاب در داخل شهر گردد و با وجود پوشش بخش عمده رودخانه‌های داخل شهر عملا آزادسازی تصرفات بالادست با محدودیت مواجه می‌باشد.
ستوده در ادامه افزود: از طرفی در قسمت داخل شهر نیز وقتی خود رودخانه پوشیده شده است عملا رفع تصرفات اشخاص در سطح زمین کمکی به مدیریت سیلاب نخواهد کرد و از طرفی اقناع افکار عمومی برای آزادسازی تصرفات در حریم رودخانه‌ای که پوشیده شده کار اسانی نخواهد بود. به صورت کلی هرچند تصرفات اشخاص در رودخانه‌ها می‌تواند در حل مشکلات تاثیر داشته باشد ولی مشخصا در خصوص رود خانه‌های عبوری از شهر همدان تا زمانی که مشکل بزرگتری مثل رودخانه پوشیده شده وجود دارد انجام این اقدام کمک چندانی به حل مشکل نخواهد کرد.
وی در پاسخ به این پرسش که با توجه به احتمال افزایش بارش‌های حدی، آیا مطالعات سیلاب همدان به‌روز شده است؟ طراحی‌های شهری امروز بر اساس چه دوره بازگشتی و چه سناریویی از بارش‌های شدید انجام می‌شود؟ گفت: انجام مطالعات سیلاب شهری در حوضه فعالیت‌های شرکت‌های آب منطقه‌ای نبوده و با توجه به بند 14 ماده 56 قانون شهرداریها از جانب شهرداری انجام می‌پذیرد.
ستوده در ادامه با بیان اینکه صورت لحاظ نمودن ضوابط و دستورالعملهای مرتبط با مدیریت سیلاب در تهیه طرحهای جامع شهرها و انجام طراحی‌های شهری از مطالبات این شرکت نیز هست افزود: موضوع تعیین دوره بازگشت و الگوهای بارش مبنا در طراحی سازه‌های هیدرولیکی در چارچوب ضو.ابط و متعددی انجام می‌پذیرد و بنا به شرایط حاکم در مناطق مختلف متغیر می‌باشد.
این مقام مسئول در ادامه با اشاره به بند 14 ماده 56 قانون شهرداریها، اتخاذ تدابیر مؤثر و اقدام لازم برای حفظ شهر از خطر سیل و حریق و همچنین رفع خطر از بناها و و دیوارهای شکسته و خطرناک و‌پوشاندن چاه‌ها و چاله‌های واقع در معابر عمومی و جلوگیری از گذاشتن هر نوع اشیاء در بالکنها و جلو اتاق‌های ساختمانهای مجاور معابر عمومی که‌افتادن آنها موجب خطر برای عابرین است و جلوگیری از نصب ناودانهایی که باعث زحمت یا خسارت مردم باشد را از جمله وظائف شهرداریها می‌داند
*زباله و نخاله؛ مشکل اصلی در مدیریت روزمره
مدیر هماهنگی و نظارت بر خدمات شهری شهرداری همدان، با اشاره به چالش‌های موجود در روددره‌های این شهر، مدیریت این حوزه‌ها را مسئولیتی مشترک میان شهرداری و شرکت آب منطقه‌ای دانست.
مرتضی رضایی، با تأکید بر اینکه ورود زباله از بالادست و رهاسازی نخاله در حاشیه رودخانه‌ها، یکی از مهم‌ترین مشکلات عملیاتی است، مطرح کرد: این مسئله می‌تواند منجر به گرفتگی مسیر و ایجاد اختلال جدی در زمان افزایش دبی آب شود.
وی با اشاره به اقدامات پیشگیرانه شهرداری افزود: از ابتدای شهریورماه، عملیات لایروبی و پاکسازی رودخانه‌ها آغاز و با توجه به پیش‌بینی بارندگی‌های پاییزی، این روند از اواسط شهریور جدی‌تر دنبال شده تا مسیرها برای بارش‌های احتمالی آماده باشند.
وی درباره مسئله فاضلاب تصریح کرد: جداسازی فاضلاب از رودخانه در حیطه وظایف شهرداری نیست و دستگاه‌های مسئول در حوزه آب و فاضلاب باید پیگیر این موضوع باشند؛ با این حال، شهرداری در زمینه جلوگیری از تجمع زباله و رفع موانعِ مختل‌کننده جریان آب، اقدامات لازم را انجام می‌دهد.
این مسئول با اشاره به اینکه مشکل زباله و نخاله در بیشتر رودخانه‌ها وجود دارد، اما در پایین‌دست شهر و مناطقی مانند حصار، منوچهری و چرم‌سازی حصار مطهری شدت بیشتری یافته، افزود: برای جلوگیری از انتقال زباله در بخش‌های باز، تله‌های مخصوصی ایجاد شده؛ اما تکرار این مشکل به‌دلیل رهاسازی مجدد پسماندها پس از پاکسازی است.
