شهرک تخصصی سبزیکاری در همدان، لازمه مدیریت آب و کاهش وابستگی به بذر وارداتی
سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابیمهوش؛ رئیس پیشین مرکز تحقیقات کشاورزی استان همدان، با تأکید بر ضرورت ایجاد شهرک تخصصی سبزی و صیفیکاری در این استان گفت: تجمیع تولید در قالب شهرکهای کشاورزی میتواند علاوه بر مدیریت مصرف آب و کاهش آلودگیهای زیستمحیطی، زمینه توسعه صنایع تبدیلی، بهبود بازاریابی و کاهش وابستگی کشور به بذرهای وارداتی را فراهم کند.
بحران آب، تغییرات اقلیمی و افزایش هزینههای تولید، کشاورزی ایران را به نقطهای رسانده که ادامه روشهای سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست. در این میان، محصولات سبزی و صیفی بهدلیل مصرف بالای آب، حساسیت به شرایط محیطی و نقش مهم در سبد غذایی خانوارها، بیش از سایر بخشهای کشاورزی نیازمند بازنگری در شیوه تولید و مدیریت هستند.
استان همدان نیز به عنوان یکی از قطبهای تولید محصولات کشاورزی کشور، طی سالهای اخیر با چالشهای متعددی از جمله افت منابع آب زیرزمینی، کاهش بارندگی و تغییر الگوی مصرف مواجه بوده است. این در حالی است که بخشی از اراضی کشاورزی استان همچنان به کشت سبزی و صیفی اختصاص دارد و تداوم این روند بدون استفاده از فناوریهای نوین و مدیریت یکپارچه، میتواند فشار مضاعفی بر منابع طبیعی وارد کند.
بر اساس آمارهای موجود، حدود 165 هکتار از اراضی استان همدان زیر کشت سبزی و صیفی قرار دارد و از سوی دیگر، سرانه مصرف سبزی در ایران به حدود 100 کیلوگرم در سال میرسد؛ موضوعی که اهمیت تأمین پایدار و سالم این محصولات را دوچندان میکند.
در چنین شرایطی، کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند ایجاد شهرکهای تخصصی سبزی و صیفیکاری میتواند ضمن مدیریت مصرف آب و کاهش آلودگیها، بستری مناسب برای توسعه فناوری، تولید بذر و افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی فراهم کند.
آنچه در ادامه میخوانید گفتوگو با رئیس پیشین مرکز تحقیقات کشاورزی استان همدان است.
قاسم اسدیان، ایجاد شهرکهای تخصصی سبزیکاری را از نیازهای اساسی کشاورزی استان برشمرد و گفت: امروز دیگر نمیتوان با الگوهای سنتی و پراکنده به چالشهای پیچیده کشاورزی پاسخ داد. اگر هدف ما تحقق تولید پایدار و حفظ منابع طبیعی است، ناگزیر باید به سمت تجمیع و مدیریت متمرکز تولید حرکت کنیم.
وی با اشاره به وضعیت منابع آبی همدان افزود: استان همدان سالهاست با مشکل کمآبی و افت سطح آبهای زیرزمینی دستوپنج نرم میکند؛ بنابراین، هر برنامه توسعهای در بخش کشاورزی باید بر پایه بهرهوری از آب طراحی شود. شهرکهای تخصصی سبزیکاری این امکان را فراهم میکنند که از سامانههای نوین آبیاری، بازچرخانی آب و مدیریت هوشمند مصرف بهره بگیریم.
وی در ادامه تصریح کرد: کشت پراکنده سبزی و صیفی در نقاط مختلف، علاوه بر دشوار کردن نظارت، موجب افزایش بیرویه مصرف آب و هزینههای تولید میشود؛ در حالی که در قالب یک شهرک کشاورزی، میتوان با ایجاد زیرساختهای مشترک، مصرف منابع را بهینهسازی کرد.
