نسخه نجاتبخش تالاب آقگل؛ ارائه معیشت جایگزین و عبور از نگاه حفاظت پلیسی
سپهرغرب، گروه زیستبوم- طاهره ترابی مهوش: معاون فنی اداره کل حفاظت محیط زیست استان همدان با بیان اینکه این اداره کل با تغییر رویکرد از روشهای سنتی و قهرآمیز، مدل حفاظت مشارکتی را جایگزین کرده گفت: در این رویکرد جدید، آموزش و ارائه معیشتهای جایگزین به جوامع محلی بهعنوان مهمترین راهکار نجات تالابهای استان در دستور کار قرار دارد تا با کاهش فشار بر منابع آبی و مشارکت مستقیم مردم، احیای پایدار این زیستبومهای ارزشمند محقق شود.
اهمیت تالابها زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم این پهنهها سپر دفاعی مؤثری در برابر پدیده مخرب گرد و غبار هستند؛ سپری که با خشک شدن، خود میتواند به کانونی تهدیدکننده برای سلامت عمومی تبدیل شود.
حال آنکه در پهنه کوهستانی و نیمهخشک استان همدان، تالابها حکم جزیرههای حیات را دارند. تالابهای ارزشمندی همچون آقگل، پیرسلمان و چمشور، میراثی طبیعی هستند که طی هزاران سال، تعادل زیستی منطقه را حفظ کردهاند.
جایگاه تالابهای همدان در جغرافیای کشور، از آن جهت راهبردی است که این پهنهها در ارتفاعات منتهی به حوزههای آبریز مرکزی و غربی قرار گرفته و نبض اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی به تپش آنها وابسته است. در استانی که کشاورزی و دامداری ریشهای دیرینه در زیست مردم دارد، حیات تالابها ضامن ماندگاری سکونتگاههای روستایی و پایداری معیشت هزاران خانوار است.
در واقع امروز، تالابهای همدان نهتنها بهعنوان یک زیستگاه برای پرندگان مهاجر و گونههای گیاهی نادر، بلکه بهعنوان نمادی از تابآوری سرزمین در برابر تغییرات اقلیمی شناخته میشوند. هر قطره آبی که در بستر این تالابها جاری میشود، سدی است در برابر بیابانزایی و تضمینی است برای فردای روشنِ توسعه استانی.
از همین روست که صیانت از حقآبههای زیستمحیطی و تلاش برای احیای این ذخیرهگاههای ارزشمند، نه یک انتخاب مدیریتی، بلکه ضرورتی اخلاقی و حیاتی برای حفظ امنیت زیستی مردمان دیار الوند محسوب میشود. شناسایی دقیق ظرفیتها و درک ظرافتهای اکولوژیک این حوزهها، نخستین گام در مسیر حکمرانی نوین آب و صیانت از ریههای سبز استان همدان است.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا درخصوص آخرین وضعیت تالابهای همدان با معاون فنی و انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست استان همدان گفتوگویی ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
مهدی صفیخانی با اشاره به وضعیت مطلوب تالاب پیرسلمان اظهار کرد: خوشبختانه با وجود اینکه در اواسط تابستان سال گذشته این تالاب رو به خشکی رفته و در برخی نقاط بهطور کامل خشک شده بود، با آغاز فصل پاییز و توقف فعالیت چاههای کشاورزی در حاشیه تالاب، شرایط بهتری ایجاد شد و شاهد اتفاقات مثبتی بودیم.
وی با بیان اینکه استفاده نکردن از منابع آب زیرزمینی توسط کشاورزان در فصول غیرزراعی باعث بازتوانی سفرههای آب زیرزمینی شد، تصریح کرد: با توقف برداشت آب، چشمههای تأمینکننده آب تالاب پیرسلمان دوباره فعال شدند و در نهایت با بارشهای فصلی، این تالاب بهطور کامل آبگیری شد.
معاون فنی اداره کل محیطزیست همدان در ادامه به وضعیت نگرانکننده تالاب چمشور اشاره کرد و افزود: متأسفانه تالاب چمشور همچنان خشک است و شرایط مساعدی ندارد.
صفیخانی همچنین درباره تالاب حساس و راهبردی آقگل گفت: بخشی از آبگیری این تالاب ناشی از بارشهای مستقیم بر سطح آن بوده و بخش کمی نیز از آورد رودخانههای اسلامشهر و علوی تأمین شده است.
وی با تشریح اقدامات فنی انجامشده در این منطقه افزود: در سالهای گذشته اداره کل محیطزیست دریچههایی روی دیواره تالاب تعبیه کرده بود که امسال نیز از طریق این کانالها مقدار اندکی آب وارد تالاب شد. با این حال، با توجه به پیشبینیهای جوی، بعید است در ماههای آینده بارش قابلتوجهی رخ دهد که به آبگیری کامل آقگل منجر شود و باید پذیرفت که این تالاب فعلاً از وضعیت آبگیری مناسبی برخوردار نیست.
