از تلاوت تا تمدنسازی اجتماعی؛ نسخهای برای تحول در فعالیتهای قرآنی
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان با انتقاد از محدود شدن آموزش قرآن به روخوانی گفت: یکی از مهمترین تحولات مورد نیاز در فعالیتهای قرآنی، حرکت از تلاوت صرف به سمت تدبر در قرآن است. این مسیر باید از تدبر به عمل و از عمل فردی به تمدنسازی اجتماعی منتهی شود؛ چراکه هدف نهایی فعالیتهای قرآنی باید فراهم کردن مقدمات شکلگیری تمدن بزرگ اسلامی بر پایه آموزههای قرآن باشد.
سالهاست که در کنار خانواده، آموزش و پرورش و نظام مدرسهای، نهادهای تربیتی دیگری همچون هیئتها، تشکلهای مذهبی و جلسات قرآن نیز نقش بسیار مهمی در تربیت نسل جدید، بهویژه در حوزه تربیت دینی و شکلگیری سبک زندگی مبتنی بر مفاهیم دینی و مذهبی ایفا میکنند. با این حال، اگر به وضعیت جلسات قرآن در شهر همدان نگاه کنیم، بهنظر میرسد این جلسات تا حد زیادی از آن جایگاهی که باید داشته باشند فاصله گرفتهاند.
مهمترین مسئلهای که نهتنها در همدان، بلکه در سطح کشور به چشم میخورد این است که آموزش قرآن در بسیاری از موارد به روخوانی محدود شده و از پرداختن به مفاهیم عمیقتر، پیامها و معانی کاربردی قرآن در زندگی روزمره افراد غفلت شده است. در نتیجه، آنگونه که باید، ارتباط میان آموزههای قرآنی و سبک زندگی افراد شکل نمیگیرد و قرآن بهعنوان یک دستورالعمل جامع دینی برای نسل جدید معرفی نمیشود.
در حالی که واقعیت این است که قرآن، کتابی جامع و کامل برای همه ابعاد زندگی انسان است و اگر به معانی و مفاهیم آن توجه شود، میتواند زندگی را قانونمندتر، سادهتر و ثمربخشتر سازد اما تحقق این امر نیازمند آن است که کودکان و نوجوانان در خانواده، نظام آموزش و پرورش، هیئتها و جلسات قرآن، این مفاهیم را بشنوند، درک کنند و با آنها انس بگیرند.
هر یک از این نهادها نقش ویژهای در انتقال این معارف دارند و لازم است این نقش بهدرستی ایفا شود. همچنین معرفی شخصیتهای ماندگار قرآنی در همدان میتواند الگویی مؤثر برای نسل جدید باشد. در کنار این موارد، توجه به اقتضائات زمان، فناوریهای نوین و نیازهای نسل جدید نیز ضروری است تا بتوان مفاهیم قرآن را با زندگی امروز پیوند داد.
در همین راستا و جهت واکاوی این موضوعات، با مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان، مدرس دانشگاه، قاری و فعال قرآنی به گفتوگو پرداختهایم. متن این گفتوگو در ادامه تقدیم شما خواهد شد.
دکتر مسعود رستنده با اشاره به آیه نهم سوره مبارکه اسراء که خداوند متعال بهصراحت فرموده است که قرآن به استوارترین راه هدایت میکند مطرح کرد: در بررسی وضعیت جلسات و تشکلهای قرآنی، هفت نقطه قوت، هشت نقطه ضعف و 10 پیشنهاد برای رفع آسیبها و ارتقای عملکرد این مجموعهها مورد توجه قرار گرفته است.
** هفت نقطه قوت جلسات و تشکلهای قرآنی
وی نخستین نقطه قوت جلسات قرآنی را مردمی بودن آنها دانست و افزود: بخش عمدهای از این جلسات بدون وابستگی مستقیم به نهادهای رسمی و با مشارکت مردم اداره میشوند و همین ویژگی، موجب پویایی و ماندگاری آنها شده است.
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان، گستردگی جغرافیایی را دومین نقطه قوت جلسات قرآنی دانست و تأکید کرد: فعالیت فعالانه این محافل از شهرهای بزرگ تا روستاهای دورافتاده، سرمایهای ارزشمند برای فرهنگ دینی کشور بهشمار میآید.
رستنده تربیت قاریان، حافظان و اساتید برجسته قرآن طی دهههای اخیر را سومین نقطه قوت این جریان برشمرد و خاطرنشان کرد: جمهوری اسلامی ایران موفق شده است چهرههای ممتاز قرآنی را در تراز جهان اسلام پرورش دهد.
وی، پیوند میان نسلها را از دیگر ظرفیتهای ارزشمند این جلسات عنوان کرد و توضیح داد: حضور همزمان کودکان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان در این محافل، زمینهساز انتقال فرهنگی و تربیتی میان نسلهای مختلف است.
