سرابهای نهاوند؛ گنجینهای که بدون مدیریت پایدار، دوام نخواهد آورد
معاون پژوهشی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با تأکید بر اینکه سرابهای نهاوند بخشی از ظرفیتهای محیطزیستی استان همدان هستند، گفت: بهرهبرداری گردشگری از این سرمایههای طبیعی تنها در صورتی پایدار میماند که حریمهای زیستمحیطی دقیقاً رعایت شود، سلامت آب و خاک بهصورت مستمر پایش شود و گردشگری متمرکزِ تخریبگر به سمت گردشگریِ گسترده و کنترلشده، حرکت کند.
شهرستان نهاوند با برخورداری از چندین سراب دائمی و فصلی، یکی از مهمترین قطبهای طبیعتگردی استان همدان بهشمار میرود. سرابهایی مانند گیان، فارسبان، گاماسیاب و دیگر چشمههای پرآب این شهرستان، علاوه بر تأمین بخشی از منابع آب، نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی، تعدیل اقلیم محلی و رونق گردشگری ایفا میکنند. با این حال، طی سالهای اخیر افزایش حضور گردشگران، توسعه برخی زیرساختها بدون توجه کافی به ملاحظات محیطزیستی، استقرار کمپهای دائمی در حریم سرابها، تولید زباله، تخریب پوشش گیاهی و فشار بر منابع آبی، نگرانی کارشناسان را درباره آینده این زیستبومهای ارزشمند افزایش داده است.
در شرایطی که برخی از سرابهای نهاوند در آستانه اجرای طرحهای جامع گردشگری قرار دارند، این پرسش مطرح میشود که چگونه میتوان میان توسعه گردشگری و حفاظت از محیط زیست تعادل برقرار کرد؟
بر این اساس در این شماره از روزنامه سپهرغرب معاون پژوهشی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری و دانشآموخته دکتری مدیریت منابع آب به تشریح الزامات علمی و مدیریتی حفاظت از این سرمایههای طبیعی پرداخت که در ادامه میخوانید:
*سرابها؛ شاخص توان محیطزیستی هر منطقه
دکتر محمدرضا غریبرضا با بیان اینکه تمام جاذبههای طبیعیِ وابسته به آب، ارزش محیطزیستی بالایی دارند، اظهار کرد: آب منشأ حیات است و هر منطقهای که منابع آبی مناسب، پوشش گیاهی خوب و خاک سالم داشته باشد، از توان زیستبومیِ بالاتری برخوردار است.
وی با ابراز اینکه سرابها تنها یک جاذبه گردشگری نیستند، بلکه شاخص سلامت زیستبوم محسوب میشوند و وجودشان نشاندهنده کیفیت منابع طبیعیِ یک منطقه است گفت: برخی از این مناطق بهدلیل تنوع زیستی بالا، تحت حفاظت سازمان محیطزیست قرار دارند و دارای ضوابط ویژهای هستند؛ اما حتی سرابهایی هم که در زمره مناطق چهارگانه محیطزیست نیستند، نیازمند مدیریت دقیق و علمی هستند.
*مدیریت حوزه آبخیز؛ مهمترین اصل حفاظت از سرابها
معاون پژوهشی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با اشاره به اینکه بسیاری از سرابها در محدوده حوزههای آبخیز قرار دارند، تصریح کرد: در مدیریت جامع حوزه آبخیز، اصل اساسی حفظ سلامت حوزه است؛ یعنی سلامت منابع آب، خاک، پوشش گیاهی و جلوگیری از هرگونه اقدامی که این چرخه طبیعی را مختل کند.
غریبرضا در اینباره گفت: در این مناطق، «پارکهای آبخیز» با هدف حفاظت از منابع طبیعی تعریف میشوند و ضوابط مدیریتی ویژهای برای جلوگیری از تخریب زیستبوم بر آنها حاکم است.
