اسفندیار خزائی در بخش دوم سخنان خود ضمن حضور در دفتر تحریریه روزنامه سپهرغرب و برنامه «فرصت گفت‌وگو»، با ارائه توضیحی علمی درباره شرایط اقلیمی کشور، ابراز کرد: کشور عزیز ما ایران در کمربند خشک سرزمینی جهان قرار دارد؛ بنابراین هم در مصرف آب و هم در شیوه مدیریت آن، باید نهایت دقت را داشته باشیم.
وی با تشریح وضعیت منابع آبی استان و نقش آبخیزداری و آبخوانداری در مدیریت سرزمین و با تأکید بر اهمیت راهبردی حفاظت از آب و خاک، اظهار کرد: «حکمرانی سرزمین»، نسخه همدان برای عبور از بحران آب است؛ بحث آبخیزداری و آبخوانداری امروز یکی از اساسی‌ترین موضوعات استان همدان است و هر اقدامی که ما انجام می‌دهیم چه در منابع طبیعی و چه در مجموعه جهاد کشاورزی، درنهایت در راستای حفاظت از آب و خاک قرار دارد.
خزایی ابراز کرد: اگر پوشش را از خاک حذف کنیم، خاک را برای فرسایش آماده کرده‌ایم و ظرفیت ذخیره آب را هم از آن گرفته‌ایم.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به ویژگی‌های خاص جغرافیایی استان، گفت: استان همدان روی یک فلات بلند واقع شده و ازنظر آبخیزداری شرایط ویژه‌ای دارد. این استان چهار حوزه آبخیز اصلی را دربرمی‌گیرد؛ حوزه آبخیز قره‌چای که به سد ساوه منتهی می‌شود، حوزه آبخیز گاماسیاب که آب آن به سد کرخه در استان خوزستان می‌ریزد و حوزه آبخیز سفیدرود که شاید بسیاری از مردم از آن اطلاع نداشته باشند، اما بخشی از آب‌های همدان از این طریق به دریای خزر هدایت می‌شوند و ما آن را با عنوان حوزه تالوار می‌شناسیم.
وی ادامه داد: علاوه‌بر این‌ها یک حوزه کوچک‌تر نیز به‌نام حوزه گاوشان یا گاورود وجود دارد که حدود شش‌دهم مساحت استان را شامل می‌شود؛ این حوزه پس از عبور از استان‌های کرمانشاه و کردستان، وارد سد دربندی‌خان عراق می‌شود و سپس مسیر خود را به سمت خلیج فارس ادامه می‌دهد. نکته بسیار مهم این است که هیچ آبی از هیچ استان دیگری وارد همدان نمی‌شود؛ بنابراین مدیریت سرزمین در این استان اهمیتی دوچندان دارد.
خزایی با اشاره به شرایط زمین‌شناسی زیرسطحی استان، خاطرنشان کرد: اگر برداشت آب بدون ملاحظه و بیش از توان سرزمین انجام شود، ساختارهای زیرزمینی دچار تخریب می‌شوند.
وی افزود: در برخی مناطق استان ازجمله بخش‌هایی از شهرستان ملایر، پدیده قلیایی شدن خاک مشاهده شده است که زنگ خطری جدی برای آینده منابع آب و خاک محسوب می‌شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با مقایسه شرایط اقلیمی ایران با سایر مناطق جهان، گفت: ما نه اروپا هستیم که زمین محدود و آب فراوان داشته باشیم و نه شرایط اقلیمی‌ ما مشابه آن‌ها است؛ ایران ازنظر اقلیم و منابع شباهت بیشتری به کشور استرالیا دارد، اما متأسفانه الگوی مصرف و بهره‌برداری ما متناسب با این واقعیت نیست.
خزایی با اشاره به نقش پوشش گیاهی در جبران کم‌بارشی و تشعشعات بالا، اظهار کرد: کشور ما از یک‌سو با بارندگی کم و از سوی دیگر با تشعشعات خورشیدی زیاد مواجه است؛ تنها راه جبران این شرایط ایجاد و حفظ پوشش گیاهی است. درعین‌حال فشار دام و خشک‌سالی‌های مکرر، باعث شده پوشش گیاهی به‌ویژه چمنزارها در انتهای حوزه‌های آبخیز، به‌تدریج از بین بروند.
