شخصیت جامع، بصیرت بینالمللی و استکبارستیزی؛ مهمترین ویژگیهای رهبر شهید
نماینده مردم همدان در مجلس خبرگان و مدیر حوزههای علمیه همدان با تبیین ابعاد شخصیتی حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای، « شخصیت جامع»، «بصیرت بینالمللی» و «روحیه استکبارستیزی» را از مهمترین شاخصههای رهبر شهید برشمرد و گفت: این ویژگیها نقش تعیینکنندهای در هدایت انقلاب اسلامی در مقاطع حساس و پیچیده ایفا کرده است.
شهادت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای، تنها یک رخداد سیاسی یا فقدان یک رهبر دینی نبود؛ اتفاقی بود که موجی گسترده از واکنشهای مردمی، اجتماعات میلیونی و ابراز احساسات کمسابقه را در ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی، رقم زد و بار دیگر عمق نفوذ معنوی و فکری ایشان را در میان ملتها آشکار کرد. صحنههایی که طی ماههای اخیر در خیابانها، مساجد، هیئتها و اجتماعات مردمی شکل گرفت، برای بسیاری از ناظران یادآور این واقعیت بود که پیوند رهبر شهید با مردم، فراتر از مناسبات رسمی و سیاسی، ریشه در اعتماد، باور و همراهی عمیق اجتماعی داشته است.
در این میان، نقش رهبر شهید در شکلگیری جریان بیداری اسلامی، تقویت جبهه مقاومت و دمیدن روحیه استکبارستیزی در میان نسل جوان، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است؛ شخصیتی که طی دهههای گذشته در حساسترین تحولات منطقهای و جهانی، با تکیه بر عقلانیت، شجاعت و بصیرت بینالمللی، مسیر انقلاب اسلامی را هدایت و همزمان بر معنویت، خودسازی و پیوند مردم با آرمانهای دینی، تأکید کرد.
حضور گسترده مردم در مراسمها و برنامههای مختلف ماههای اخیر از نگاه بسیاری از فعالان و تحلیلگران، نشانهای از تداوم همان پیوند اجتماعی و اعتقادی با آرمانهای انقلاب اسلامی ارزیابی میشود؛ پیوندی که در بزنگاههای حساس، بار دیگر خود را در صحنه اجتماعی کشور، نمایان کرده است.
در همین راستا با آیتالله سیدمصطفی موسوی اصفهانی، نماینده مردم همدان در مجلس خبرگان رهبری و مدیر حوزههای علمیه استان همدان، درباره رهبر شهیدمان گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
* مهمترین ویژگی شخصیتی رهبر شهید که از علما و مجاهدان دیگر متمایزشان میکرد، ازنظر شما چه بود؟
در ابتدا به جهت بودن در ایام شهادت حضرت اباعبداللهالحسین (ع) و اصحاب بزرگوار ایشان، تسلیت عرض میکنم. همچنین مصیبت شهادت تمامی مجاهدان و فرماندهان عزیز، بهویژه رهبر بزرگوار و شهیدمان، حضرت آیتالله العظمی خامنهای را تسلیت عرض میکنم.
*** پیشینه و مبانی انتخاب رهبری
درخصوص صفات متمایزکننده حضرت آیتالله خامنهای، باید توجه داشت که قانون اساسی، مجموعهای از شرایط را برای جایگاه رهبری معین کرده است. شورای خبرگان که وظیفه انتخاب رهبر را برعهده دارد، با نگاهی دقیق به سوابق ایشان، این انتخاب را صورت دادند. رهبر شهید ما پیش از دوران رهبری، دو دوره ریاستجمهوری را برعهده داشتند، در جایگاه امامجمعه تهران فعالیت میکردند و عضو شورای انقلابی بودند؛ شورایی که پس از پیروزی انقلاب توسط امام خمینی (ره) تشکیل شد. بنابراین موضعگیریهای انقلابی و تجربیات عملی ایشان، موجب شد تا اعتماد امام خمینی (ره) به حضرت آیتالله خامنهای شکل بگیرد و خبرگان نیز براساس ویژگیهای مد نظر در قانون اساسی، ایشان را برگزینند.