رئیس پیشین مرکز تحقیقات کشاورزی استان همدان، کنترل آلودگیهای زیستمحیطی را یکی دیگر از مزایای ایجاد شهرکهای تخصصی برشمرد و گفت: در برخی مناطق، بهدلیل نبود نظارت کافی، نگرانیهایی درباره کیفیت آب مصرفی در تولید سبزیجات وجود دارد. تجمیع تولید در یک مجموعه تخصصی، امکان پایش مستمر آب، خاک و محصولات را فراهم میکند و در نهایت به ارتقای سلامت عمومی میانجامد.
اسدیان تصریح کرد: سلامت محصولات کشاورزی امروز به یکی از دغدغههای اصلی مصرفکنندگان تبدیل شده است. مردم حق دارند بدانند محصولی که مصرف میکنند، در چه شرایطی تولید شده و آیا استانداردهای لازم در فرآیند تولید آن رعایت شده است یا خیر.
وی با اشاره به اهمیت سبزیجات در سبد غذایی خانوارها افزود: بر اساس آمارهای موجود، سرانه مصرف سبزیجات در ایران حدود 100 کیلوگرم در سال است. این رقم نشان میدهد که سبزی و صیفیجات، محصولی لوکس نیستند، بلکه بخشی جداییناپذیر از امنیت غذایی کشور به شمار میروند.
وی خاطرنشان کرد: وقتی محصولی چنین سهمی در تغذیه مردم دارد، باید برای تولید آن برنامهریزی بلندمدت انجام شود. نمیتوان امنیت غذایی را به تولید پراکنده و غیرقابلکنترل وابسته کرد.
این کارشناس کشاورزی با بیان اینکه ایجاد شهرکهای تخصصی میتواند به توسعه صنایع جانبی نیز منجر شود، گفت: یکی از مشکلات فعلی بخش سبزی و صیفی، نبود زنجیره کامل ارزش است. بخش قابلتوجهی از محصولات بهصورت خام عرضه میشوند و کشاورزان از ارزش افزوده واقعی آن بهرهمند نمیشوند.
اسدیان ادامه داد: در صورت ایجاد شهرکهای تخصصی، میتوان صنایع بستهبندی، فرآوری، سردخانهها، مراکز سورتینگ و واحدهای صادراتی را در کنار مزارع مستقر کرد. این موضوع، علاوه بر کاهش ضایعات، فرصتهای شغلی جدیدی نیز ایجاد خواهد کرد.
وی با تأکید بر نقش بازاریابی در توسعه کشاورزی اظهار کرد: امروز تولید بدون بازار معنایی ندارد. بسیاری از کشاورزان با وجود تولید مناسب، به دلیل ضعف در بازاریابی و نبود شبکههای فروش، متضرر میشوند.
وی افزود: در یک شهرک تخصصی، امکان ایجاد برند مشترک، حضور در بازارهای داخلی و صادراتی و حتی عقد قراردادهای بلندمدت با خریداران فراهم میشود. این مسئله میتواند به ثبات اقتصادی تولیدکنندگان کمک کند.
این کارشناس کشاورزی یکی از مهمترین مزایای ایجاد شهرکهای سبزیکاری را کاهش وابستگی کشور به بذرهای وارداتی دانست و گفت: متأسفانه در حوزه بسیاری از بذرهای سبزی و صیفی، وابستگی قابل توجهی به واردات وجود دارد و بخش مهمی از نیاز کشور از طریق شرکتهای خارجی تأمین میشود. این وابستگی در شرایط عادی نیز چالشبرانگیز است، اما در زمان تحریم یا محدودیتهای تجاری، میتواند به یک تهدید جدی برای امنیت غذایی تبدیل شود.
اسدیان تأکید کرد: تجمیع تولید در قالب شهرکهای تخصصی، فرصت مناسبی برای استقرار مراکز تحقیقاتی و شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه اصلاح و تولید بذر فراهم میکند. اگر بتوانیم بخشی از نیاز کشور به بذرهای سبزی و صیفی را در داخل تأمین کنیم، گام بزرگی در جهت خودکفایی برداشتهایم.
وی با اشاره به ظرفیتهای علمی استان همدان گفت: همدان از نظر برخورداری از مراکز تحقیقاتی، دانشگاهها و نیروی انسانی متخصص، ظرفیت مناسبی برای تبدیل شدن به یکی از قطبهای تولید بذر کشور دارد اما تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی و سرمایهگذاری هدفمند است.