*تمایز ماهوی سدها و تالابها در مدیریت منابع آب
وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت آبشینه بر لزوم تفکیک مفاهیم تأکید کرد و گفت: نمیتوان واژه تالاب را به معنای دقیق زیستمحیطی برای آبشینه به کار برد، زیرا این سازهها در اصل و ماهیت با کارکرد سد ساخته شدهاند.
این مسئول با اشاره به اینکه سدها بر اساس کنوانسیون رامسر ممکن است کارکرد تالابی نیز پیدا کنند، افزود: مدیریت سدها کاملاً انسانی و در اختیار وزارت نیرو و شرکت آب منطقهای است و این نهادها بر اساس نیازهای شرب یا کشاورزی، میزان آبگیری آنها را مدیریت میکنند.
صفیخانی با تأکید بر اینکه تالابهای طبیعی باید روند زیستی خود را طی کنند، افزود: در تالابهای طبیعی همهچیز باید بهصورت طبیعی اتفاق بیفتد، مگر اینکه دخالت غیرطبیعی انسانی مانعی ایجاد کرده باشد که وظیفه ما برطرف کردن آن موانع است؛ بنابراین درباره وضعیت آبگیری آبشینه، مراجع آب منطقهای باید اظهار نظر دقیق داشته باشند.
*چالش حقآبه؛ مطالبه از بستر خالی رودخانه ممکن نیست
وی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع پیچیده حقآبههای زیستمحیطی اشاره کرد و افزود: پیگیریهای قانونی برای استیفای این حقآبهها همواره در جریان است، اما یک واقعیت تلخ وجود دارد؛ وقتی در بستر رودخانهای آبی جاری نباشد، نمیتوان مطالبه حقآبه داشت. به بیان دیگر، نمیتوان از آبی که وجود ندارد، مطالبهای کرد.
معاون محیط انسانی اداره کل محیطزیست استان همدان ضمن ابراز امیدواری برای بارشهای مناسب در سال پیشرو، تأکید کرد: احیای تالابها نیازمند یک دوره کامل سال آبی منظم است و نوع بارش (برف یا باران) و فصل وقوع آن در پایداری آب تالابها نقش کلیدی دارد.
*معیشت جایگزین؛ گذار از حفاظت پلیسی به حفاظت مشارکتی
صفیخانی با ورود به بحث جوامع محلی، رویکرد جدید سازمان را تشریح کرد و گفت: ما نمیتوانیم صرفاً به کشاورز بگوییم آب برداشت نکن و با برخوردهای خشن و پیشگیرانه مانع زندگی او شویم، بدون اینکه جایگزینی برای معیشت او تعریف کرده باشیم.
وی با بیان اینکه اتکا به رویکرد صرفاً «نکن» نمیتواند راهکاری منطقی و مؤثر باشد، عنوان کرد: در همین راستا، مطالعات معیشتهای جایگزین پایدار برای جوامع حاشیه تالابها در سالهای گذشته انجام شده و از سال 1403 با استفاده از اعتبارات ملی وارد مرحله اجرایی و آموزشی شدهایم.
معاون فنی محیطزیست همدان از شناسایی مشاغل کمآببر و غیرکشاورزی خبر داد و تصریح کرد: بهعنوان نمونه در برخی روستاهای حاشیه تالاب آقگل آموزش مشاغلی نظیر خیاطی را آغاز کردهایم. درواقع هدف ما این است که ابتدا شغل جایگزین را تعریف و مردم را توانمند کنیم تا خودبهخود وابستگی آنها به آب زیرزمینی کاهش یابد و سپس بتوانیم با روشهای قانونی، استفاده از منابع آب را به حداقل برسانیم.
*نقش حیاتی جوامع محلی و تفاوت دیدگاه در حوضه آبریز
صفیخانی با تمجید از نقش مثبت سمنها و جوامع محلی، به یک چالش روانشناختی و جغرافیایی اشاره کرد و گفت: مردم روستاهای رینگ نخست حاشیه تالاب، چون موهبت تالاب و مضرات خشک شدن آن (مانند گرد و غبار) را لمس میکنند، همراهی بسیار خوبی دارند مشکل اصلی ما در حوضه آبریز و روستاهای بالادست است.
وی با تبیین این موضوع افزود: کشاورزی که چهار روستا بالاتر از تالاب است، اثر زیانبار خشکی تالاب را در کوتاهمدت نمیبیند و مزایای احیای آن را هم در زندگی خود لمس نمیکند؛ بنابراین همراه کردن آنها کار بسیار دشواری است که نیاز به کار فرهنگی و زمانبر دارد.