وی تقویت هویت دینی و اخلاقی را پنجمین نقطه قوت این جلسات خواند و افزود: این محافل، فراتر از آموزشهای روخوانی و قرائت، نقش مؤثری در ارتقای معنویت، اخلاق و ترویج سبک زندگی اسلامی ایفا میکنند.
این فعال قرآنی، ظرفیت بالای تربیت اجتماعی را ششمین نقطه قوت این محافل برشمرد و تصریح کرد: بسیاری از فعالان فرهنگی، معلمان، مبلغان و نیروهای کارآمد اجتماعی، پرورشیافته همین جلسات هستند.
رستنده ضمن تأکید بر جایگاه والای چهرههای برجسته قرآنی در حوزههای مختلف، به سردار سلامی بهعنوان یکی از حافظان قرآن اشاره کرد و افزود: بسیاری از فرماندهان و پیشگامان دفاع مقدس نیز سابقه و فعالیت درخشانی در محافل قرآنی داشتهاند.
او عشق، اخلاص و انگیزههای معنوی فعالان قرآنی را هفتمین نقطه قوت این عرصه دانست و تأکید کرد که بخش عمدهای از فعالیتهای قرآنی بر پایه نیات الهی و اخلاص استوار است که این ویژگی، سرمایهای ارزشمند برای جامعه محسوب میشود.
** هشت نقطه ضعف و آسیب جلسات قرآنی
این مدرس دانشگاه در ادامه به آسیبهای موجود در جلسات و تشکلهای قرآنی اشاره کرد و گفت: نخستین نقطهضعف، تمرکز بیش از حد بر آموزش روخوانی، صوت، لحن و تجوید و کمتوجهی به فهم مفاهیم قرآن است؛ بهگونهای که تدبر و بهکارگیری آیات در زندگی کمتر مورد توجه قرار میگیرد. هرچند طرح «زندگی با آیهها» اقدام ارزشمندی بوده، اما برای اثربخشی بیشتر به طراحی دقیقتر و منسجمتری نیاز دارد.
رستنده دومین آسیب را فاصله میان آموزشهای قرآنی و مسائل روز جامعه دانست و اظهار کرد: بسیاری از مخاطبان احساس نمیکنند قرآن میتواند برای حل مسائل خانواده، تربیت فرزند، اقتصاد، فضای مجازی و دیگر مشکلات اجتماعی راهکار ارائه دهد. با وجود ظرفیتهای گسترده قرآن در حوزه اقتصاد، از این آموزهها برای ارائه راهبردهای اقتصادی کمتر بهره گرفته شده است.
وی، ضعف در جذب و نگهداشت نوجوانان و جوانان را سومین نقطهضعف برشمرد و افزود: برخی جلسات با زبان و نیازهای نسل جدید هماهنگ نیستند و همچنان تنها از شیوههای سنتی استفاده میکنند.
وی موازیکاری میان تشکلها و مؤسسات قرآنی را چهارمین آسیب عنوان کرد و گفت: انجام فعالیتهای مشابه بدون همافزایی و شبکهسازی مناسب، باعث کاهش بهرهوری شده است.
به گفته این فعال قرآنی، نبود نظام ارزیابی دقیق پنجمین نقطه ضعف جلسات قرآنی است، زیرا در بسیاری از برنامهها مشخص نیست خروجی واقعی جلسات چیست و چه میزان اثر تربیتی و فرهنگی بر مخاطبان داشتهاند؟
رستنده شخصمحوری را ششمین آسیب جدی این حوزه دانست و اظهار کرد: برخی جلسات بیش از اندازه به یک فرد وابسته هستند و با نبود آن شخص، فعالیت مجموعه بهشدت تضعیف میشود. پیشنهاد میکنم هیئتمدیره اتحادیههای تشکلهای قرآنی با رأی مستقیم قاریان، حافظان و استادان قرآن انتخاب شوند.
وی کمبود مربیان توانمند در حوزه تدبر، تربیت قرآنی و پاسخگویی به شبهات روز را هفتمین نقطه ضعف عنوان کرد و افزود: تعداد این مربیان کمتر از نیاز واقعی جامعه است.
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان، فاصله میان حفظ قرآن و عمل به آموزههای آن را هشتمین آسیب مهم دانست و تصریح کرد: در بسیاری از موارد، حافظان و قاریان فراوانی تربیت میشوند، اما برنامهای منسجم برای تبدیل آموزههای قرآنی به رفتار، اخلاق و سبک زندگی قرآنی وجود ندارد.
