مرواربافی یکی از اصیل‌ترین و درعین‌حال پویا‌ترین شاخه‌های صنایع‌ دستی ایران است؛ هنری که ریشه‌های آن در زندگی روستایی، طبیعت ملایر و سنت‌های دیرپای مردم این منطقه تنیده شده است. چوب مروار، ماده اولیه‌ اصلی این هنر، ویژگی‌هایی کاملاً منحصربه‌فرد دارد؛ چوبی انعطاف‌پذیر، مقاوم، بادوام و زنده که تنها در اقلیم ملایر با کیفیت مطلوب رویش می‌کند و همین ویژگی، این شهرستان را به قلب تپنده مرواربافی کشور تبدیل کرده است.

مروار پس از برداشت، قابلیت شکل‌پذیری دقیق و منحصربه‌فردی دارد و به‌دلیل استحکام زیاد، بدون دورریز مصرف می‌شود؛ خصوصیتی که آن را برای تولید انواع محصولات کاربردی در زندگی روزمره، از سبدهای خانگی گرفته تا طرح‌های دکوری و محصولات ترکیبی، ایده‌آل می‌کند.

طی دهه‌های اخیر مرواربافی از یک حرفه سنتی محدود، به صنعتی درحال رشد تبدیل شده که نقش مهمی در اقتصاد محلی و اشتغال‌زایی زنان و جوانان ملایری ایفا می‌کند. ایجاد کارگاه‌های خانگی، توسعه تولید ساختاریافته، آموزش گسترده و ورود طرح‌های نو مانند تلفیق مروار با چرم یا پارچه، این هنر را از چارچوب سنتی گذشته فراتر برده و آن را به گزینه‌ای جدی برای بازارهای داخلی و حتی صادراتی تبدیل کرده است. از طرفی رشد تقاضا در کشورهای همسایه و افزایش کیفیت تولیدات، جایگاه ملایر را در این عرصه بیش‌ازپیش تثبیت کرده است.

مرواربافی امروز دیگر تنها یک هنر نیست؛ بخشی از ظرفیت اقتصادی ملایر است که توانسته فرصت‌های جدیدی برای تولید، اشتغال و معرفی هویت بومی این منطقه به‌وجود آورد. حال با توجه به اهمیت موضوع، در این خصوص با داوود مجیدی، هنرمند و فعال حوزه مرواربافی در شهرستان ملایر گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

این هنرمند و فعال حوزه مرواربافی در شهرستان ملایر در معرفی خود گفت: داوود مجیدی هستم، متولد 20 بهمن‌ماه 1357. از سال 1385 وارد این هنر شدم و از سال 1390 فعالیت‌های گسترده و سازمان‌یافته خود را آغاز کردم و سال 1396 به‌عنوان کارآفرین برتر کشور در حوزه صنایع‌ دستی، شناخته شدم.

داوود مجیدی افزود: مرواربافی یا همان سبدبافیِ نوین، هنری است که با تمرکز بر نوآوری، از شکل سنتی خارج و به یک رشته کاملاً کاربردی تبدیل شده‌ است؛ استفاده از چوب مروار که به گفته برخی اساتید دانشگاه چوبی «زنده، طبیعی و بادوام» است، باعث شده تولیدات این هنر همواره خواهان داشته باشد و امکان حضور در بازارهای مختلف داخلی و خارجی را پیدا کند.

مجیدی گفت: طی سال‌های فعالیت خود مسیر تازه‌ای برای توسعه این هنر ایجاد کرده‌ام و با گسترش تولید، اشتغال‌زایی و ایجاد ظرفیت صادرات، نقش خود در احیای مرواربافی در ملایر را ایفا کرده‌ام.

وی در ادامه درباره ماهیت مرواربافی توضیح داد: مروار همان ترکه است، اما در لغت‌نامه دهخدا و در گویش محلی ترکیب آن به شکل دیگری ثبت شده؛ بسیاری تصور می‌کنند چون سال‌ها مروار را به شهرهای شمالی می‌بردند، این محصول متعلق به آن استان‌ها است، درصورتی که مواد اولیه اصلی فقط در شهرستان ملایر وجود دارد.

این هنرمند و فعال حوزه مرواربافی با اشاره به اینکه همین ظرفیت باعث ورودم به هنر مرواربافی شده است، توضیح داد: در شمال کشور سبدبافی انجام می‌شد که من این کار را به مساجد و روستاهای اطراف ملایر منتقل کردم. در 10 روستا برای زنان اشتغال‌زایی داشتم و در محیط فعلی هم سه کارگاه دارم که آقایان در آن مشغول هستند؛ مجموعاً 80 نفر در مجموعه فعالیت دارند.

