نوجوانی تنها یک بحران ساده یا دوره‌ای از سرکشی نیست؛ بلکه مرحله‌ای حساس از رشد است که در آن، تغییرات جسمی، روانی و اجتماعی فراوانی رخ می‌دهد. تشخیص به‌موقع تفاوت میان رفتارهای معمول دوران بلوغ و اختلالاتی مانند اضطراب و افسردگی، نیازمند تغییر رویکرد والدین از مدیریت دستوری به مشاوره، گفت‌وگو و حمایت است. با تقویت پیوند عاطفی و پرورش تاب‌آوری، می‌توان این دوره را به فرصتی برای رشد و بالندگی نوجوانان تبدیل کرد.
روان‌شناس و حقوقدان، درباره نشانه‌های اضطراب و افسردگی در نوجوانان گفت: تشخیص این اختلالات گاهی دشوار است، زیرا تغییرات خلقی و رفتاری نوجوانان اغلب به‌عنوان بخشی از «بحران بلوغ» یا سرکشی‌های معمول این دوره نادیده گرفته می‌شود. با این حال، تفاوت اصلی میان رفتارهای عادی نوجوانی و اختلالات روانی، در شدت، تداوم و تأثیر علائم بر عملکرد روزمره، ازجمله درس، روابط اجتماعی و خواب، دیده می‌شود.
هادی همت‌یار، افزود: افسردگی در نوجوانان همیشه با غم و اندوه آشکار همراه نیست و گاهی به شکل خشم و تحریک‌پذیری بروز می‌کند. غمگینی مداوم، ناامیدی، عصبانیت‌های بی‌دلیل، از دست دادن علاقه به فعالیت‌هایی که نوجوان پیش‌تر از آن‌ها لذت می‌برد، تغییر در الگوی خواب، پرخوابی یا بی‌خوابی، تغییر محسوس در اشتها و وزن، خستگی مزمن و کاهش انرژی از نشانه‌های مهم افسردگی هستند.
وی گفت: مشکل در تمرکز، افت تحصیلی، ناتوانی در تصمیم‌گیری، کناره‌گیری از دوستان و خانواده، تمایل به‌تنهایی، احساس بی‌ارزشی یا گناه و بروز دردهای جسمانی مانند سردرد یا شکم‌درد بدون علت پزشکی مشخص نیز باید جدی گرفته شوند. صحبت‌کردن درباره مرگ یا خودکشی، نشانه‌ای بسیار مهم و یک وضعیت اورژانسی است و باید بدون تأخیر با مراجعه به متخصص مورد توجه قرار گیرد.
*نشانه‌های شایع اضطراب در نوجوانان
وی گفت: اضطراب معمولاً با ترس یا نگرانی افراطی درباره آینده، عملکرد تحصیلی و پذیرش اجتماعی همراه است. نگرانی مداوم درباره مسائل روزمره، بروز علائم جسمی مانند تپش قلب، تنگی نفس، تعریق، لرزش، سرگیجه یا تهوع پیش از موقعیت‌های استرس‌زا، ازجمله امتحان یا مهمانی، می‌تواند نشانه اضطراب باشد. خودداری از رفتن به مدرسه یا شرکت در جمع‌های گروهی، فشار شدید برای انجام بی‌نقص کارها، ترس زیاد از شکست یا اشتباه، بی‌قراری و ناتوانی در آرام نشستن، وابستگی بیش از حد به والدین یا مراقبان، ترس از جدایی و دشواری در به خواب رفتن به‌دلیل نشخوار فکری و مرور اتفاقات روز نیز از دیگر علائم شایع اضطراب در این سن است.
این روان‌شناس ادامه داد: اگر این علائم بیش از دو هفته ادامه پیدا کند، باعث افت تحصیلی یا کاهش عملکرد نوجوان شود یا روابط او با دوستان و خانواده را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهد، لازم است خانواده موضوع را جدی بگیرد. گفت‌وگوی همدلانه اهمیت زیادی دارد. والدین باید به جای قضاوت، نصیحت یا کوچک‌شمردن مشکل، به نوجوان اطمینان دهند که صدایش شنیده می‌شود. پرسش‌هایی مانند «این روزها چه چیزی بیشتر از همه اذیتت می‌کند؟» می‌تواند زمینه گفت‌وگویی امن را فراهم کند.
همت‌یار افزود: بهترین اقدام پس از مشاهده این علائم، مشورت با روان‌شناس نوجوان یا روان‌پزشک است تا مشخص شود مشکل، چالشی گذراست یا به درمان تخصصی مانند روان‌درمانی یا دارو نیاز دارد.