*** مفهوم «جامعیت»، کلید تمایز رهبر
اگر بخواهیم جوهره اصلی متمایزکننده رهبر شهید را در یک کلمه خلاصه کنیم، آن واژه «جامعیت» است. جامعیت در اینجا به معنای پیوند ناگسستنی میان صفات مختلف است؛ برای مثال، یک عالم بزرگوار ممکن است در مسائل شرعی، استنباط احکام و اجتهاد بسیار قدرتمند باشد، اما لزوماً آن سطح از شجاعت که برای یک رهبر در شرایط بحرانی لازم است را نداشته باشد و یا ممکن است فردی در مسائل فقهی عالی باشد، اما در مسئله «عدالت» به آن مرتبهای که مورد نیاز یک مرجع تقلید است، نرسیده باشد؛ اما در مورد رهبر شهید، ما با نوعی از جامعیت روبهرو بودیم که در آن مؤلفههایی که ذکر میکنم به شکلی بینظیر، باهم تلاقی یافته بودند. نخست اینکه رهبر ما دارای بصیرت سیاسی و بینالمللی بودند؛ رهبر شهید تنها به مسائل داخلی محدود نبودند، بلکه آگاهی کامل نسبت به مسائل سیاسی کشور، شرایط پیچیده منطقه و سیاستهای جهانی داشتند. یک رهبر امتی، نیازمند بصیرتی فراتر از مرزهای ملی است که ایشان به درستی از آن برخوردار بودند.
ویژگی استکبارستیزی، یکی دیگر از مهمترین ویژگیهای رهبران الهی است. همانگونه که حضرت موسی (ع) در برابر فرعون، حضرت ابراهیم (ع) در برابر نمرود و پیامبر اکرم (ص) در برابر ابوسفیان، ابولهب و ابوجهل و در جنگهای زیادی مانند احد، خیبر، بدر و احزاب، ایستادگی کردند، رهبر شهید نیز بر همین سنت استقامت در برابر مستکبرین استوار بودند.
دارا بودن ویژگی عقلانیت در کنار انقلابیگری نیز حائز اهمیت است؛ رهبر شهید ما علاوهبر داشتن روحیه انقلابی، در عمل بسیار عقلانی رفتار میکردند؛ بهگونهای که هیچ راه منطقی یا قانونی برای نقد یا بهانهجویی از ایشان، وجود نداشت.
دیگر ویژگی ایشان، رهبری در بحران و مدیریت هوشمندانه بود. قدرت این جامعیت در طول 37 سال از دوران انقلاب مشهود است؛ بهویژه در شرایط حساسی همچون دوران جنگ که در ماه مبارک رمضان نیز سپری میشد. ایشان توانستند همزمان سه وظیفه بزرگ را مدیریت کنند: بصیرتافزایی در میان مردم، رهبری انقلاب و نظارت و راهنمایی کشور در مسیر صحیح.
یکی از جلوههای بارز این جامعیت، در نحوه سخنرانیهای ایشان دیده میشد؛ رهبر گاهی در یک روز، چندین سخنرانی داشتند و نکته شگفتانگیز این بود که سخنرانی دوم یا سوم، تکرار سخنرانی اول نبود، بلکه در هر نشست، رهنمودهای متناسب با نیاز و شرایطِ گروهی که حضور داشتند، ارائه میشد. این نشاندهنده درک عمیق و مدیریت هوشمندانه ایشان از ظرفیتهای موجود است.
درنهایت، تمام این صفات عالی (فقاهت، اسلامشناسی، شجاعت، بصیرت سیاسی و عدالت) با یک صفت الهی به اوج خود میرسد و ایشان را متمایز میکند: «توکل به خدای تبارک و تعالی». اعتماد بیچون و چرای ایشان به وعدههای الهی و آنچه انبیا و اوصیا فرمودهاند، همان عاملی است که تمام این ویژگیها را در شخصیت ایشان، به کمال و ممتاز بودن رسانده است.
* از مشی رهبر شهید، توجهشان به تهذیب نفس نمایان بود؛ به نظر شما ایشان در این زمینه چگونه بودند و آیا مصداقی دراینباره در خاطر دارید؟
بله، تهذیب نفس و توجه عمیق به خودسازی معنوی، از دیگر ویژگیهای برجسته رهبر شهید حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای بهشمار میرفت؛ ویژگیای که ریشه در مکتب تربیتی امام خمینی (ره) داشت. امام راحل در آثار و توصیههای اخلاقی خود، بهویژه در کتاب «چهل حدیث»، اهمیت تهذیب نفس را مورد تأکید قرار دادهاند و رهبر شهید نیز از تربیتیافتگان همین مکتب اخلاقی و معنوی محسوب میشدند.
در سیره فردی و اجتماعی رهبر شهید، اهتمام به تقویت معنویت و زمینهسازی برای رشد اخلاقی در جامعه بهروشنی مشاهده میشد. تواضع شخصی ایشان نمونهای آشکار از این روحیه بود؛ تواضعی که حتی در عالیترین موقعیتهای سیاسی و اجتماعی نیز بهروشنی نمود داشت.