* صادرات به سه کشور عراق،آذربایجان و ترکیه

مجیدی درباره محصولات تولیدی خود گفت: انواع و اقسام سبد، لوازم آشپزخانه، لوازم گل، لوازم سیسمونی و محصولات دیگر را تولید می‌کنیم که به سه کشور ازجمله عراق،آذربایجان و ترکیه، صادر می‌شود.

وی درباره چگونگی ورودش به این هنر توضیح داد: نه از خانواده‌ام کسی این کار را می‌کرد و نه زمینه‌ای از گذشته داشتم، ماجرا از یک سفر شروع شد؛ دیدم سبدهایی که در ملایر 100 تومان فروخته می‌شد، در اهواز یک‌هزار تومان قیمت (یعنی 10 برابر) دارد. با توجه به این اختلاف، نخست محصول را خریداری می‌کردم و به شهرهای دیگر می‌بردم و می‌فروختم، بعد متوجه شدم ظرفیت زیادی دارد و وارد تولید شدم.

مجیدی ادامه داد: من از سال 85 به‌صورت حرفه‌ای کار را شروع کردم؛ ابتدا فقط خودم بودم و سال 90، کارگاه زدم. با سازمان فنی‌وحرفه‌ای و سازمان زندان‌ها هم همکاری داشتم و به زندانیانی که شغل نداشتند، این هنر را داخل زندان آموزش دادم؛ این کار برایشان هم منبع درآمد بوده و هم کمک به آینده‌ آن‌ها است.

* آموزش بیش از 2000 هنرجو

این هنرمند و فعال حوزه مرواربافی در شهرستان ملایر با اشاره به گسترده بودن مسیر آموزش، گفت: تاکنون بیش از دو هزار نفر این هنر را نزد ما یاد گرفته‌اند؛ بعضی از هنرجویان زیرمجموعه ما بعداً شاخه زدند، کارگاه مستقل راه انداختند و خودشان تولید و فروش دارند.

وی درباره چگونگی یادگیری شخصی‌اش اظهار کرد: اوایل از استادکاران ملایر و چند کارگاه سنتی خرید می‌کردم. بعد که کارگاه خودم را زدم، چند استاد آوردم و کار را از آن‌ها یاد گرفتم؛ بعد خودم به آموزش دادن پرداختم، چون علاقه داشتم.

* ماهانه 5 تا 6 هزار قطعه محصول مروار از ملایر صادر می‌شود

این هنرمند و فعال حوزه مرواربافی ادامه داد: بعدها به صادرات فکر کردم، چون دیدم ظرفیت بسیار زیاد است؛ قبلاً این محصول از چین وارد کشورمان می‌شد، اما حالا وارد نمی‌شود. مقدار زیادی هم صادر می‌شود؛ برای مثال ماهانه به‌صورت میانگین از شهرستان ملایر پنج تا شش هزار قطعه محصول مروار صادرات داریم.

مجیدی درباره وضعیت فعلی کارگاه‌ها گفت: در سازمان زندان‌ها 30 نفر مشغول‌اند؛ 50 نفر هم به‌صورت آزاد نزد ما آموزش می‌بینند که از این تعداد 40 نفر خانم و 10 نفر آقا هستند. هنرجویان به‌صورت دانه‌کاری فعالیت دارند؛ یعنی هرچقدر تولید کنند، درآمد دارند.

وی درباره مشاغل خانگی افزود: برای خانم‌هایی که در خانه فعال هستند، مواد اولیه می‌فرستیم و محصول را از آن‌ها خریداری می‌کنیم؛ ماهانه 10 تا 15 میلیون تومان درآمد دارند و تمام دغدغه‌های بازار، تأمین مواد اولیه و فروش، با ما است و آنان فقط تولید می‌کنند.

* مواد اولیه و ویژگی‌های مروار

این هنرمند درباره چوب مروار گفت: چوب مروار سال‌ها از ملایر به شهرهای شمالی می‌رفت. اکنون حدود 60 درصد آن در خودِ ملایر مصرف می‌شود و 40 درصد به شمال می‌رود؛ برای کشاورز هم منبع درآمد بسیار خوبی است و اکنون با انگور رقابت می‌کند. سال پیش کیلویی 60 هزار تومان بود که هر کشاورز حدود صد تُن برداشت داشته است و هر هکتار سه تا چهار تُن محصول می‌دهد؛ مزیت مهمش این بوده که یک‌سال کاشته می‌شود و 25 سال قابل برداشت است.