** نقش خانواده و مادران در تربیت قرآنی
رستنده با تأکید بر ضرورت نقشآفرینی فعالتر محافل قرآنی در جامعه گفت: این جلسات نباید تنها به آموزش قرائت محدود شوند، بلکه باید برای حل مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز وارد میدان شوند. ظرفیتهای گسترده آموزههای قرآن در حوزه اقتصاد تاکنون به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است.
وی همچنین بر ضرورت تقویت فرهنگ پذیرش نقد و احترام به منتقدان بر اساس تعالیم قرآنی تأکید کرد و گفت: تکریم پدر و مادر، احترام به انسانها و حتی تکریم منتقدان از راهبردهای اساسی قرآن کریم است که در این حوزهها کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
به گفته این مدرس دانشگاه، مهمترین تحول مورد نیاز در فعالیتهای قرآنی، حرکت از تلاوت به تدبر، از تدبر به عمل و از عمل فردی به تمدنسازی اجتماعی است. هدف نهایی نیز باید فراهم کردن زمینههای شکلگیری تمدن بزرگ اسلامی بر پایه آموزههای قرآن باشد.
رستنده در ادامه با تأکید بر نقش محوری خانواده، بهترین زمان برای انس کودکان با قرآن را دوران کودکی و سالهای نخست زندگی دانست و گفت: در کنار نظام آموزشی، خانواده مهمترین نقش را در این زمینه بر عهده دارد و نقش مادران در ایجاد پیوند فرزندان با قرآن بسیار تعیینکننده است.
وی با اشاره به نمونههایی از نخبگان علمی و اجتماعی همچون دکتر محسن عالمی، دکتر علیرضا زاهدی، دکتر علیرضا فضائلی و دکتر محمدصادق صبا و نیز گرامیداشت یاد شهید حسن ترک تأکید کرد: بسیاری از شخصیتهای موفق فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی کشور، پرورشیافته محافل قرآنی هستند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش استادان پیشکسوتی همچون مرحوم حاجمحمد مسکین و حاج محمدعلی مسگریان، رمز ماندگاری آنان را اخلاقمداری و محبت عمیق نسبت به قرآنآموزان دانست و پیشنهاد کرد یکی از اماکن فرهنگی همدان به نام مرحوم مسگریان نامگذاری شود تا خدمات نزدیک به یک قرن فعالیت این استاد برجسته قرآنی به نسل جوان معرفی شود.
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان همچنین پیشنهاد کرد دولت در کنار حمایتهای اقتصادی، بستهها و بنهای فرهنگی و قرآنی نیز برای خانوادهها، بهویژه مادران، در نظر بگیرد تا بخشی از هزینههای تربیت قرآنی فرزندان تأمین شود.
وضعیت آموزش قرآن در نظام آموزشی
رستنده مهمترین چالش موجود در کشور را کمتوجهی به آموزش اصولی مفاهیم قرآنی در نظام آموزشی دانست و گفت: بر اساس یک تحقیق میدانی در سالهای 1385 و 1386، مهمترین مشکل حوزه قرآن در واژه «آموزش» خلاصه میشد.
وی خواستار طراحی یک نظام آموزشی منسجم، هماهنگ و وحدتگرا با محتوایی تدوینشده توسط بهترین متخصصان شد و پیشنهاد ایجاد وزارت امور قرآن و عترت را برای ساماندهی به فعالیتهای قرآنی کشور و جلوگیری از فعالیتهای جزیرهای مطرح کرد.
ده پیشنهاد برای ارتقای جلسات و تشکلهای قرآنی
این فعال قرآنی در بخش دیگری از سخنان خود مجموعهای از راهکارهای اصلاحی را مطرح کرد و گفت: نخستین پیشنهاد، حرکت از قرائتمحوری به فهممحوری است؛ به این معنا که بخشی از جلسات قرآن به تدبر در آیات، استخراج پیامهای تربیتی، بیان کاربردهای عملی قرآن در زندگی روزمره و تشکیل حلقههای گفتوگوی قرآنی اختصاص یابد.
رستنده دومین پیشنهاد را حرکت از اطلاعرسانی صرف به سمت تربیتسازی عنوان کرد و افزود: جلسات قرآنی باید زمینه رشد اخلاقی و معنوی اعضا را فراهم کنند و الگوهای عملی برگرفته از آموزههای قرآن را به جامعه معرفی کنند.
وی در ادامه با تشریح دیگر راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای جلسات و تشکلهای قرآنی، جذب نسل جدید را سومین اولویت مهم دانست و گفت: جذب نوجوانان و جوانان به سمت قرآن نیازمند بهرهگیری از ظرفیتهای هنر، رسانه و فضای مجازی است. هرچند برنامههایی همچون «محفل» و «حسینیه معلی» گامهای ارزشمندی در این مسیر برداشتهاند، اما این اقدامات با نیاز واقعی جامعه فاصله دارد و باید توسعه یابد.