در یکی از نشستهای هفتگی که با حضور جمعی از مراجعهکنندگان برگزار میشد و گاه 20 تا 30 نفر در آن حضور داشتند، هریک از حاضران فرصت طرح درخواست یا پرسش خود را پیدا میکردند. در یکی از این جلسات مرحوم حجتالاسلام آشیخ رحمتالله فشارکی، از اساتید باسابقه حوزه علمیه قم، برای دیدار حضور داشت. رهبر شهید در همان جمع با اشاره به این استاد حوزه علمیه، از ایشان بهعنوان استاد خود یاد کرد و حق استادی وی را مورد تکریم قرار داد.
در توضیح این موضوع، به دورهای از تحصیل خود اشاره کردند که مرحوم فشارکی در ایام تابستان به مشهد مقدس سفر میکردند و دو تابستان متوالی به درخواست ایشان، کتاب «مطول» را تدریس کرده بودند؛ اثری شناختهشده در علم فصاحت و بلاغت و از متون مهم حوزههای علمیه. بیان چنین نکتهای در جمع، آنهم از سوی شخصیتی با جایگاه رهبری در سطح جهان اسلام، جلوهای روشن از تواضع و روحیه اخلاقی رهبر شهید تلقی میشود؛ رفتاری که در زندگی ایشان نمونههای فراوانی داشت و اطرافیان و نزدیکان از آن آگاه بودند.
توجه به تقویت معنویت در جامعه، بخش مهمی از رویکرد فرهنگی رهبر شهید را تشکیل میداد. حمایت جدی از آیین اعتکاف بهعنوان یکی از جلوههای مهم تهذیب نفس در میان نسل جوان، نمونهای از این رویکرد بهشمار میرود.
در بیانیه «گام دوم انقلاب» که در چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی منتشر شد، تقویت معنویت در جامعه اسلامی بهعنوان یکی از محورهای اساسی مورد توجه قرار گرفت و در همین چارچوب، بر اهمیت برنامههایی همچون اعتکاف، تأکید شد.
در نگاه رهبر شهید، اعتکاف تنها مجموعهای از برنامههای مذهبی نبود، بلکه فرصتی برای تفکر، خوداندیشی و تصمیمگیری معنوی جوانان تلقی میشد. بر همین اساس در توصیههای مرتبط با این آیین، بر ایجاد فرصتهایی برای خلوت و تفکر فردی در کنار برنامههای جمعی همچون قرائت قرآن، گوش دادن به موعظه و زیارت، تأکید شده بود.
تجلی معنویت در زندگی شخصی رهبر شهید در عرصههای مختلف قابل مشاهده بود. در دوران شیوع کرونا با وجود محدودیتهای گسترده اجتماعی، مراسم روضه و مجالس عزاداری در حسینیه برگزار میشد و شخص ایشان نیز در آن حضور پیدا میکردند؛ مراسمی که بهصورت زنده برای مردم سراسر کشور پخش میشد.
تداوم این مجالس، نشانهای از اهتمام جدی به حفظ فضای معنوی مرتبط با فرهنگ عاشورا و مجالس اهل بیت (ع) تلقی میشد.
حضور مکرر بر سر مزار شهدا نیز از دیگر جلوههای ارتباط معنوی رهبر شهید با فرهنگ ایثار و شهادت بود. تصاویر منتشرشده از این دیدارها، حضور شخصی ایشان بر مزار شهدا را در فضایی ساده و بیتشریفات، نشان میداد؛ حضوری که یادآور پیوند عمیق میان رهبری انقلاب و فرهنگ شهادت در جمهوری اسلامی ایران است.
زیارت مسجد مقدس جمکران و توسل به حضرت ولی عصر (عج) و همچنین توسل مکرر به حضرت امام رضا (ع) در حرم مطهر رضوی، از دیگر جلوههای معنوی در زندگی رهبر شهید بهشمار میرفت؛ صحنههایی که بارها در تصاویر و گزارشهای رسانهای انعکاس یافته بود. ایشان صورتشان را روی سنگ قبر این حضرت (ع) میگذاشتند که نشاندهنده پیوند عمیقشان با سنتهای معنوی و اعتقادی جامعه اسلامی بود.
درمجموع، توجه عمیق به تهذیب نفس، تواضع فردی، اهتمام به آیینهای معنوی و تقویت فضای اخلاقی در جامعه، از شاخصههای برجسته سلوک فردی و اجتماعی رهبر شهید محسوب میشود؛ ویژگیهایی که نقش مهمی در شکلدهی به الگوی معنوی رهبری در جمهوری اسلامی ایران ایفا کرد.