وی تأکید کرد: هرگونه تغییر کاربری، ساختوسازهای غیرضروری یا فعالیتهایی که چرخه طبیعی آب را مختل کند، با اصول مدیریت حوزه آبخیز مغایر است و باید از آن جلوگیری شود.
*برداشت بیرویه آب، تهدیدی جدی برای سرابها
وی با تأکید بر اهمیت حفظ «حقابه» طبیعی سرابها، اظهار کرد: یکی از مهمترین مخاطرات، برداشت بیرویه آب برای مصارف مختلف، بهویژه در بخش کشاورزی است. خروج آب از سرابها از طریق پمپاژ یا روشهای مشابه، حقابه زیستبومی آنها را از بین میبرد و بهتدریج موجب کاهش کیفیت زیستگاه، افت تنوع زیستی و در نهایت خشکشدن این منابع میشود.
این کارشناس آبخیزداری با بیان اینکه سلامت سرابها ارتباط مستقیمی با سلامتِ پاییندستِ حوزه آبخیز دارد، افزود: هرگونه اختلال در این چرخه حیاتی، پیامدهای گستردهای برای محیطزیست و حتی زندگی مردم خواهد داشت.
*قوانین وجود دارد اما مشارکت مردم تعیینکننده است
غریبرضا با بیان اینکه قوانین متعددی برای حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست وجود دارد، خاطرنشان کرد: هم سازمان منابع طبیعی و هم سازمان حفاظت محیط زیست برای این مناطق ضوابط مشخصی دارند، اما اجرای موفق این قوانین تنها با حضور دستگاههای دولتی امکانپذیر نیست.
وی افزود: هیچ مأموری نمیتواند بهصورت دائمی در کنار تمام سرابها حضور داشته باشد، بنابراین مهمترین اصل، مشارکت مردم و افزایش فرهنگ حفاظت از طبیعت است.
وی ادامه داد: اگر گردشگران نسبت به ارزش این منابع آگاه باشند، از رها کردن زباله، آسیب به پوشش گیاهی، روشن کردن آتش در نقاط حساس و تخریب طبیعت خودداری خواهند کرد.
*تجربه کشورهای موفق در حفاظت از جاذبههای طبیعی
معاون پژوهشی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در مدیریت مناطق طبیعی اظهار کرد: تقریباً در تمام کشورهای موفق، قوانین مشخصی برای حفاظت از تالابها، چشمهها و منابع آبی وجود دارد و این قوانین با جدیت اجرا میشود.
غریبرضا افزود: اصل مهم در این کشورها آن است که ورود گردشگر به طبیعت مدیریتشده است و اجازه داده نمیشود هر فرد بدون برنامه در حساسترین بخشهای زیستبوم حضور پیدا کند.
وی تصریح کرد: بهرهبرداری اقتصادی از طبیعت زمانی موفق خواهد بود که حفاظت از محیط زیست در اولویت قرار گیرد؛ در غیر این صورت، توسعه گردشگری خود به عاملی برای نابودی همان ظرفیت طبیعی تبدیل خواهد شد.
*گردشگری گسترده؛ راهکار پیشنهادی برای سرابهای نهاوند
وی با تشریح انواع شیوههای گردشگری گفت: بهطور کلی دو نوع گردشگری در مناطق طبیعی وجود دارد؛ گردشگری متمرکز و گردشگری گسترده. در گردشگری گسترده، گردشگران توسط گروههای مشخص و در مسیرهای تعیینشده وارد طبیعت میشوند، مدت حضور آنها محدود است و پس از بازدید، منطقه را ترک میکنند.
این مسئول افزود: در بسیاری از کشورها این کار از طریق خودروهای سافاری یا تورهای طبیعتگردی انجام میشود و گردشگران تنها برای مدت کوتاهی در نقاط مشخص توقف میکنند. این روش باعث میشود فشار بر محیط طبیعی کاهش یابد و آسیب کمتری به پوشش گیاهی، خاک و منابع آب وارد شود.