*چگونه تاب‌آوری نوجوانان را افزایش دهیم؟
وی مطرح کرد: تاب‌آوری به معنای توانایی بازگشت به وضعیت عادی پس از تجربه شکست یا سختی است. در دوره نوجوانی، به‌دلیل تغییرات ساختاری مغز و شکل‌گیری هویت فردی، شکست‌ها ممکن است بسیار سنگین‌تر از واقعیت به‌نظر برسند.
وی ادامه داد: نخستین گام، تغییر نگاه نوجوان به شکست و تقویت «ذهنیت رشد» است. بسیاری از نوجوانان شکست را نشانه بی‌کفایتی دائمی می‌دانند، در حالی که باید به آن‌ها آموخت شکست نقطه پایان نیست، بلکه بخشی از مسیر یادگیری است. والدین بهتر است به جای تمرکز صرف بر نمره، نتیجه یا برد و باخت، بر تلاش و فرایند تمرکز کنند و از نوجوان بپرسند: «این تجربه چه چیزی به تو یاد داد که دفعه بعد می‌توانی بهتر انجام دهی؟»
این روان‌شناس گفت: گام دوم، اعتبارسنجی احساسات پیش از ارائه راه‌حل است. والدین معمولاً پس از شکست فرزندشان به سرعت نصیحت می‌کنند یا با جملاتی مانند «چیزی نشده، غصه نخور» تلاش دارند مشکل را کوچک جلوه دهند. این واکنش ممکن است باعث شود نوجوان احساس کند درک نمی‌شود. بهتر است ابتدا احساس او پذیرفته شود؛ مثلاً بگوییم: «می‌فهمم که بابت این اتفاق ناامید شده‌ای و طبیعی است که احساس بدی داشته باشی.» پس از آرام‌شدن نوجوان، زمینه برای حل مسئله فراهم می‌شود.
همت‌یار آموزش مهارت حل مسئله را سومین راهکار دانست و گفت: نوجوانان گاهی در برابر شکست ناتوان می‌شوند، زیرا نمی‌دانند قدم بعدی چیست. والدین نباید فوراً راه‌حل آماده ارائه دهند، بهتر است به نوجوان کمک کنند گزینه‌های مختلف را روی کاغذ بنویسد، پیامدهای هرکدام را بسنجد و با مشارکت خانواده، راه‌حل مناسب را پیدا کند.
*راهکارهای ایجاد رابطه‌ای امن با نوجوان
وی گفت: نوجوان در این دوره به‌دنبال استقلال است، اما برای تجربه استقلال به اطمینان از استحکام رابطه با والدین نیاز دارد. نخستین گام، تغییر نقش والدین از «مدیر» به «مشاور» است. به جای دستور دادن باید نظر نوجوان را پرسید و به جای نصیحت‌کردن، سؤال‌های مناسب مطرح کرد. احترام به توانایی تصمیم‌گیری نوجوان باعث می‌شود او کمتر موضع دفاعی بگیرد و راحت‌تر گفت‌وگو کند. گوش‌دادن فعال و بدون قضاوت نیز اهمیت زیادی دارد. بازتاب‌دادن احساسات، مانند گفتن این جمله که «پس این اتفاق باعث شده احساس ناامیدی کنی»، به نوجوان نشان می‌دهد که شنونده‌ای امن در کنار خود دارد.
وی افزود: احترام به حریم خصوصی و استقلال، ایجاد زمان‌های باکیفیت و مدیریت اضطراب والدین از دیگر راهکارهای مهم است. فعالیت‌هایی مانند تماشای فیلم، آشپزی یا پیاده‌روی، بدون آنکه موضوع اصلی گفت‌وگو درس و نمره باشد، فرصت شکل‌گیری ارتباطی عمیق‌تر را فراهم می‌کند. والدین همچنین باید در برابر صحبت‌های نوجوان واکنشی باثبات و منطقی داشته باشند تا او از بیان مشکلات خود نترسد.
همت‌یار گفت: پذیرش تغییرات و علایق نوجوان نیز ضروری است. والدین نباید دائماً او را با گذشته‌اش مقایسه کنند، بلکه باید با کنجکاوی واقعی، دنیای جدیدش را بشناسند. رابطه امن، هم «پایگاه امنی» برای بازگشت نوجوان هنگام ترس و شکست است و هم «پایگاه اکتشافی» که به او اجازه می‌دهد تجربه‌های تازه داشته باشد و با حمایت خانواده رشد کند.