* از آنجایی که حوزههای علمیه یکی از پایههای انقلاب اسلامی بودهاند، مهمترین مأموریت رهبر شهید برای حوزهها چه بود؟
رهبر شهید حضرت آیتاللهالعظمی امام خامنهای نیز در طول سالهای رهبری، توجه ویژهای به جایگاه، مأموریت و آینده حوزهها داشتند.
در همین زمینه، مجموعه دیدگاهها و رهنمودهای رهبر شهید درباره حوزههای علمیه در قالب دو جلد کتاب منتشر شده و بخش مهمی از سیاستها و انتظارات ایشان از نهاد روحانیت و مراکز علمی دینی را تبیین کرده است.
همچنین در سال گذشته و همزمان با صدمین سالگرد بازتأسیس حوزه علمیه قم به دست مرحوم آیتاللهالعظمی حاجشیخ عبدالکریم حائری یزدی، رهبر شهید منشوری تفصیلی درباره حوزههای علمیه صادر کردند؛ منشوری که در کنگره بزرگداشت این رویداد تاریخی با قرائت آیتالله اعرافی در جمع گستردهای از علما، اساتید و طلاب سراسر کشور ارائه شد.
در این منشور، دیدگاههای رهبر شهید درباره رسالت علمی، اجتماعی و انقلابی حوزههای علمیه بهصورت مبسوط تبیین شده بود.
رهبر شهید در حوزه مسائل علمی، همواره بر جلوگیری از اُفت علمی حوزهها و ضرورت تقویت نوآوریهای فقهی تأکید داشتند. در این نگاه، حوزههای علمیه باید متناسب با نیازهای حکومت اسلامی و تحولات جدید اجتماعی و اقتصادی، به تولید فکر و نظریهپردازی بپردازند.
بخش قابل توجهی از مسائل فقهی مرتبط با حکومت اسلامی، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی کمتر مورد بررسی کاربردی قرار گرفته بود؛ چراکه امکان تحقق عملی حکومت اسلامی فراهم نبود. از همین رو، رهبر شهید بر لزوم گسترش تحقیقات فقهی در حوزههایی همچون جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، قضاوت، حدود، دیات، انفال، اقتصاد اسلامی و مسائل مستحدثه تأکید ویژه داشتند.
موضوعاتی نظیر ارزش پول، تحولات اقتصادی و پدیدههای نوظهور اجتماعی ازجمله مسائلی بود که در نگاه ایشان نیازمند اجتهاد روزآمد و پژوهشهای تخصصی در حوزههای علمیه بهشمار میرفت.
در کنار مسائل علمی، توجه به تهذیب نفس و تقویت معنویت طلاب از دیگر محورهای مورد تأکید رهبر شهید بود. ایشان حوزه علمیه را صرفاً مرکز آموزش علمی نمیدانستند، بلکه بر تربیت اخلاقی و معنوی طلاب نیز اصرار داشتند.
توجه به وضعیت معیشتی و زندگی طلاب نیز در منظومه فکری رهبر شهید جایگاه مهمی داشت و ازجمله موضوعاتی بود که بارها مورد توجه قرار گرفت.
در کنار این مسائل، انقلابی بودن حوزههای علمیه از مهمترین محورهای مورد تأکید ایشان محسوب میشد. در این نگاه، حوزهها باید همچنان پیشگام در مسیر انقلاب اسلامی باقی بمانند؛ همانگونه که امام خمینی (ره) و علمای پیشگام انقلاب، آغازگر این مسیر بودند و جامعه مدرسین و روحانیت انقلابی نیز ادامهدهنده آن شدند.
رهبر شهید بر این باور بودند که حوزههای علمیه باید طلابی انقلابی، بصیر و آشنا با مسائل جامعه تربیت کنند تا بتوانند در عرصههای مختلف اجتماعی و فرهنگی نقشآفرینی داشته باشند.
نقشآفرینی روحانیون و طلاب انقلابی در صحنههای اجتماعی و فرهنگی کشور، ازجمله جلوههای تحقق همین رویکرد عنوان میشود. حضور فعال ائمه جمعه، ائمه جماعات، طلاب و نیروهای تربیتیافته مکتب امام خمینی (ره) و رهبر شهید در مراسمها، اجتماعات مردمی و فعالیتهای فرهنگی، از مصادیق این حضور اثرگذار بهشمار میرود.
بخش مهمی از موکبها، برنامههای فرهنگی و حرکتهای مردمی در مناسبتهای مختلف نیز با محوریت همین نیروهای انقلابی اداره میشود؛ جریانی که در کنار همراهی و حضور گسترده مردم به دنبال علما، به حفظ و تداوم آرمانهای انقلاب اسلامی کمک کرده است.