*کمپینگ دائمی، عامل تخریب پوشش گیاهی
غریبرضا با اشاره به وضعیت سرابهای نهاوند گفت: ایجاد کمپهای دائمی در حاشیه چشمهها و استقرار طولانیمدت گردشگران، بهمرور پوشش گیاهی را از بین میبرد.
وی با تأکید بر اینکه تردد مداوم باعث کوبیدگی خاک و نابودی پوشش گیاهی میشود، افزود: روشن کردن آتش و رهاسازی زباله نیز سیمای طبیعی منطقه را تغییر میدهد. شاید این اقدامات در کوتاهمدت چندان محسوس نباشد، اما در بلندمدت، زیبایی و سلامت سرابها را بهکلی از بین میبرد.
*رعایت حریم سرابها ضروری است
این کارشناس منابع طبیعی با تأکید بر اهمیت رعایت حریم سرابها، اظهار کرد: رعایت حریم اطراف منابع آبی، یکی از مهمترین اصول مدیریتی است. هرچند اندازه دقیق این حریم ممکن است در مناطق مختلف متفاوت باشد، اما اصل اساسی این است که از هرگونه ساختوساز، استقرار دائمی یا فعالیتهای مخرب در محدوده حریم سرابها جلوگیری شود.
غریبرضا افزود: رعایت دقیق این حریم، نخستین گام برای حفظ سلامت زیستبوم و پیشگیری از آسیبهای آتی است.
*طرح جامع سرابها باید بر چه اصولی استوار باشد؟
وی درباره تدوین طرح جامع سرابهای نهاوند گفت: در هر برنامهریزی برای این مناطق، اولویت اصلی باید حفظ سلامت حوزه آبخیز باشد. ارتقای کیفیت منابع آب، سلامت خاک، حفاظت از پوشش گیاهی، رعایت حریمهای قانونی و جلوگیری از استقرار فعالیتهای دائمی، باید در صدر اولویتهای این طرحها قرار گیرد.
وی با ابراز اینکه پایش مستمر وضعیت محیطزیستی نیز ضروری است؛ چراکه حفاظت از طبیعت یک اقدام مقطعی نیست، بلکه فرآیندی مداوم است خاطرنشان کرد: گروههای تخصصی باید بهطور پیوسته وضعیت منابع آب، خاک، پوشش گیاهی و میزان فشار گردشگری را ارزیابی کنند تا در صورت مشاهده هرگونه آسیب، اقدامات اصلاحی بلافاصله انجام شود.
معالوصف سرابهای نهاوند از ارزشمندترین سرمایههای طبیعی استان همدان هستند؛ سرمایههایی که علاوه بر نقش مهم در تأمین آب، حفظ تنوع زیستی و تقویت اقتصاد گردشگری، بخشی از هویت طبیعی منطقه را شکل دادهاند.
آنچه از سخنان دکتر محمدرضا غریبرضا برمیآید، این است که توسعه گردشگری بدون رعایت اصول علمی، نهتنها کمکی به رونق اقتصادی نخواهد کرد، بلکه بهمرور زمان همین ظرفیت ارزشمند را نیز از بین خواهد برد. رعایت حریم سرابها، جلوگیری از تغییر کاربری، مدیریت علمی حوزههای آبخیز، حرکت به سمت گردشگری گسترده به جای کمپینگ دائمی، پایش مستمر سلامت آب و خاک و مشارکت جدی مردم در حفاظت از طبیعت، مهمترین الزامات حفظ این میراث طبیعی است.
اگر این اصول در طرحهای جامع سرابهای نهاوند مورد توجه قرار گیرد، میتوان امیدوار بود که این چشمههای زلال، همچنان بهعنوان یکی از مهمترین جاذبههای طبیعی و گردشگری غرب کشور برای نسلهای آینده باقی بمانند.