وی ادامه داد: چمنزارها نقش بسیار مهمی در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی دارند و وقتی این پوشش از بین می‌رود، زمین عاری از پوشش می‌شود و دیگر امکان نفوذ آب به خاک وجود ندارد؛ درنتیجه هم فرسایش افزایش می‌یابد و هم تغذیه سفره‌های زیرزمینی متوقف می‌شود.
خزایی تأکید کرد: به همین دلیل است که در طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت کمیته علمی فعال داریم تا انتخاب گونه‌ها براساس توان سرزمین انجام شود؛ اگر قرار است گونه‌ای کشت شود، باید کم‌آب‌بر، مقاوم و متناسب با شرایط منطقه باشد تا به‌جای حل مسئله، خود به یک بحران جدید تبدیل نشود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان اظهار کرد: گونه‌های متعددی متناسب با شرایط اقلیمی استان همدان وجود دارد. در بخش جنگل گونه‌هایی مانند بنه، وش آتلانتیکا و بسیاری از گونه‌های بومی دیگر هستند که عملاً نیاز آبی ندارند و فقط در مرحله استقرار اولیه به حداقل رطوبت نیازمندند؛ این گونه‌ها چندمنظوره‌اند و در کنار آن‌ها گونه‌های کم‌آب‌بر مانند انواع بادام به‌ویژه بادام‌های تیره نیز تولید و کشت می‌شوند.
وی در بخش دیگری از سخنانش گفت: ما از سه نوع سازه آبخیزداری استفاده می‌کنیم؛ نخست سازه‌های خشکه‌چین که معمولاً در انتهای دره‌ها اجرا می‌شوند دوم سازه‌های گابیونی و سوم سازه‌های بتنی. این سازه‌ها دو کارکرد اصلی دارند؛ یکی ایجاد تأخیر در سرعت جریان آب و دیگری کنترل و رسوب‌گیری.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان توضیح داد: زمانی که بارش در ارتفاعات رخ می‌دهد، آب با سرعت زیادی به سمت پایین‌دست حرکت می‌کند. وقتی موانع و سازه‌ها در مسیر ایجاد می‌شوند، سرعت جریان کاهش می‌یابد. این کاهش سرعت از یک‌سو مانع بروز سیلاب در بازه‌های خطرناک رودخانه‌ها می‌شود و از سوی دیگر فرصت جذب آب به خاک و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی را فراهم می‌کند.
وی افزود: این سازه‌ها رسوبات را هم مهار می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که آب با کدورت کمتر به پایین‌دست می‌رسد. درنهایت هم رسوب‌گیری انجام، هم سیلاب کنترل و هم پوشش گیاهی در پایین‌دست تقویت می‌شود که نقش بسیار مؤثری در حفظ سرزمین دارد.
خزایی با اشاره به وضعیت اعتبارات حوزه آبخیزداری استان، گفت: در سال 1404 تاکنون بیش از 112 میلیارد تومان اعتبار برای استان همدان جذب شده که 44 میلیارد تومان آن از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی و مابقی از محل اعتبارات ملی و استانی تأمین شده است.
وی تصریح کرد: اگرچه اعتبارات استانی نسبت به سال گذشته کاهش یافته، اما اعتبارات ملی ما تقریباً سه برابر شده است؛ این افزایش نتیجه پیگیری‌ها، چانه‌زنی‌ها و ایجاد فرصت‌های جدید بوده و خوشبختانه وضعیت اعتبارات ملی استان در شرایط مناسبی قرار دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به روند تخصیص اعتبارات، افزود: درحالی که بسیاری از دستگاه‌ها هنوز موفق به دریافت 50 درصد تخصیص اعتبارات خود نشده‌اند، ما این اطمینان را داریم که تخصیص اعتبارات منابع طبیعی استان به 100 درصد خواهد رسید تا بتوانیم خدمات بیشتری به مردم ارائه دهیم.