وی با تأکید بر ضرورت سپردن مدیریت جلسات قرآنی به نسل جوان افزود: لازم است به پرسشها و شبهات نسل جدید پاسخهای متناسب داده شود و برای جذب مخاطبان از زبان روز، مثالهای واقعی و شیوههای نوین ارتباطی استفاده شود.
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان، چهارمین پیشنهاد خود را تقویت پیوند قرآن با زندگی روزمره عنوان کرد و گفت: جلسات قرآنی باید بهصورت موضوعمحور برگزار شوند؛ برای نمونه با محورهایی مانند قرآن و خانواده، قرآن و تربیت فرزند، قرآن و موفقیت، قرآن و سبک زندگی و قرآن و نشاط اجتماعی. چنین رویکردی موجب میشود آموزههای قرآن در متن زندگی مردم و لایههای مختلف جامعه حضوری ملموس و اثرگذار داشته باشد.
رستنده تربیت مربیان توانمند را پنجمین راهکار پیشنهادی دانست و از شکلگیری انجمن مدرسان قرآن در استان همدان با تلاش جمعی از فعالان این حوزه و مدیریت محمود مسگریان خبر داد.
وی با اشاره به کمبود استادان توانمند در حوزه آموزش قرآن گفت: برای رفع مشکلات موجود باید معلمان فرهیختهای تربیت شوند که علاوه بر تسلط بر قرائت، از مهارتهای ارتباطی و تربیتی برخوردار باشند، با زبان روانشناسی و نیازهای نسل جدید آشنا باشند و در حوزه تدبر و تفسیر قرآن نیز توانایی لازم را داشته باشند.
وی کاهش موازیکاری میان مؤسسات و تشکلهای قرآنی را ششمین پیشنهاد خود عنوان کرد و افزود: فعالیتهای پراکنده و تکراری یکی از آسیبهای جدی این حوزه است. بر این اساس، ایجاد شبکهای هماهنگ میان تشکلهای قرآنی، تشکیل بانک اطلاعاتی مشترک و تقسیم مأموریتها بر اساس تخصص هر مؤسسه میتواند به افزایش بهرهوری منجر شود.
این مدرس دانشگاه تقویت نظام ارزیابی را هفتمین راهکار پیشنهادی دانست و تصریح کرد: در حال حاضر معیار مشخصی برای سنجش میزان موفقیت جلسات و تشکلهای قرآنی وجود ندارد و شاخصهایی مانند میزان جذب مخاطب، استمرار حضور اعضا، رشد اخلاقی و رفتاری، فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی و میزان انس افراد با قرآن بهطور دقیق ارزیابی نمیشود.
رستنده در ادامه با اشاره به نمونههای موفق، «جامعهالقرآن» را از مؤسسات شاخص در حوزه آموزش خردسالان معرفی کرد و گفت: خانم طاهره روشنیان، از افتخارات استان همدان، مسئولیت این مجموعه را بر عهده دارند و این مؤسسه عملکرد بسیار موفقی داشته است. مرکز اصلی آن نیز در شهر قم فعالیت میکند و مدیریت آن بر عهده آقای طباطبایی است.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از شخصمحوری، هشتمین پیشنهاد خود را ایجاد ساختارهای پایدار مدیریتی عنوان کرد و گفت: باید شرایطی فراهم شود که جلسات قرآنی به یک فرد وابسته نباشند. تربیت جانشین برای مدیران و استادان، تشکیل شوراهای راهبردی برای مؤسسات و جلسات قرآنی و همچنین مستندسازی تجربیات از جمله اقداماتی است که میتواند به پایداری این مجموعهها کمک کند.
وی استفاده از فناوریهای نوین را نهمین پیشنهاد خود برشمرد و اظهار کرد: امروز با نسلی پویا، پرانرژی، منطقی و آیندهنگر روبهرو هستیم و باید از ظرفیت این نسل برای تولید محتوای دیجیتال، راهاندازی کانالهای آموزشی، بهرهگیری از هوش مصنوعی در آموزش قرآن و ایجاد کتابخانهها و بانکهای اطلاعاتی الکترونیکی استفاده کرد.
مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت مکتب نور هدایت همدان در پایان، آخرین پیشنهاد خود را تبدیل جلسات قرآن به پایگاههای حل مسائل جامعه عنوان و تأکید کرد: جلسات قرآنی باید علاوه بر ایفای نقش آموزشی، در مسیر حل مسائل فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی جامعه نیز نقشآفرین باشند و با ارائه راهکارهای عملی مبتنی بر آموزههای قرآن، پیوند میان معارف دینی و نیازهای روز جامعه را تقویت کنند.