وی تأکید کرد: این محصول تا 5 یا 10 سال در سایه خراب نمی‌شود؛ وقتی خشک شود، دوباره با قرار گرفتن در آب نرم می‌شود و هیچ دورریزی ندارد. پوست، تنه و همه اجزایش قابل استفاده است.

* نوآوری‌ها و توسعه محصولات

مجیدی درباره نوآوری‌های انجام‌شده گفت: تلفیق چرم و مروار را انجام داده‌ام؛ کیف مسافرتی، سبد پیک‌نیک و محصولات لاکچری صادراتی تولید می‌کنیم. سبد لباس، سبد آشپزخانه، سبد پیاز و سیب‌‌زمینی، میز اتو، طرح‌های دکوری و محصولات متعدد دیگر را وارد بازار کرده‌ایم.

این هنرمند و فعال حوزه مرواربافی ادامه داد: بخشی هم به خیاطی اختصاص دادیم؛ پارچه را داخل کار استفاده می‌کنیم که هم زیبایی دارد، هم استحکام سبد را بالا می‌برد و هم باعث کاربردی‌تر شدن محصول می‌شود. محصولات ما فقط صنایع‌ دستی نیستند و صددرصد کاربردی‌ هستند؛ به‌عنوان مثال، ماهانه دو هزار سبد نوزاد تولید می‌کنیم که کاملاً کاربردی و مخصوص سیسمونی است.

* ظرفیت جهانی و لزوم حمایت

مجیدی درباره جایگاه این هنر گفت: روستای داویجان ثبت ملی شده و ظرفیت جهانی‌ شدن دارد؛ مواد اولیه کامل در خودِ شهرستان وجود دارد و بازار دائمی است. اگر مسئولان نگاهی ویژه داشته باشند، می‌توان یک شهرک مرواربافی ایجاد کرد که برای دو تا سه هزار نفر اشتغال‌زایی کند؛ همان‌طور که در چین یک شهر کامل مختص صنایع‌ دستی وجود دارد که همه افراد آن شهر، کار حصیر انجام می‌دهند.

وی در بخش پایانی سخنان خود تأکید کرد: من از پنج میلیون سرمایه شروع کردم و اکنون به چند کشور صادرات دارم و مجموعه 80 نفره‌ من فعال است؛ جوان‌ها باید اشتیاق داشته باشند، من هم با اشتیاق شروع کردم.

* مرواربافی ملایر در پیچ توسعه نیازمند زیرساخت و سیاست‌گذاری

مرواربافی ملایر امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند عبور از مرحله تولید سنتی و ورود به یک ساختار منسجم و برنامه‌ریزی‌شده است. با وجود ظرفیت زیاد مواد اولیه، نیروی انسانی ماهر و تجربه‌های موفق در حوزه آموزش و صادرات، نبود زیرساخت‌های تخصصی همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیشِ روی این هنر- صنعت محسوب می‌شود. فعالان این حوزه بر این باور هستند که ایجاد شهرک تخصصی مرواربافی یا صنایع دستی، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در سامان‌دهی تولید، کاهش هزینه‌ها، تجمیع کارگاه‌ها و افزایش بهره‌وری این حوزه ایفا کند.

در کنار زیرساخت، توسعه بازارهای هدف به‌ویژه در حوزه صادرات، از دیگر ضرورت‌های جدی مرواربافی ملایر است؛ هرچند تجربه حضور در بازارهای خارجی وجود دارد، اما نبود برند واحد، ضعف در بسته‌بندی و فقدان حمایت‌های هدفمند صادراتی، باعث شده ظرفیت واقعی این هنر به‌طور کامل بالفعل نشود. افزایش ارزش‌افزوده محصولات از مسیر طراحی نو، استانداردسازی تولید و پیوند با صنایع مکمل، ازجمله مسیرهایی است که می‌تواند جایگاه اقتصادی مرواربافی را ارتقا دهد.

آنچه امروز مرواربافی ملایر به آن نیاز دارد، نه صرفاً حفظ یک میراث فرهنگی، بلکه نگاه توسعه‌محور و اقتصادی به این هنر بومی است؛ نگاهی که بتواند ضمن صیانت از هویت محلی، زمینه اشتغال پایدار، درآمدزایی گسترده‌تر و تثبیت جایگاه ملایر به‌عنوان قطب اصلی مرواربافی کشور را فراهم کند.