* 134 زیرحوزه مطالعه‌شده و طرح 350 هزار هکتار در دست اجرا
خزایی در ادامه به وضعیت مطالعات و اجرای طرح‌های آبخیزداری اشاره کرد و گفت: استان همدان دارای چهار حوزه آبخیز اصلی بوده و تاکنون بیش از 134 زیرحوزه در این استان مورد مطالعه قرار گرفته است؛ از این میزان طرح حدود 350 هزار هکتار وارد مرحله اجرا شده یا در شرف اجرا قرار دارند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان ادامه داد: فعالیت‌های معدنی ذاتاً با تخریب سرزمین همراه هستند و این یک واقعیت انکارناپذیر است؛ در استان همدان معادن متعددی فعال هستند که برخی از آن‌ها در عرصه‌های طبیعی و حتی جنگلی قرار دارند.
خزایی تأکید کرد: در این خصوص پیگیری‌هایی درحال انجام است تا از محل مسئولیت اجتماعی کارخانه‌ها و معادن، بخشی از هزینه‌های اجرای طرح‌های آبخیزداری و احیای سرزمین، تأمین شود.
خزایی با بیان اقدامات انجام‌شده در استان همدان در حوزه مرتع‌داری، افزود: در استان همدان تلاش کرده‌ایم مدیریت مرتع را از یک نگاه صرفاً حفاظتی به یک رویکرد مشارکتی و علمی تبدیل کنیم؛ این مسیر بدون همراهی مردم و بهره‌برداران، امکان‌پذیر نیست و ما تمرکز خود را بر آوردن مردم به میدان مرتع‌داری اصولی قرار داده‌ایم.
وی خاطرنشان کرد: حدود 100 هزار هکتار از این عرصه‌های مرتعی در لایه‌های کاداستر و پایگاه داده بخش زمین منابع طبیعی استان ثبت و بارگذاری شده است؛ این اطلاعات مبنای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و حفاظتی ما قرار دارند.
خزایی با اشاره به گستردگی بهره‌برداران مرتع در استان، گفت: در استان همدان حدود 64 هزار بهره‌بردار مرتعی داریم؛ مدیریت این تعداد بهره‌بردار کاری بسیار پیچیده و حساس بوده که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و اجرای مستمر قوانین است.
وی افزود: حدود 10 درصد از مراتع استان در اختیار عشایر قرار دارند؛ عشایر براساس قانون مجاز هستند تنها چهار ماه از سال از مراتع استان استفاده کنند و برای این موضوع تقویم کوچ مشخصی دارند.
خزایی با اشاره به اقدامات اجرایی در حوزه احیای مراتع، گفت: سطح مراتع استان حدود 665 هزار هکتار است و به‌طور متوسط سالانه در حدود 65 هزار هکتار از این عرصه‌ها، عملیات اجرایی انجام می‌شود.
* زیرساخت تولید بذر و نهال از ملایر تا بهار
این مقام مسئول با تشریح اقدامات سالانه این اداره‌ کل در حوزه احیا و مدیریت مراتع و جنگل‌ها، اظهار کرد: به‌صورت سالانه مجموعه‌ای از اقدامات اجرایی در حوزه مرتع انجام می‌شود که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، تولید نهاده‌های مورد نیاز برای توسعه و غنی‌سازی مراتع است.
وی افزود: در استان همدان دو مرکز اصلی تولید نهال و بذر فعال است؛ یک نهالستان در شهرستان ملایر که به‌طور تخصصی در حوزه جنگل فعالیت می‌کند و یک ایستگاه بذر در شهرستان بهار که ازنظر کیفیت و ظرفیت تولید، جزء بهترین ایستگاه‌های کشور محسوب می‌شود. سالانه بین 4 تا 10 تُن بذر مرغوب در این ایستگاه تولید می‌شود که برای کشت و توسعه مراتع، مورد استفاده قرار می‌گیرند.