رئیس پیشین مرکز تحقیقات کشاورزی استان همدان افزود: ایجاد شهرکهای تخصصی، زمینه تعامل میان کشاورزان، پژوهشگران و سرمایهگذاران را فراهم میکند و این همافزایی میتواند به توسعه فناوریهای نوین کشاورزی منجر شود.
اسدیان همچنین به موضوع مصرف نهادهها اشاره کرد و گفت: در یک ساختار متمرکز، مدیریت مصرف کود و سموم نیز سادهتر خواهد بود. این مسئله نهتنها به حفظ محیطزیست کمک میکند، بلکه کیفیت نهایی محصولات را نیز ارتقا میبخشد.
وی اظهار کرد: در شرایط فعلی، نظارت بر مزارع پراکنده دشوار است، اما در قالب یک شهرک کشاورزی، امکان استقرار آزمایشگاههای تخصصی و اجرای نظامهای کنترل کیفیت وجود دارد.
وی با اشاره به نقش شهرکهای کشاورزی در کاهش ضایعات محصولات گفت: سالانه بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی پیش از رسیدن به دست مصرفکننده از بین میروند. ایجاد زیرساختهایی مانند سردخانه و مراکز فرآوری میتواند سهم قابل توجهی در کاهش این ضایعات داشته باشد. این امر، در واقع نوعی افزایش تولید بدون مصرف آب بیشتر است و در شرایط کمآبی کنونی، این مسئله اهمیت فراوانی دارد.
این کارشناس حوزه کشاورزی در ادامه با تأکید بر لزوم حمایت دولت از این طرح اظهار کرد: ایجاد شهرکهای تخصصی سبزیکاری نیازمند تأمین زیرساخت، تسهیلات بانکی و مشارکت بخش خصوصی است. این پروژهها بدون حمایتهای هدفمند، به نتیجه مطلوب نخواهند رسید.
اسدیان خاطرنشان کرد: اگر امروز برای مدیریت منابع آب و اصلاح الگوی تولید تصمیمگیری نکنیم، در سالهای آینده ناچار خواهیم بود هزینههای بیشتری برای جبران خسارات ناشی از افت منابع آب و کاهش تولید پرداخت کنیم.
وی در پایان گفت: شهرکهای تخصصی سبزی و صیفیکاری میتوانند الگویی برای کشاورزی آینده ایران باشند؛ کشاورزیای که در آن، بهرهوری آب، سلامت محصول، توسعه فناوری و امنیت غذایی بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.
معالوصف اظهارات قاسم اسدیان نشان میدهد که ایجاد شهرک تخصصی سبزی و صیفیکاری در همدان، صرفاً یک پروژه عمرانی یا کشاورزی نیست، بلکه طرحی چندوجهی برای پاسخ به مجموعهای از چالشهای امروز و فردای بخش کشاورزی است.
در استانی که با محدودیت منابع آبی مواجه است، ادامه کشتهای پراکنده و سنتی نمیتواند پاسخگوی الزامات توسعه پایدار باشد. از سوی دیگر، وابستگی به بذرهای وارداتی، نبود زنجیره کامل ارزش و ضعف در بازاریابی، ضرورت بازنگری در الگوی تولید را بیش از پیش آشکار کرده است.
شهرکهای تخصصی میتوانند با تجمیع ظرفیتها، کاهش مصرف آب، ارتقای سلامت محصولات، توسعه صنایع تبدیلی و تقویت تولید بذر، به یکی از مهمترین ابزارهای تحقق امنیت غذایی کشور تبدیل شوند؛ البته تحقق این هدف مستلزم همکاری دولت، بخش خصوصی، مراکز علمی و خود کشاورزان است.
شاید امروز ایجاد یک شهرک تخصصی سبزیکاری در همدان، یک پیشنهاد کارشناسی بهنظر برسد، اما با توجه به روند کاهش منابع آب و افزایش وابستگی به نهادههای وارداتی، این ایده در آیندهای نهچندان دور میتواند به یک ضرورت اجتنابناپذیر برای کشاورزی ایران تبدیل شود.