* با توجه به اینکه شما یکی از اعضای خبرگان رهبری هستید، نمایی از روند انتخاب رهبر جدید بفرمایید و به نظر شما مهمترین ویژگی ایشان چیست؟
پس از شهادت رهبر فقید انقلاب، جریانهای معاند با هدف جلوگیری از تعیین جانشین و ایجاد خلأ در رهبری نظام، اقدامات امنیتی گستردهای را علیه ارکان تصمیمگیر کشور آغاز کردند. در این میان، مجلس خبرگان رهبری بهطور ویژه مورد هدف قرار گرفت و سه نفر را به شهادت رساندند؛ بهگونهای که اماکن تجمع اعضا در دو نطقه از قم و تهران هدف حملات ایذایی و بمباران قرار گرفت تا مانع از برگزاری جلسات قانونی شوند.
با وجود این شرایط سخت امنیتی و تهدیدات مستقیم، هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری با درک حساسیت وضعیت، تمامی تلاش خود را برای برگزاری جلسه قانونی بهکار گرفت. یک هفته پس از شهادت رهبر شهید، با تمهیدات امنیتی بسیار دقیق، اعضای خبرگان بهصورت فردی دعوت شدند تا در مکان امنیتی پیشبینیشده گِرد هم آیند. در این جلسه اکثریت اعضا با رأی کتبی، حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای را بهعنوان رهبر جدید انقلاب انتخاب کردند.
انتخاب حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای با حمایت و تأیید مراجع عظام تقلید و فقهای برجسته همراه بود. علاوهبر تأییدات مراجع عالیقدری همچون آیتالله مکارم شیرازی و آیتالله نوری همدانی، فضلای شاخص و مورد وثوق، ازجمله حضرت آیتالله شبزندهدار و حضرت آیتالله مدرسی از فقهای شورای نگهبان، بر صلاحیتهای علمی و اخلاقی ایشان صحه گذاشتند.
سابقه سالها تدریس درس خارج در حوزه علمیه قم و تربیت طلاب فاضل، از مؤلفههای علمی حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای بهشمار میرود. همچنین، گزارشهای نزدیکان و امینان بیت رهبری، بر برخورداری ایشان از تقوای بالا و ویژگیهای اخلاقی ممتاز تأکید دارد؛ صفاتی که در شخصیت فرزندان رهبر شهید متبلور است.
فقها در این مدت جلسات خصوصی برای بررسی این موضوع داشتند. در همین راستا، حضرت آیتاللهالعظمی نوری همدانی طی نامهای رسمی، ضمن تأیید مراتب علمی و صلاحیت ایشان بهعنوان مجتهد جامعالشرایط، نسبت به ادای سهم امام (ع) به ایشان تأکید کردند.
امام راحل (ره) نیز توصیههایی مبنی بر لزوم پشتیبانی از جایگاه ولایت فقیه برای مصون ماندن کشور از آسیبها داشتند که امروز نیز حضور مستمر مردم در عرصههای اجتماعی و حفظ وحدت در این شرایط حساس، ضرورتی اجتنابناپذیراست که باید مورد توجه قرار بگیرد.
رهنمودهای رهبر جدید انقلاب درخصوص مواضع سیاست خارجی، بهویژه در قِبال ایالات متحده، بهعنوان محورهای اصلی تعیینکننده راهبردهای کشور مورد توجه قرار گرفت. امید است با استمرار این حرکت عمومی و در سایه هدایتهای این سید بزرگوار، پرچم انقلاب اسلامی با کفایت ایشان به دست صاحب اصلی آن، حضرت بقیهاللهالاعظم(عج) سپرده شود.
* بهعنوان سوال آخر عشق مردم به رهبر شهید را چگونه توصیف میفرمایید و بیان کنید از این پس چه وظیفهای دارند؟
در چهار ماه گذشته، مبعوث شدن مردم و حضور گسترده آنان در اجتماعات و برنامههای مختلف اجتماعی و مذهبی، جلوهای تازه از پیوند عاطفی جامعه با رهبر شهید انقلاب اسلامی را نمایان کرد. این حضور پُررنگ نشان داد که محبت و دلبستگی مردم به ایشان، ریشهای عمیق در باورها و اعتماد عمومی دارد.
براساس ارزیابی ناظران، اگر پیش از این برای برخی افراد عمق این علاقه و ارتباط چندان روشن نبود، رخدادهای ماههای اخیر و مشارکت گسترده مردم در صحنههای مختلف اجتماعی، ابعاد واقعی این پیوند را آشکار کرد.