رضایی با هشدار به شهروندان گفت: ممکن است حجم اندکی زباله در جریان عادی، مشکل‌ساز نباشد، اما با افزایش دبی آب در زمان بارندگی، این زباله‌ها در نقاط باریک تجمع کرده و مسیر را مسدود می‌کنند که می‌تواند منجر به حوادث جبران‌ناپذیر شود. بنابراین رعایت مقررات و عدم رهاسازی پسماند در حریم رودخانه، بخشی از راهکار اصلی مدیریت این مسیرهاست.
وی در پاسخ به مطالبه مردم برای پوشاندن برخی مسیرها به‌دلیل بوی نامطبوع یا نگرانی‌های ایمنی، تصریح کرد: شهرداری اساساً تمایلی به پوشاندن کلی رودخانه‌ها ندارد، زیرا این کار یک راهکار استاندارد و عمومی برای همه نقاط نیست و در بسیاری از جاها ضرورتی وجود ندارد. با این حال، در نقاط خاصی که با چالش‌های دسترسی شهری یا عبور و مرور روبرو هستیم، ممکن است موضوع پوشش مسیر مطرح شود.
وی تأکید کرد: اگر قرار باشد بخشی از رودخانه پوشانده شود نباید ظرفیت عبور سیلاب کاهش یابد. ابعاد سازه، طول و عرض مسیر باید دقیقاً بر اساس مطالعات شرکت آب منطقه‌ای و با توجه به دبی و سابقه جریان رودخانه تعیین شود تا امنیت مسیر در زمان بحران حفظ گردد.
مدیر هماهنگی و نظارت بر خدمات شهری شهرداری همدان در پایان مجدداً مرزبندی وظایف را روشن کرد: شهرداری مسئولیت مستقیم جداسازی فاضلاب را بر عهده ندارد، اما در حوزه‌های پاکسازی، لایروبی، رفع موانع و مدیریت زباله و نخاله، کاملاً مسئول و متعهد است.
همدان به «مدیریت روددره» نیاز دارد، نه مجموعه‌ای از اقدامات جداگانه
مجموع سخنان کارشناس محیط‌زیست، مدیریت شهری و آب منطقه‌ای نشان می‌دهد مسئله روددره‌های همدان را نمی‌توان به اختلاف بر سر «باز بودن یا پوشیده بودن رودخانه» تقلیل داد.
یک سوی مسئله، حفظ کارکرد طبیعی رودخانه و جلوگیری از تبدیل آن به یک کانال بتنی است. سوی دیگر، خطر واقعی سیلاب، انسداد، آب‌شستگی و فرسودگی سازه‌هاست. در سطح روزمره نیز فاضلاب، زباله، نخاله و تصرف حریم همچنان ادامه دارد.
در عین حال میان دستگاه‌ها تقسیم وظیفه‌ای وجود دارد: شهرداری از مسئولیت خود در پاکسازی، لایروبی و مدیریت پسماند سخن می‌گوید؛ آب منطقه‌ای درباره بستر، حریم و مخاطرات هیدرولیکی هشدار می‌دهد و مسئولیت مطالعات سیلاب شهری را متوجه شهرداری می‌داند؛ مسئله فاضلاب نیز پای دستگاه متولی آب و فاضلاب را به میان می‌آورد.
نتیجه اما باید در یک نقطه به هم برسد: ایمنی شهروندان و سلامت روددره‌های همدان.
ازاین‌رو انتظار می‌رود مدیریت استان و مدیریت شهری به‌جای برخورد پروژه‌ای و موردی، برای هر یک از روددره‌های اصلی همدان پرونده‌ای روشن شامل وضعیت بستر و حریم، نقاط ورود فاضلاب، نقاط انباشت زباله و نخاله، بخش‌های سرپوشیده، گلوگاه‌های هیدرولیکی، وضعیت سازه‌ها، نقاط در معرض آب‌شستگی، سناریوهای سیلاب و برنامه زمانی اصلاح تهیه کنند.
همچنین با توجه به هشدار صریح آب منطقه‌ای درباره رودخانه‌های پوشیده، ارزیابی ایمنی بخش‌های سرپوشیده موجود باید به یک مطالبه فوری تبدیل شود؛ نه لزوماً برای تخریب یا بازگشایی شتاب‌زده آنها، بلکه برای اینکه مشخص شود این سازه‌ها امروز در چه وضعیتی قرار دارند، امکان بازرسی آنها چگونه است و در صورت انسداد یا شکست سازه، چه سناریویی برای حفاظت از شهر وجود دارد.
روددره‌های همدان مشکلی نیستند که بتوان آنها را زیر بتن پنهان کرد؛ همان‌گونه که نمی‌توان به بهانه حفاظت از طبیعت، فاضلاب و زباله و تصرف را در آنها رها کرد. راه‌حل پایدار، مدیریت یکپارچه‌ای است که طبیعت رودخانه، ایمنی سیلاب، نیازهای شهری و مسئولیت قانونی دستگاه‌ها را هم‌زمان ببیند.
اکنون مطالبه اصلی از مدیران همدان روشن است: پیش از فصل بارش و پیش از آنکه یک رخداد شدید، نقاط ضعف موجود را به حادثه تبدیل کند، نقشه خطر، مسئول هر اقدام و زمان‌بندی اصلاح روددره‌های شهر را شفاف و عمومی کنند