* فشار دام 1.8 تا 2 برابر ظرفیت
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به فشار بیش از ظرفیت بر مراتع، تصریح کرد: متأسفانه فشار دام در استان همدان حدود 1.8 تا 2 برابر ظرفیت مراتع است؛ این مسئله یکی از چالش‌های جدی مدیریت مرتع محسوب می‌شود، اما درعین‌حال تلاش کرده‌ایم با مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی، از بروز خسارت‌های سنگین‌تر، جلوگیری کنیم.
خزایی ادامه داد: یکی از اقداماتی که توسط نیروهای یگان حفاظت و جنگلبانان ما انجام می‌شود، کاهش مدت بهره‌برداری از مراتع است؛ به‌عنوان مثال در برخی مناطق بهره‌برداری دو ماه زودتر به پایان می‌رسد تا فشار دام کاهش یابد و هم‌زمان امکان برداشت محصولات کشاورزی فراهم شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به ضرورت توسعه کشت گیاهان دارویی، گفت: در کنار دامداری باید به سمت کشت و بهره‌برداری از گیاهان دارویی صنعتی، معطر و خوراکی حرکت کنیم. این مسیر هم ارزش اقتصادی دارد و هم فشار بر مراتع را کاهش می‌دهد؛ نمی‌توان انتظار داشت که تنها با افزایش تعداد دام، معیشت عشایر و دامداران بهبود یابد.
* سامانه سمتا؛ عرف و واگذاری مدیریت با ممیزی مرتعی
خزایی در ادامه به سامانه‌های مدیریتی حوزه مرتع اشاره کرد و افزود: در بخش مدیریت مرتع سامانه‌ای به نام سمتا راه‌اندازی شده که در آن تمامی اطلاعات عرفی مراتع بارگذاری می‌شود؛ عرف در مراتع جایگاه بسیار مهمی دارد و در کنار قوانین رسمی یکی از ارکان مدیریت پایدار به‌شمار می‌رود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان تصریح کرد: ما براساس ممیزی‌های مرتعی که انجام شده و با رعایت ظرفیت هر عرصه، مدیریت را به بهره‌برداران واگذار می‌کنیم. به آن‌ها گفته می‌شود که مثلاً در یک بازه 30 ساله با اقداماتی مانند کودپاشی، قرق و مدیریت چرا، می‌توانند بهره‌وری مرتع را افزایش دهند و درعین‌حال حفاظت از عرصه را هم برعهده داشته باشند.
خزایی ادامه داد: کل استان همدان به 26 بلوک حفاظتی تقسیم و هر بلوک به یک جنگلبان سپرده شده است که مسئولیت حفاظت و پاسخ‌گویی را برعهده دارد.
خزایی با اشاره به ظرفیت‌های متنوع مراتع و ضرورت نگاه چندبُعدی به مدیریت این عرصه‌ها، اظهار کرد: مراتع ضعیف‌ترین خاک را در میان عرصه‌های طبیعی دارند، اما درعین‌حال بزرگ‌ترین خدمات را به سرزمین ارائه می‌کنند؛ مراتع فقط محل چرای دام نیستند، بلکه نقش اساسی در حفاظت خاک، تنظیم اقلیم، حفظ تنوع زیستی و پایداری سرزمین دارند و باید از همه ظرفیت‌های آن‌ها استفاده شود.
وی افزود: در کنار دامداری ظرفیت‌های دیگری مانند گردشگری طبیعی و اکوتوریسم در مراتع وجود دارد؛ این پرسش جدی مطرح است که آیا توانسته‌ایم سیاه‌چادرهای عشایری را به‌گونه‌ای سامان‌دهی کنیم که در جذب گردشگر آگاه و مسئول، نقش داشته باشند؟ گردشگری که طبیعت را بشناسد، تخریب نکند، زباله رها نکند و باعث آتش‌سوزی نشود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان ادامه داد: باید روی مشاغل جایگزین و مکمل معیشت عشایر کار شود؛ ازجمله پذیرایی بومی، عرضه محصولات محلی و ایجاد فضاهایی برای تجربه زندگی عشایری.