وی در ادامه از شکلگیری یک تشکل مردمنهاد در دل منطقه اسلامشهر آقگل بهعنوان نمونهای موفق یاد کرد و گفت: اینکه خود مردم منطقه برای احیای تالاب مطالبهگری میکنند و سمن تشکیل میدهند، نشاندهنده توفیق نسبی ما در آگاهسازی است. حفاظت از تالاب یک کار مشارکتی است که یکشبه به نتیجه نمیرسد.
*محیطزیست، خط قرمز توسعه استان همدان
این مقام مسئول در ادامه به هماهنگی میان دستگاههای مختلف در استان اشاره کرد و افزود: خوشبختانه در استان همدان، از مقام عالی دولت در استان و استاندار تا نماینده ولیفقیه و نمایندگان مجلس، نگاه مثبتی نسبت به موضوع حفظ محیطزیست وجود دارد.
صفیخانی با تأکید بر اینکه محیطزیست موضوعی محدود و نقطهای نیست و بر تمام ابعاد زندگی مردم منطقه تأثیر میگذارد، گفت: در بسیاری از طرحهای توسعهای، مدیران ارشد استان اصل را بر حفظ منابع طبیعی قرار دادهاند.
وی بهعنوان نمونه به برخی پروژههای اقتصادی در اراضی حساس اشاره کرد و گفت: بارها پیش آمده که متقاضیان برای احداث نیروگاههای خورشیدی، زمینی را درخواست کردهاند که در ظاهر سالهاست خشک مانده، اما کارشناسان ما تشخیص دادهاند که آن زمین در واقع بستر تالاب است. با وجود نیاز استان به انرژیهای پاک، مدیریت ارشد استان با قاطعیت، این مناطق را خط قرمز اعلام کرده و اجازه تعرض به بستر تالابها را نداده است.
معاون فنی اداره کل حفاظت محیطزیست استان همدان در نهایت تأکید کرد: حفظ محیطزیست و تالابها به معنای مخالفت با توسعه نیست، بلکه به معنای تضمین زندگی پایدار برای نسلهای آینده استان است. ما بهدنبال توسعهای هستیم که در آن، حقِ زمین و حقِ آب فدای منافع کوتاهمدت نشود.
با این حال، وضعیت امروز تالابهای استان همدان بیش از هر زمان دیگری نشاندهنده تغییر رویکردی اساسی در نگاه مدیریتی است؛ تغییری که از تکیه صرف بر حفاظت فیزیکی عبور کرده و به سمت الگوی حفاظت مشارکتی و معرفی معیشتهای جایگزین برای جوامع محلی حرکت کرده است. این رویکرد تازه، پنجرهای از امید برای احیای این زیستبومهای ارزشمند گشوده است. جوشش دوباره چشمههای تالاب پیرسلمان و شکلگیری خودباوری در میان جوامع محلی آقگل برای تأسیس سمنهای تخصصی، نشانهای از این واقعیت است که هرگاه مردم در کنار طبیعت قرار بگیرند، امکان احیا فراهم میشود. با این حال، این مسیر پایان کار نیست، بلکه آغاز مرحلهای تازه از مطالبهگری آگاهانه و مسئولانه برای حفاظت از تالابها بهشمار میرود.
مطالبه اصلی حوزه محیطزیست از مجموعه مدیریتی و اجرایی استان، پذیرش این واقعیت است که تالابها بیپناه و بدون متولی نیستند. احیای تالابها نباید تنها وظیفه یک ادارهکل تلقی شود، بلکه باید به دغدغهای مشترک میان دستگاههای مختلف تبدیل شود؛ از شرکت آب منطقهای برای مدیریت هوشمند و کنترل برداشت از چاهها گرفته تا جهاد کشاورزی برای اجرای واقعی تغییر الگوی کشت و سازمان برنامه و بودجه برای تأمین اعتبارات پایدار در حوزه معیشتهای جایگزین. حقآبه تالابها نباید بهعنوان سهمی از آبِ باقیمانده پس از مصرف تلقی شود، بلکه حقی قطعی و ضروری برای طبیعت است که مدیریت منابع آب باید آن را پیش از اجرای هرگونه برنامه توسعهای تأمین و تضمین کند.
ما معتقدیم توسعهای که به قیمت خشک شدن آقگل و چمشور تمام شود، توسعه نیست، بلکه بدهی سنگینی است که برای نسلهای آینده به ارث میگذاریم بنابراین با تکیه بر نگاه مثبت مدیریت ارشد استان، انتظار میرود تالابها بهعنوان خط قرمز توسعه در تمامی طرحهای عمرانی و صنعتی لحاظ شوند. نجات تالابهای همدان، تنها نجات یک زیستگاه نیست، بلکه بیمه کردن سلامت مردم در برابر ریزگردها و حفظ پایداری سرزمین الوند است.
